Rất nhiều người đang đau buồn chịu thêm một gánh thứ hai: tự trách vì buồn quá lâu, khóc quá nhiều, chưa "vượt qua" được như người khác, hoặc ngược lại thấy có lỗi khi lỡ cười. Đau buồn không có hạn chót, và đối xử với mình bằng sự tử tế, như bạn sẽ đối xử với một người bạn đang mất mát, không làm bạn yếu đi mà giúp bạn có sức để đi tiếp.
Bài này giúp bạn nhận ra những lời tự phán xét thường gặp, hiểu vì sao chúng xuất hiện, và tập một cách nói chuyện với chính mình nhẹ nhàng hơn. Bài cũng nói về áp lực từ người xung quanh, và khi nào cảm giác tự trách đã nặng tới mức cần người có chuyên môn giúp.
Gánh thứ hai: khi nỗi buồn bị chồng thêm sự tự trách
Đau buồn đã đủ nặng. Nhưng nhiều người còn mang thêm một giọng nói bên trong liên tục chấm điểm: "Đã ba tháng rồi mà vẫn khóc, sao yếu thế", "Người ta mất chồng vẫn đi làm được, còn mình thì nằm đây", "Mình cười với bạn bè hôm qua, thật vô tâm". Giọng nói ấy không làm nỗi buồn ngắn lại, nó chỉ thêm xấu hổ vào nỗi buồn.
Giọng tự phán xét thường đến từ những điều ta đã nghe từ nhỏ: phải mạnh mẽ, đừng làm phiền ai, khóc là yếu. Nó cũng đến từ những lời người xung quanh nói sau đám tang, như "thôi đừng buồn nữa", "phải lo cho con chứ". Những câu ấy thường xuất phát từ ý tốt, nhưng người đang đau dễ nghe thành lời phê bình.
Phân biệt hai việc này giúp ích: nỗi buồn là phản ứng tự nhiên trước mất mát, còn sự tự trách là cách ta đánh giá nỗi buồn ấy. Bạn không chọn được có buồn hay không, nhưng có thể tập thay đổi cách mình nói với mình về nó.
Những lời tự phán xét thường gặp và cách nói lại
Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu người đau buồn hay tự nói với mình và một cách nói khác, vẫn thật mà tử tế hơn. Không cần tin ngay câu bên phải, chỉ cần đọc nó thành tiếng vài lần.
| Lời tự phán xét | Một cách nói khác |
|---|---|
| Đã lâu thế rồi mà vẫn chưa hết buồn. | Mình đã mất một người rất quan trọng. Buồn lâu là vì mình đã thương nhiều. |
| Người khác vượt qua nhanh hơn mình. | Mỗi người mất một người khác nhau, trong một hoàn cảnh khác nhau. Không có cuộc đua nào ở đây. |
| Mình khóc giữa chỗ làm, thật mất mặt. | Nỗi buồn không chọn giờ. Mình đã bước ra ngoài vài phút rồi quay lại, vậy là đủ. |
| Hôm nay mình lỡ cười, thật có lỗi với người đã mất. | Cười không xoá đi tình thương. Người ấy hẳn cũng mong mình còn những lúc như vậy. |
| Mình chẳng làm được việc gì ra hồn. | Hôm nay mình đã ăn, đã tắm, đã trả lời một tin nhắn. Trong lúc này, đó là việc. |
| Mình đang làm phiền mọi người. | Những người thương mình muốn biết mình đang thế nào. Nhờ giúp không phải là gánh nặng. |
Câu bên phải không phải lời an ủi sáo rỗng, vì nó vẫn thừa nhận sự thật: bạn đang khó khăn. Khác biệt duy nhất là giọng điệu, giống như cách bạn sẽ nói với một người bạn thân đang ở đúng hoàn cảnh này.
Tập nói chuyện với mình như với một người bạn
Nhà tâm lý học Kristin Neff đã mô tả và nghiên cứu khái niệm lòng tự trắc ẩn, tức là đối xử với chính mình bằng sự quan tâm như với người mình thương khi gặp khó khăn. Dưới đây là một bài tập ngắn dựa trên ý tưởng đó, làm được trong năm phút.
- Khi nhận ra mình đang tự trách, dừng lại và nói thầm: "Đây là một lúc rất khó." Chỉ gọi tên, chưa cần sửa.
- Nhắc mình rằng không phải chỉ mình như vậy: "Rất nhiều người mất người thân cũng cảm thấy thế này."
- Đặt tay lên ngực hoặc lên vai mình, cảm nhận hơi ấm. Cử chỉ nhỏ này giúp cơ thể dịu lại.
- Hỏi: nếu người bạn thân nhất của mình đang ở đúng hoàn cảnh này và nói câu mình vừa nghĩ, mình sẽ đáp lại thế nào?
- Nói câu trả lời đó với chính mình, thành tiếng nếu được, ví dụ: "Em đã chăm mẹ hết sức rồi, giờ em được phép mệt."
- Làm một việc nhỏ để chăm mình ngay sau đó: uống cốc nước ấm, ra ngoài hít thở, nằm nghỉ mười phút.
Lúc đầu bài tập có thể thấy gượng gạo, thậm chí làm bạn khóc. Điều đó bình thường. Lặp lại vài lần mỗi tuần, giọng nói tử tế sẽ dần quen hơn.
Khi người khác nói bạn buồn quá lâu
Chị Ngọc ở Khánh Hoà, mất chồng trong một tai nạn, kể rằng sau bốn tháng, mẹ chồng bắt đầu nói "con phải vui lên cho các cháu", đồng nghiệp hỏi "sao vẫn chưa ổn à". Chị bắt đầu giấu nước mắt, cười cho qua chuyện, rồi về nhà khóc một mình. Cái mệt vì phải giả vờ chồng lên cái mệt vì nhớ.
Người xung quanh thường nghĩ đau buồn có thời hạn, phần vì chính họ không biết làm gì với nỗi buồn của bạn. Bạn không phải chứng minh mình đã ổn để họ yên tâm. Nhưng cũng không cần giải thích với tất cả mọi người.
Với người thân thiết, một câu đơn giản có thể giúp: "Con biết mẹ lo. Con vẫn đang buồn, và sẽ còn buồn một thời gian. Con vẫn chăm các cháu, mẹ cứ yên tâm." Với người không thân, một câu ngắn là đủ: "Cảm ơn anh hỏi thăm, em đang dần quen."
Hãy giữ lại ít nhất một hai người mà bạn có thể buồn trước mặt họ mà không phải giả vờ. Nếu chưa có ai, một nhóm hỗ trợ hoặc một chuyên gia có thể là chỗ đó.
Những điều bạn được phép làm
Được buồn lâu hơn người khác nghĩ. Không có lịch chung cho đau buồn. Mô hình năm giai đoạn của Elisabeth Kübler-Ross hay được nhắc tới, nhưng chính những người nghiên cứu sau này lưu ý rằng không ai đi qua các giai đoạn theo đúng thứ tự, và nhiều người không trải qua đủ năm giai đoạn.
Được vui trở lại. Có những ngày bạn sẽ cười thật lòng, thấy món ăn ngon, thấy trời đẹp. Điều đó không phản bội người đã mất.
Được có những ngày không làm gì. Những ngày chỉ đủ sức nằm nghỉ là một phần của việc hồi sức, không phải lười biếng.
Được nói không. Từ chối một buổi tiệc, một cuộc gặp, một lời khuyên mà bạn chưa sẵn sàng là cách bảo vệ sức của mình.
Được nhờ giúp. Nhờ người khác đi chợ, trông con, làm giấy tờ không làm bạn kém cỏi đi.
Được có cảm xúc trái ngược. Nhớ thương và nhẹ nhõm, giận và biết ơn có thể cùng tồn tại, nhất là sau thời gian dài chăm bệnh.
Cách tự kiểm: mình đang tự trách đến mức nào
Vài câu hỏi dưới đây giúp bạn nhìn xem giọng tự phán xét đang chiếm bao nhiêu chỗ. Trả lời trong đầu hoặc viết ra, không cần cho ai xem.
Trong một ngày, mình có hay nói với mình những câu như "yếu đuối", "vô dụng", "đáng lẽ phải" không? Nhiều hay ít hơn tháng trước? Mình có đang giấu nỗi buồn với tất cả mọi người, không còn ai để buồn trước mặt? Mình có từ chối những việc chăm sóc bản thân vì nghĩ mình không đáng được nghỉ ngơi, không đáng ăn ngon? Khi ai đó khen mình, mình có lập tức gạt đi không?
Nếu câu trả lời phần lớn là có, và tình trạng không thay đổi sau nhiều tuần, đó là dấu hiệu bạn đang gánh quá nặng một mình. Không phải lỗi của bạn, nhưng là lý do để tìm thêm người đỡ cùng. Ngược lại, nếu bạn thấy giọng tự trách đã thưa hơn so với vài tháng trước, hãy ghi nhận điều đó, vì đó là một thay đổi thật.
Một ngày tử tế với mình trông như thế nào
Tử tế với mình nghe có vẻ trừu tượng. Thật ra nó là những lựa chọn rất nhỏ trong ngày. Dưới đây là ví dụ một ngày của người đang đau buồn, không cần làm đủ, chỉ để bạn hình dung.
- Buổi sáng: thức dậy thấy nặng nề, thay vì mắng mình "lại thế nữa rồi", nói "hôm nay khó, mình làm từng việc một". Rửa mặt, uống cốc nước ấm.
- Giữa buổi: công việc chậm hơn thường lệ. Thay vì ép mình làm bù cho kịp, chọn ba việc cần nhất trong ngày, phần còn lại để mai.
- Buổi trưa: ăn một bữa tử tế, ngồi xuống bàn, không vừa ăn vừa làm.
- Buổi chiều: một cơn nhớ ập đến. Cho phép mình ngừng tay mười phút, ra ngoài hít thở, rồi quay lại.
- Buổi tối: từ chối một lời mời đi chơi vì thấy chưa sẵn sàng, không áy náy. Gọi cho một người bạn thân thay vào đó.
- Trước khi ngủ: viết một dòng về điều mình đã làm được hôm nay, dù nhỏ đến đâu.
Không có gì trong danh sách này là to tát. Điểm chung là ở mỗi lựa chọn, bạn đối xử với mình như với một người đang cần được chăm sóc, vì đúng là như vậy.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Tự trách đôi khi vượt khỏi mức một giọng nói khó chịu. Bạn nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu cảm giác mình vô giá trị, đáng bị trừng phạt cứ bám riết nhiều tuần, nếu bạn không còn chăm sóc được bản thân, hoặc nếu mọi lời an ủi của người khác đều không chạm tới bạn chút nào.
Chuyên gia giúp bạn tách những gì thật sự là trách nhiệm của mình khỏi những gì là nỗi đau đang nói dối. Câu nên hỏi trong buổi đầu: cảm giác tự trách của em có phải là một phần bình thường của đau buồn không, và em có thể tập gì giữa các buổi gặp.
Nếu tự trách đi kèm ý nghĩ rằng mình không đáng sống, mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình, hay muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy là dấu hiệu bạn cần được giúp, không phải sự thật về bạn.
Câu hỏi thường gặp
Buồn lâu sau khi người thân mất có phải là yếu đuối không?
Không. Thời gian đau buồn phụ thuộc vào mối quan hệ, hoàn cảnh mất và nhiều yếu tố khác, không đo được sức mạnh của một người. Nếu nỗi buồn làm bạn không sinh hoạt được kéo dài, hãy tìm người có chuyên môn.
Thấy có lỗi khi vui lại sau khi người thân mất thì sao?
Cảm giác này rất phổ biến. Những lúc vui không xoá đi tình thương hay nỗi nhớ. Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi nghĩ người đã mất hẳn cũng mong họ còn những phút giây nhẹ lòng như vậy.
Có thật là đau buồn đi qua năm giai đoạn không?
Mô hình năm giai đoạn của Kübler-Ross được biết đến rộng rãi, nhưng không phải trình tự bắt buộc. Nhiều người trải qua các cảm xúc lẫn lộn, quay đi quay lại, hoặc không có đủ năm giai đoạn. Không theo đúng mô hình không có nghĩa là bạn sai.
Người nhà cứ bảo phải vui lên, mình nên trả lời thế nào?
Bạn chỉ cần nói ngắn gọn rằng mình biết họ lo, bạn vẫn đang buồn và cần thêm thời gian, đồng thời cho họ biết bạn vẫn lo được những việc cần lo. Giữ lại một hai người bạn có thể buồn trước mặt mà không phải giả vờ.
Lòng tự trắc ẩn có khác với tự thương hại không?
Có. Tự thương hại thường khiến mình chìm sâu hơn và thấy chỉ mình khổ. Tự trắc ẩn thừa nhận nỗi khó, nhớ rằng người khác cũng trải qua, rồi chăm sóc mình để có sức đi tiếp.
Tự trách đến mức nào thì cần đi gặp chuyên gia?
Khi cảm giác vô giá trị, đáng bị trừng phạt kéo dài nhiều tuần, khi bạn không còn chăm sóc được bản thân. Nếu có ý nghĩ không đáng sống hoặc muốn làm hại mình, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế hoặc gọi 115.