ChapNhan.comChấp Nhận
Tự chăm sóc mình khi đau buồn

Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý sau mất mát: chọn ai và hỏi gì buổi đầu

Dấu hiệu nên gặp chuyên gia khi đau buồn, khác nhau giữa bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng và tham vấn viên, cách chọn người phù hợp và câu nên hỏi buổi đầu.

Two armchairs facing each other in a calm consulting room with a green plant and soft window light, a Vietnamese woman seen from behind, muted warm tones

Bạn nên gặp chuyên gia khi nỗi đau buồn kéo dài nhiều tháng mà không dịu đi chút nào, khi bạn gần như không làm nổi những việc thiết yếu hằng ngày, khi có ý nghĩ muốn chết hoặc làm hại bản thân, hoặc đơn giản khi bạn cảm thấy mình cần người lắng nghe có chuyên môn. Không cần chờ đến lúc kiệt quệ; tìm giúp đỡ sớm không có nghĩa là bạn yếu đuối.

Phần lớn người đau buồn đi qua mất mát nhờ thời gian, gia đình và bạn bè, không cần điều trị. Bài này giúp bạn nhận ra những tình huống nên tìm người có chuyên môn, phân biệt các nghề hỗ trợ tâm lý, chọn người phù hợp và chuẩn bị cho buổi gặp đầu tiên. Nếu ý nghĩ tự hại đang có mặt, đừng đọc tiếp mà hãy liên hệ người tin cậy, cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115 ngay.

Đau buồn bình thường và đau buồn cần thêm hỗ trợ

Đau buồn bình thường cũng có thể rất dữ dội. Khóc nhiều, mất ngủ, ăn ít, thấy người đã mất trong giấc mơ, nghe như có tiếng gọi, giận dữ, tự trách, tất cả đều có thể nằm trong phạm vi bình thường. Dấu hiệu chung của đau buồn đang đi đúng hướng là nó đến từng đợt, xen giữa những lúc bạn vẫn làm được việc, vẫn có lúc nhẹ lòng, và các đợt dần thưa hơn.

Trong Phân loại bệnh quốc tế ICD-11, WHO có mục rối loạn đau buồn kéo dài. Theo mô tả chung, đây là khi nỗi nhớ hoặc sự bận tâm về người đã mất dai dẳng, lan toả, đi kèm đau đớn cảm xúc mạnh, kéo dài bất thường so với chuẩn mực văn hoá và xã hội của người đó, với mốc thường được nêu là từ sáu tháng trở lên, và làm suy giảm rõ cuộc sống hằng ngày.

Bài này nêu để bạn biết có một ranh giới như vậy, không phải để bạn tự đối chiếu rồi tự kết luận. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia được đào tạo mới đánh giá được. Bạn cũng không cần chờ đến sáu tháng mới được đi gặp ai đó.

Những dấu hiệu nên tìm gặp chuyên gia

Bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây cũng đủ lý do để đặt lịch, không cần có nhiều cùng lúc.

  • Cần giúp ngay: có ý nghĩ muốn chết, muốn đi theo người đã mất, muốn làm hại bản thân. Nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
  • Nhiều tháng trôi qua mà nỗi đau vẫn dữ dội như những ngày đầu, gần như không có lúc nào dịu.
  • Không làm nổi việc thiết yếu: không đi làm được, không chăm được con, không tự ăn uống, vệ sinh.
  • Không thể tin hoặc chấp nhận rằng người đó đã mất, kéo dài nhiều tháng.
  • Tránh né hoàn toàn mọi thứ gợi nhớ, đến mức không ra khỏi nhà, không đi qua con đường nào quen.
  • Hình ảnh lúc người thân mất cứ hiện lại, ác mộng lặp lại, giật mình hoảng hốt, đặc biệt sau mất mát đột ngột, bạo lực.
  • Dùng rượu, chất kích thích ngày càng nhiều để chịu đựng.
  • Cảm giác tự trách, tội lỗi nặng nề không nguôi, tin rằng mình đáng bị trừng phạt.

Người thân của bạn cũng có thể là người nhận ra trước. Nếu nhiều người quanh bạn cùng nói "dạo này em khác lắm", hãy nghe điều đó nghiêm túc.

Bác sĩ, nhà tâm lý, tham vấn viên: khác nhau thế nào

Ở Việt Nam, tên gọi các nghề hỗ trợ tâm lý chưa thống nhất, nên hỏi rõ người bạn định gặp được đào tạo thế nào. Bảng dưới là phân biệt theo nguyên tắc chung.

Người hỗ trợLàm gìKhi nào nên tìm
Bác sĩ chuyên khoa tâm thầnKhám, đánh giá, chẩn đoán, có thể kê thuốc nếu cần, theo dõi điều trịCó ý nghĩ tự hại, không ăn ngủ được kéo dài, không làm nổi việc thiết yếu
Nhà tâm lý lâm sàngĐánh giá tâm lý, trị liệu bằng trò chuyện theo các phương pháp có cơ sởĐau buồn kéo dài, sang chấn sau mất mát đột ngột, cần trị liệu có cấu trúc
Tham vấn viên, chuyên viên tư vấn tâm lýLắng nghe, hỗ trợ cảm xúc, giúp tìm cách xoay xởCần người có chuyên môn để trò chuyện đều đặn, đau buồn chưa nặng
Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đìnhKhám sức khoẻ chung, loại trừ nguyên nhân thể chất, giới thiệu nơi phù hợpChưa biết bắt đầu từ đâu, có triệu chứng cơ thể đi kèm

Nếu chưa biết chọn ai, bác sĩ đa khoa là điểm bắt đầu hợp lý. Họ có thể khám, loại trừ những vấn đề cơ thể, và giới thiệu bạn đến đúng người.

Chọn người phù hợp: các bước kiểm trước khi đặt lịch

Chị Thảo ở Đà Nẵng, sau khi con trai mất trong một tai nạn, đã gặp ba người trước khi tìm được chuyên gia hợp với mình. Các bước dưới đây giúp rút ngắn quá trình đó.

  1. Hỏi người làm chuyên môn bạn đã biết: bác sĩ từng điều trị cho người thân, nhân viên công tác xã hội ở bệnh viện, bác sĩ gia đình. Lời giới thiệu từ người trong nghề đáng tin hơn quảng cáo.
  2. Hỏi về đào tạo, bằng cấp, giấy phép hành nghề nếu có, và nơi người đó đang làm việc.
  3. Hỏi người đó đã làm việc với người đau buồn, mất mát chưa, nhất là đúng loại mất mát của bạn như mất con, mất đột ngột.
  4. Hỏi về hình thức: gặp trực tiếp hay trực tuyến, mỗi buổi bao lâu, dự kiến bao nhiêu buổi, chi phí và cách huỷ lịch.
  5. Hỏi về bảo mật: những gì bạn kể được giữ kín ra sao, trường hợp nào phải báo cho người khác.
  6. Sau hai ba buổi, tự hỏi: mình có thấy được lắng nghe, được tôn trọng không. Nếu không, đổi người là quyền của bạn.

Dè chừng nơi hứa "hết buồn sau vài buổi", nơi bán kèm sản phẩm, hoặc khuyên bạn bỏ thuốc, bỏ điều trị bác sĩ đang theo dõi.

Buổi đầu tiên: chuẩn bị gì, câu nên hỏi

Buổi đầu thường dành cho việc làm quen và tìm hiểu tình trạng của bạn. Chuyên gia có thể hỏi về người đã mất, mất như thế nào, khi nào, cuộc sống của bạn thay đổi ra sao, giấc ngủ, ăn uống, công việc, những người quanh bạn, và có ý nghĩ tự hại hay không. Câu hỏi cuối có thể làm bạn giật mình, nhưng đó là câu mọi chuyên gia có trách nhiệm đều hỏi, hãy trả lời thật.

Trước buổi gặp, ghi ra giấy vài điều: những gì khó khăn nhất hiện nay, các thuốc đang dùng cho bệnh khác, điều bạn mong nhận được từ những buổi gặp. Khi xúc động, rất dễ quên những gì định nói.

Những câu nên hỏi chuyên gia: anh chị sẽ làm việc với em theo cách nào; khoảng bao lâu thì mình đánh giá lại xem có tiến triển không; giữa các buổi em có nên làm gì; nếu có ngày quá khó giữa hai buổi thì em liên hệ ra sao. Câu hỏi về liên hệ khẩn cấp đặc biệt cần hỏi nếu bạn từng có ý nghĩ tự hại.

Bạn không cần kể hết trong buổi đầu. Có những chuyện cần nhiều buổi mới nói ra được, và một chuyên gia tốt sẽ không ép.

Trị liệu đau buồn thường làm gì

Nhiều người hình dung trị liệu là nằm kể lể và được nghe khuyên. Thực tế, trị liệu cho người đau buồn thường có mục tiêu khá rõ. Một phần là giúp bạn kể lại câu chuyện mất mát, kể cả những đoạn khó nhất, trong một không gian an toàn, để nó bớt dữ dội mỗi lần ùa về. Phần khác là giúp bạn dần quay lại những nơi, những hoạt động đã né tránh, và xây lại một nhịp sống có ý nghĩa với bạn.

Có những phương pháp được nghiên cứu riêng cho đau buồn kéo dài, chẳng hạn liệu pháp do nhóm của bác sĩ Katherine Shear ở Mỹ phát triển, hay các cách tiếp cận dựa trên liệu pháp nhận thức hành vi. Bạn không cần nhớ tên phương pháp, chỉ cần hỏi chuyên gia họ làm theo cách nào và vì sao cách đó hợp với bạn.

Trị liệu cũng tôn trọng niềm tin và phong tục của gia đình bạn. Việc thắp hương, làm giỗ hay những cách gia đình tưởng nhớ người đã mất không phải là thứ cần bỏ đi. Một chuyên gia tốt sẽ hỏi những điều đó có ý nghĩa gì với bạn.

Giữa các buổi gặp: tự theo dõi xem có tiến triển không

Tiến triển trong đau buồn hiếm khi là một đường thẳng. Có tuần thấy nhẹ, tuần sau lại tệ vì trùng ngày sinh nhật người đã mất. Vì vậy, đừng đánh giá qua một hai ngày, mà nhìn theo tháng.

Một cách đơn giản là mỗi tối cho mình một con số từ một đến mười về mức nặng nề trong ngày, ghi vào sổ. Sau một tháng, nhìn lại xem các con số nhìn chung đi xuống, đứng yên hay đi lên. Mang cuốn sổ đến buổi gặp giúp chuyên gia hiểu bạn rõ hơn lời kể theo trí nhớ.

Nếu sau một thời gian đã thoả thuận mà bạn không thấy gì khác đi, hãy nói thẳng với chuyên gia. Điều chỉnh cách làm, tăng hay giảm số buổi, hoặc chuyển sang người khác đều là chuyện bình thường trong trị liệu. Ngược lại, nếu thấy khá hơn, cũng nói ra, để hai bên cùng bàn khi nào giãn lịch và khi nào có thể tạm dừng.

Những e ngại thường gặp

"Đi gặp chuyên gia tâm lý là mình bị điên." Không. Người tìm đến chuyên gia sau mất mát phần lớn là những người bình thường đang trải qua một chuyện rất khó. Đó là một cách chăm sóc bản thân, giống như đi khám khi đau lưng lâu ngày.

"Người nhà sẽ nghĩ mình yếu đuối." Bạn không bắt buộc phải nói với ai. Nếu muốn, chỉ cần bảo là đi "nói chuyện với người có chuyên môn để ngủ được hơn".

"Kể chuyện cho người lạ thì có ích gì." Chính việc người đó là người ngoài lại giúp bạn nói được những điều không dám nói với gia đình, như giận người đã mất, hay thấy nhẹ nhõm sau thời gian dài chăm bệnh.

"Sợ bị cho uống thuốc." Không phải ai gặp chuyên gia cũng dùng thuốc. Nếu bác sĩ đề nghị, bạn được quyền hỏi lý do, lợi ích, tác dụng phụ, thời gian dùng, và cân nhắc.

"Tốn kém." Hỏi rõ chi phí trước. Một số bệnh viện công có phòng khám tâm lý, một số tổ chức có hỗ trợ. Hỏi bác sĩ đa khoa hoặc nhân viên công tác xã hội về lựa chọn phù hợp túi tiền.

Câu hỏi thường gặp

Mất người thân bao lâu thì nên đi gặp chuyên gia tâm lý?

Không cần chờ một mốc cố định. Nếu bạn thấy cần người có chuyên môn lắng nghe, có thể đi bất cứ lúc nào. Nếu có ý nghĩ tự hại, hãy tìm giúp đỡ ngay, liên hệ người tin cậy, cơ sở y tế hoặc gọi 115.

Đau buồn kéo dài có phải là bệnh không?

Phần lớn đau buồn, kể cả khi rất nặng, là phản ứng bình thường. ICD-11 của WHO có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài bất thường và làm suy giảm nặng cuộc sống, nhưng chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được.

Nên gặp bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý?

Nếu có ý nghĩ tự hại, mất ngủ, bỏ ăn kéo dài hoặc không làm nổi việc thiết yếu, nên gặp bác sĩ. Nếu cần trò chuyện, trị liệu về nỗi đau, nhà tâm lý lâm sàng hoặc tham vấn viên phù hợp. Chưa rõ thì bắt đầu từ bác sĩ đa khoa.

Tư vấn tâm lý trực tuyến có hiệu quả không?

Với nhiều người, gặp trực tuyến là lựa chọn tốt, nhất là khi ở xa hoặc khó ra khỏi nhà. Vẫn cần kiểm tra đào tạo của người tư vấn, hỏi về bảo mật và cách liên hệ khi có tình huống khẩn.

Thường cần bao nhiêu buổi gặp chuyên gia?

Tuỳ người và tuỳ phương pháp, không có con số chung. Hãy hỏi chuyên gia ngay từ đầu về kế hoạch dự kiến và khi nào hai bên cùng đánh giá lại. Dè chừng nơi hứa hết buồn sau vài buổi.

Người thân không chịu đi gặp chuyên gia thì phải làm sao?

Nói về nỗi lo của bạn bằng những gì bạn thấy, đề nghị đi cùng, bắt đầu từ bác sĩ đa khoa cho bớt ngại. Nếu người đó nói đến chuyện muốn chết, đừng chờ đồng ý: đưa đến cơ sở y tế hoặc gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138