Nhóm hỗ trợ người mất người thân là nơi những người cùng trải qua mất mát gặp nhau định kỳ, trực tiếp hoặc trực tuyến, để kể chuyện và lắng nghe nhau. Nhóm không thay được bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, nhưng giúp nhiều người bớt cảm giác chỉ mình mình như vậy, và học được cách xoay xở từ người đi trước.
Ở Việt Nam, nhóm hỗ trợ đau buồn chưa phổ biến như ở nhiều nước, nên tìm được một nhóm phù hợp đôi khi cần kiên nhẫn. Bài này gợi ý những nơi nên hỏi, buổi đầu tiên thường diễn ra thế nào, cách nhận ra một nhóm an toàn, và khi nào bạn cần nhiều hơn những gì nhóm có thể cho.
Vì sao người cùng cảnh giúp được điều người thân khó giúp
Người thân và bạn bè thương bạn, nhưng phần lớn chưa đi qua đúng mất mát của bạn. Sau vài tuần, họ bắt đầu lúng túng, nói những câu như "thôi đừng nghĩ nữa", hoặc né nhắc tên người đã mất vì sợ bạn buồn. Bạn thì lại sợ làm họ mệt nên thôi không kể nữa.
Trong một nhóm hỗ trợ, bạn không phải giải thích vì sao sáu tháng rồi vẫn khóc khi nghe một bài hát, vì sao ngày Chủ nhật là ngày khó nhất. Người ngồi cạnh gật đầu vì họ cũng vậy. Cảm giác được hiểu mà không cần nói nhiều là điều nhiều thành viên nhắc tới đầu tiên.
Nhóm còn là nơi trao đổi những điều rất thực tế: ai đã lo xong giấy tờ ở BHXH thì chỉ cho người mới, ai từng mất ngủ kể mình đã làm gì, ai đã qua ngày giỗ đầu kể cách gia đình mình đi qua ngày đó. Những lời ấy đến từ người từng trải nên dễ nghe hơn lời khuyên chung chung.
Nhìn thấy người mất mát trước mình vài năm vẫn sống, vẫn làm việc, vẫn có lúc cười, cũng là một kiểu hy vọng không cần lời hứa.
Các kiểu nhóm hỗ trợ và nên hỏi ở đâu
Tên gọi mỗi nơi một khác. Bảng dưới gợi ý loại nhóm và nơi thường có thể hỏi thông tin. Không phải địa phương nào cũng có đủ, nên hỏi ở nhiều nơi.
| Kiểu nhóm | Thường dành cho ai | Nơi nên hỏi |
|---|---|---|
| Nhóm gắn với bệnh viện | Gia đình người bệnh đã mất sau thời gian điều trị | Khoa chăm sóc giảm nhẹ, khoa ung bướu, phòng công tác xã hội của bệnh viện nơi người thân từng điều trị |
| Nhóm theo hoàn cảnh mất mát | Cha mẹ mất con, người mất bạn đời, người mất người thân vì tự tử | Hỏi chuyên gia tâm lý, nhân viên công tác xã hội, các tổ chức xã hội |
| Nhóm tại cộng đồng | Người cao tuổi, người goá bụa | Hội người cao tuổi, hội phụ nữ, các nhóm sinh hoạt ở phường, xã, nơi thờ tự gia đình bạn quen |
| Nhóm do chuyên gia dẫn | Người muốn có cấu trúc rõ, có người hướng dẫn | Phòng khám tâm lý, trung tâm tham vấn |
| Nhóm trực tuyến | Người ở xa, ngại gặp trực tiếp, bận | Nhóm kín trên mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin |
Khi hỏi, bạn chỉ cần nói đơn giản: "Gia đình em mới mất mẹ, em muốn tìm một nhóm những người cùng hoàn cảnh để sinh hoạt, ở đây có hoặc có biết nơi nào không?" Nhân viên công tác xã hội ở bệnh viện thường là người biết nhiều nguồn nhất.
Buổi đầu tiên: chuyện gì thường diễn ra
Nhiều người ngần ngại vì không biết vào nhóm sẽ phải làm gì. Mỗi nhóm có cách riêng, nhưng buổi đầu thường đi theo nhịp gần như sau.
- Người dẫn nhóm hoặc thành viên lâu năm chào, giới thiệu ngắn về nhóm và những nguyên tắc chung, nhất là chuyện giữ kín những gì được kể.
- Mỗi người lần lượt giới thiệu tên và người mình đã mất. Bạn được quyền chỉ nói vài câu, hoặc xin chỉ nghe.
- Một vài người kể chuyện của mình trong tuần qua: một ngày khó, một việc vừa làm được.
- Có thể có một chủ đề chung cho buổi đó, như ngày lễ sắp tới, đồ đạc của người đã mất, chuyện ngủ nghỉ.
- Kết thúc bằng một vòng ngắn, mỗi người nói mình mang theo điều gì về nhà.
- Sau buổi, một số người nán lại uống nước, nói chuyện riêng. Bạn có thể ở lại hoặc về ngay.
Buổi đầu thường là buổi khó nhất. Nghe chuyện người khác có thể khơi lại nỗi đau của chính bạn. Nhiều người khuyên thử ít nhất hai ba buổi trước khi quyết định nhóm có hợp hay không.
Dấu hiệu của một nhóm an toàn và một nhóm nên rời
Không phải nhóm nào cũng tốt cho bạn. Để ý những điểm dưới đây trong vài buổi đầu.
- Nhóm an toàn: có nguyên tắc giữ kín rõ ràng; mọi người được nói hoặc im lặng tuỳ ý; không ai bị phán xét vì buồn lâu hay buồn ít; người dẫn nhóm biết nhắc nhẹ khi ai đó nói quá dài hay lấn át người khác.
- Nhóm an toàn: không thu tiền bất thường, không bán sản phẩm, không ép tin theo một quan niệm nào.
- Nhóm nên rời: có người liên tục khuyên bạn bỏ điều trị, bỏ thuốc bác sĩ đã kê, hoặc mời mua các loại sản phẩm "giúp quên buồn".
- Nhóm nên rời: các câu chuyện bị chụp lại, chia sẻ ra ngoài; thành viên so sánh ai đau hơn ai.
- Nhóm nên rời: sau nhiều buổi bạn đều về nhà nặng nề hơn hẳn mà không thấy chút nhẹ nhõm nào.
Với nhóm trực tuyến, cẩn trọng thêm: đừng chia sẻ địa chỉ, số tài khoản, giấy tờ; cảnh giác với người nhắn riêng hỏi vay tiền hoặc rủ đầu tư.
Ngại nói trước người lạ: bạn không bắt buộc phải kể
Ông Hùng ở Hải Phòng, mất vợ sau ba mươi năm, được con gái đưa đến một nhóm người goá bụa. Ba buổi đầu ông chỉ ngồi nghe, không nói câu nào. Đến buổi thứ tư, khi một người đàn ông khác kể chuyện không biết nấu cơm, ông bật cười và kể chuyện mình lần đầu đi chợ. Từ đó ông đến đều.
Câu chuyện của ông Hùng khá phổ biến, nhất là với nam giới và người lớn tuổi, những người quen giữ chuyện trong lòng. Ngồi nghe cũng là tham gia. Nghe người khác nói ra điều mình đang cảm thấy đôi khi có tác dụng gần như tự nói.
Nếu bạn ngại gặp trực tiếp, nhóm trực tuyến hoặc viết thay vì nói là bước đầu dễ hơn. Nếu bạn ngại vì sợ khóc trước người lạ, hãy biết rằng ở những nhóm này, nước mắt là chuyện thường, khăn giấy thường được để sẵn trên bàn.
Cũng không cần ép mình nếu sau vài buổi bạn vẫn thấy không hợp. Có người cần nhóm, có người thấy một hai người bạn thân lắng nghe là đủ.
Không có nhóm nào gần: tự lập một vòng nhỏ
Ở nhiều nơi, nhất là ngoài các thành phố lớn, gần như không có nhóm hỗ trợ đau buồn nào. Khi đó, bạn có thể tự tạo một vòng nhỏ, không cần tên gọi hay tổ chức.
Hãy nghĩ tới những người bạn biết cũng vừa mất người thân trong một hai năm gần đây: một người hàng xóm, một đồng nghiệp cũ, một người bạn của mẹ. Rủ hai ba người uống cà phê mỗi tháng một lần, nói rõ đây là lúc để nói về những người đã mất mà không ai phải ngại.
Vài điều giúp vòng nhỏ này giữ được lâu: hẹn ngày cố định, ví dụ sáng Chủ nhật đầu tháng; mỗi người có thời gian nói ngang nhau; không ai đưa lời khuyên nếu người kia không hỏi; chuyện ai nấy giữ. Nếu có ai trong vòng trông ngày càng nặng nề, cả nhóm cùng khuyến khích người đó gặp chuyên gia.
Sau mỗi buổi sinh hoạt: chăm mình thế nào
Ngồi nghe nhiều câu chuyện mất mát trong một hai tiếng là việc tốn sức, kể cả khi buổi đó ấm áp. Nhiều thành viên lâu năm có những thói quen nhỏ sau mỗi buổi để không mang hết nỗi nặng nề về nhà.
- Không hẹn việc gì quan trọng ngay sau buổi sinh hoạt. Cho mình một khoảng trống ít nhất một giờ.
- Đi bộ một quãng ngắn hoặc ngồi lại quán nước gần đó trước khi về, để cảm xúc lắng bớt.
- Ăn một bữa nhẹ, uống nước. Nhiều người quên ăn trước buổi vì hồi hộp.
- Nếu có câu chuyện nào cứ ám ảnh, viết vài dòng về nó, rồi viết thêm một dòng về điều mình học được từ người kể.
- Nhắn cho một người trong nhóm bạn thấy hợp, hỏi thăm một câu. Mối quan hệ một đối một thường giúp được nhiều giữa các buổi.
- Nếu buổi đó chạm vào một điều quá đau, đừng ngại nói với người dẫn nhóm ở buổi sau, hoặc nhắn riêng cho họ.
Theo thời gian, nhiều người bắt đầu đến nhóm không chỉ để nhận mà để cho: chào đón người mới, kể chuyện mình đã đi qua thế nào. Đó thường là dấu hiệu nỗi đau đã đổi hình dạng, không còn chiếm hết chỗ trong cuộc sống của họ.
Khi nào nhóm hỗ trợ không đủ và cần chuyên gia
Nhóm hỗ trợ là bạn đồng hành, không phải nơi điều trị. Bạn nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu sau nhiều tháng nỗi đau vẫn dữ dội như những ngày đầu và không hề dịu đi theo từng đợt, nếu bạn không thể làm những việc thiết yếu như ăn uống, đi làm, chăm con, hoặc nếu nghe chuyện người khác trong nhóm làm bạn hoảng loạn, gặp ác mộng kéo dài.
Trong Phân loại bệnh quốc tế ICD-11, WHO có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài vượt xa mức thường gặp trong văn hoá của người đó và làm suy giảm nặng cuộc sống hằng ngày. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được, nhóm và bạn bè không thay được bước này.
Nếu bạn hoặc một thành viên trong nhóm nói về ý muốn chết, muốn đi theo người đã mất, hãy coi đó là việc khẩn: nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Người dẫn nhóm có trách nhiệm hỗ trợ kết nối, và giúp đỡ là có thể.
Câu hỏi thường gặp
Tham gia nhóm hỗ trợ người mất người thân có mất phí không?
Tuỳ nhóm. Nhiều nhóm cộng đồng, nhóm của bệnh viện hay nhóm tự lập không thu phí, nhóm do chuyên gia dẫn có thể có phí. Hãy hỏi rõ trước, và cẩn trọng với nhóm thu tiền bất thường hoặc bán sản phẩm.
Mới mất người thân vài tuần đã nên vào nhóm chưa?
Không có thời điểm đúng cho tất cả. Có người thấy được an ủi ngay, có người cần vài tháng mới sẵn sàng nghe chuyện của người khác. Bạn có thể thử một buổi, nếu quá sức thì quay lại sau.
Vào nhóm có bắt buộc phải kể chuyện của mình không?
Không. Trong các nhóm tốt, bạn luôn được quyền chỉ ngồi nghe. Nhiều người im lặng vài buổi rồi mới bắt đầu nói, và việc lắng nghe người khác cũng đã giúp ích.
Nhóm hỗ trợ trực tuyến có an toàn không?
Có thể có ích, nhất là với người ở xa. Nên chọn nhóm kín có người quản lý, không chia sẻ địa chỉ, tài khoản, giấy tờ, và cảnh giác với người nhắn riêng hỏi vay tiền, rủ đầu tư hay bán sản phẩm.
Có nhóm riêng cho cha mẹ mất con không?
Ở một số nơi có. Bạn có thể hỏi nhân viên công tác xã hội của bệnh viện nhi nơi con từng điều trị, chuyên gia tâm lý hoặc các tổ chức xã hội. Nỗi mất mát này rất riêng nên nhóm cùng hoàn cảnh thường giúp nhiều hơn.
Nghe chuyện người khác làm mình buồn thêm thì có nên tiếp tục?
Buổi đầu buồn hơn là thường gặp. Nếu sau vài buổi bạn vẫn luôn về nhà nặng nề hơn hẳn, có thể nhóm chưa hợp hoặc bạn cần gặp chuyên gia riêng trước. Không cần ép mình ở lại.