Khi người thân qua đời, nên báo theo vòng: những người ruột thịt nhất trước, nghe trực tiếp hoặc qua cuộc gọi; rồi họ hàng gần, bạn thân; sau cùng mới đến cơ quan, hàng xóm và mạng xã hội. Khi báo, nói rõ ngay câu chính, dùng chữ "mất" hoặc "qua đời" thay vì nói vòng, rồi cho người nghe thời gian im lặng.
Không ai muốn là người mang tin dữ, và cũng không có cách báo nào làm người nghe hết đau. Nhưng có cách giúp họ không bị sốc thêm: không nghe tin qua một dòng trạng thái, không phải đoán ý, và có người ở bên khi nghe. Dưới đây là thứ tự báo, câu mẫu dùng được, và cách chia việc báo tin để không dồn lên một người.
Báo theo vòng: ai trước, ai sau, ai báo
Chia người cần báo thành vài vòng giúp bạn không quên ai quan trọng và không phải tự gọi hàng chục cuộc. Mỗi vòng giao cho một người phụ trách:
| Vòng | Gồm ai | Cách báo | Ai nên báo |
|---|---|---|---|
| Vòng một | Vợ chồng, con, cha mẹ, anh chị em ruột của người mất | Gặp mặt hoặc gọi điện, không nhắn tin | Người thân nhất đang có mặt |
| Vòng hai | Cô dì chú bác, anh em họ gần, bạn rất thân | Gọi điện | Một người con hoặc cháu được giao |
| Vòng ba | Họ hàng xa, bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp | Gọi hoặc nhắn tin, nhờ người báo tiếp | Đầu mối của mỗi nhóm |
| Vòng bốn | Cơ quan, đoàn thể, nhóm sinh hoạt của người mất | Gọi cho người phụ trách | Người biết rõ nơi đó |
| Sau cùng | Mạng xã hội, thông báo rộng | Một bài đăng do gia đình thống nhất | Một người duy nhất |
Chỗ hay sai là vòng ngoài biết trước vòng trong. Một người con đang ở nước ngoài đọc được tin mẹ mất trên mạng trước khi ai gọi cho mình là nỗi đau khó gỡ. Vì vậy, trước khi thả tin ra ngoài, kiểm lại: tất cả người ở vòng một đã được báo trực tiếp chưa?
Báo qua điện thoại: câu mẫu và cách nói
Cuộc gọi báo tin nên ngắn, rõ, có ba phần: chuẩn bị, câu chính, và việc tiếp theo. Phần chuẩn bị chỉ một hai câu, để người nghe biết có chuyện nghiêm trọng: "Chú đang ở đâu, có đang lái xe không? Cháu có tin buồn cần báo." Nếu người nghe đang lái xe hay ở chỗ đông người, đề nghị họ dừng lại hoặc gọi lại sau ít phút.
Câu chính nên nói thẳng: "Bố cháu mất rồi chú ạ, lúc năm giờ sáng nay, ở nhà." Tránh những cách nói vòng như "bố đi xa rồi", "bố không qua khỏi" kéo dài khiến người nghe phải hỏi đi hỏi lại. Chữ "mất" nghe nặng, nhưng nó giúp người nghe hiểu ngay và không bám vào hy vọng sai.
Sau câu chính, im lặng. Người nghe có thể khóc, có thể hỏi dồn, có thể im. Đừng vội lấp khoảng lặng bằng lời an ủi. Khi họ hỏi, trả lời những gì bạn biết, chưa biết thì nói chưa biết. Cuối cùng là việc tiếp theo: "Gia đình đang ở nhà, chưa định ngày giờ. Em Lan sẽ gọi lại cho chú khi có thông tin." Như vậy người nghe biết mình cần chờ ai, không phải gọi dồn cho người đang bận nhất.
Nếu bạn phải gọi nhiều cuộc, viết sẵn ba câu ra giấy và đọc theo. Đến cuộc thứ năm, thứ sáu, nhiều người không còn nói nổi; đọc theo giấy không có gì đáng ngại.
Báo tin cho người già, người đang bệnh, người ở một mình
Người cao tuổi, nhất là bạn đời của người mất. Nên báo trực tiếp, có người ngồi bên, không báo qua điện thoại nếu có thể đến được. Chọn lúc họ đã ăn, đã ngồi. Để ý dấu hiệu mệt, khó thở, đau ngực sau khi nghe tin; nếu có, gọi cấp cứu 115.
Người đang nằm viện hoặc bệnh nặng. Hỏi bác sĩ điều trị của họ trước khi báo. Có gia đình chọn hoãn báo vài ngày, có gia đình báo ngay vì người bệnh hỏi. Không có cách đúng cho mọi người, nhưng giấu lâu và để người đó tự phát hiện thường gây tổn thương hơn.
Người sống một mình. Đừng để họ nghe tin rồi ở một mình suốt đêm. Nhờ một người đến ở cùng, hoặc báo xong thì hẹn gọi lại sau một hai giờ.
Người đang ở nước ngoài, khác múi giờ. Gọi vào giờ họ đang thức, và hỏi trước họ có đang ở chỗ an toàn không. Bàn luôn chuyện họ có về kịp hay không, để gia đình biết mà sắp xếp.
Trẻ nhỏ trong nhà. Cần cách nói riêng, đơn giản và trung thực, phù hợp lứa tuổi; phần này có hướng dẫn chuyên về nói chuyện với trẻ, ở đây chỉ nhắc: đừng để trẻ nghe tin qua người lạ.
Báo cơ quan, nơi làm việc: của người mất và của chính bạn
Có hai nơi làm việc cần báo, và cả hai đều không gấp bằng gia đình. Thường làm vào ngày hôm sau:
- Nơi làm việc của người mất (nếu còn đi làm): gọi trưởng bộ phận hoặc phòng nhân sự. Báo tin, ngày giờ tang lễ nếu đã định, và hỏi người liên lạc cho các việc về sau như lương còn lại, bảo hiểm xã hội.
- Đơn vị, hội nhóm của người mất đã nghỉ hưu: hội người cao tuổi, hội cựu chiến binh, chi hội ở khu dân cư. Họ thường có người lo phần viếng và biết các chế độ liên quan.
- Nơi làm việc của bạn: báo quản lý trực tiếp, xin nghỉ, nói rõ khi nào có thể liên lạc lại. Quy định nghỉ việc riêng khi có tang trong gia đình nên hỏi phòng nhân sự theo quy định hiện hành và nội quy công ty.
- Trường học của con: báo giáo viên chủ nhiệm, để thầy cô biết khi con nghỉ học hoặc có biểu hiện khác thường.
- Chủ nhà, người cho thuê, đối tác có việc đang dở với người mất: báo ngắn, hẹn bàn sau.
Một mẫu nhắn cho quản lý: "Anh ơi, bố em vừa mất sáng nay. Em xin nghỉ mấy ngày để lo việc nhà, em sẽ báo lại ngày đi làm. Việc gấp em đã nhờ chị Thu theo dõi." Ngắn, đủ, không cần giải thích thêm.
Tin nhắn và mạng xã hội: đăng khi nào, đăng gì
Mạng xã hội giúp báo tin nhanh cho nhiều người, nhưng cũng là nơi tin đi nhanh nhất theo cách gia đình không kiểm soát được. Một trình tự an toàn:
- Chờ đến khi toàn bộ người ở vòng một và vòng hai đã được báo trực tiếp.
- Gia đình thống nhất một nội dung, một người đăng. Các thành viên khác chia sẻ lại bài đó thay vì mỗi người viết một kiểu.
- Nội dung gồm: họ tên, tuổi, ngày mất, thời gian và nơi viếng nếu gia đình muốn mọi người đến, lời cảm ơn ngắn. Không cần ghi nguyên nhân mất nếu gia đình chưa muốn.
- Ghi rõ nếu gia đình muốn tổ chức trong phạm vi người thân, để mọi người hiểu và không đến.
- Nhờ một người theo dõi bình luận, trả lời giúp, và nhắn riêng cho những ai hỏi chi tiết.
- Tài khoản mạng xã hội của người mất: chưa cần xử lý ngay; việc này có hướng dẫn riêng trong phần giấy tờ, thủ tục.
Nhiều người hối tiếc vì đăng ảnh người thân lúc nằm viện hay lúc cuối đời. Chọn một tấm ảnh lúc khoẻ, lúc người ấy chắc sẽ thích được nhớ đến.
Khi người khác hỏi những câu khó trả lời
Ngay sau khi báo tin, câu hỏi hay gặp nhất là "mất vì sao?". Với cái chết sau bệnh dài, trả lời ngắn là đủ. Với cái chết đột ngột, do tai nạn, hoặc nguyên nhân gia đình chưa sẵn sàng nói, bạn không có nghĩa vụ giải thích. Một câu dùng được: "Gia đình đang rối, khi nào mọi việc xong cháu xin kể sau ạ."
Nếu người thân mất vì tự tử, gia đình thường bị hỏi dồn, và những câu hỏi đó có thể rất đau. Gia đình có quyền giữ chi tiết cho riêng mình. Chỉ cần báo là người thân đã mất. Người ở lại trong hoàn cảnh này cần được hỗ trợ nhiều hơn, không phải giải thích nhiều hơn; giúp đỡ cho người ở lại là có thật và nên tìm sớm.
Cũng có những người hỏi để bàn tán, hỏi về tài sản, hay so sánh với nhà khác. Không cần trả lời. Người làm đầu mối có thể đỡ giúp bạn những cuộc nói chuyện này, và bạn hoàn toàn có thể rời đi khi thấy quá sức.
Khi tin lan ra, đôi khi có thông tin sai: sai ngày, sai nơi viếng, sai cả nguyên nhân. Đừng đi đính chính từng người. Người đầu mối cập nhật lại một lần trong bài đăng chung hoặc nhóm tin nhắn của họ hàng, ghi rõ thông tin đúng, và mọi người chỉ cần chuyển tiếp đúng bản đó.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Người báo tin cũng là người đang đau. Sau khi gọi hàng chục cuộc, nhiều người kiệt sức, đầu óc trống, hay chợt khóc khi đang nói chuyện khác. Đó là phản ứng bình thường trong những ngày đầu. Sau khi xong việc báo tin, cho mình nghỉ một lúc, uống nước, ăn chút gì đó, và để người khác nhận những cuộc gọi tiếp theo.
Cũng nên để ý những người vừa nhận tin: một người không ăn, không ngủ nhiều ngày liền, không nói chuyện với ai, hoặc nói những câu như không muốn sống nữa. Nếu có ai, kể cả bạn, có ý nghĩ tự làm hại mình, nói ngay với người tin cậy đang ở gần, đưa người đó đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, đừng để họ ở một mình.
Về lâu dài, nếu sau nhiều tháng nỗi đau vẫn không vơi và cuộc sống thường ngày bị đình trệ, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tổ chức Y tế Thế giới có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài trong ICD-11; đánh giá là việc của người có chuyên môn, gia đình không cần tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Có nên báo tin người thân mất qua tin nhắn không?
Với người ruột thịt và người rất thân, nên gọi điện hoặc gặp trực tiếp. Tin nhắn dễ bị đọc trong lúc người nhận đang lái xe, đang làm việc, không có ai bên cạnh. Với vòng bạn bè, đồng nghiệp rộng hơn, nhắn tin là chấp nhận được.
Báo tin cho ông bà đã già yếu thế nào cho an toàn?
Nên báo trực tiếp, có người ngồi cạnh, chọn lúc ông bà đã ăn và đang nghỉ. Nói ngắn, rõ, rồi ở lại. Để ý dấu hiệu khó thở, đau ngực, chóng mặt sau khi nghe tin; nếu có, gọi cấp cứu 115 ngay.
Khi nào nên đăng tin người thân mất lên Facebook?
Sau khi những người ruột thịt và họ hàng gần đã được báo trực tiếp. Gia đình nên thống nhất một nội dung và để một người đăng, những người khác chia sẻ lại, tránh mỗi người đăng một kiểu với thông tin khác nhau.
Có cần nói nguyên nhân mất khi báo tin không?
Không bắt buộc. Với bệnh dài, nói ngắn là đủ. Với cái chết đột ngột hoặc nguyên nhân gia đình chưa muốn nói, chỉ cần báo người thân đã mất và hẹn kể sau. Gia đình có quyền giữ chi tiết cho riêng mình.
Một người không gọi nổi nhiều cuộc thì phải làm sao?
Chia người cần báo thành vài vòng, mỗi vòng giao cho một người phụ trách. Người chịu tang chính chỉ cần gọi vài người thân nhất. Viết sẵn vài câu ra giấy và đọc theo cũng giúp đỡ mệt khi phải nói đi nói lại.
Báo tin cho người thân đang ở nước ngoài cần lưu ý gì?
Tính múi giờ để gọi lúc họ đang thức, hỏi trước họ có đang ở chỗ an toàn không, rồi mới báo. Bàn ngay chuyện có về kịp hay không để gia đình sắp xếp, và hẹn một người trong nhà giữ liên lạc thường xuyên với họ.