Người đang đau buồn nên được hỗ trợ chuyên môn khi nỗi đau gần như không vơi đi sau nhiều tháng và làm họ không còn sinh hoạt, làm việc, chăm lo bản thân được; và cần được giúp ngay lập tức khi họ có ý nghĩ làm hại bản thân. Buồn sâu, khóc nhiều, mất ngủ trong những tuần đầu thì thường gặp và chưa phải dấu hiệu bệnh.
Là người thân, bạn bè, bạn không cần và không nên tự chẩn đoán. Việc của bạn là để ý những thay đổi, mở lời đúng cách và đi cùng họ tới chỗ có người hiểu biết. Phần dưới đây so sánh đau buồn thường gặp với dấu hiệu đáng lo, liệt kê tình huống cần hành động ngay, cách chuẩn bị và mở lời, cách đáp khi họ từ chối.
Đau buồn bình thường vẫn có thể rất nặng
Nhiều người ngạc nhiên vì đau buồn "bình thường" lại có thể dữ dội đến vậy: khóc không dứt, quên trước quên sau, đau tức ngực, không muốn ăn, thấy như nghe tiếng người đã mất gọi, giận dữ vô cớ, có lúc thấy trống rỗng hoàn toàn. Trong những tuần, những tháng đầu, phần lớn các phản ứng này là cách cơ thể và tâm trí đối diện một cú sốc lớn.
Vì vậy cường độ của nỗi buồn không phải là thước đo chính. Điều đáng để ý là xu hướng theo thời gian và mức ảnh hưởng tới đời sống. Với đa số người, dù nỗi nhớ còn nguyên, các khoảng dễ thở xuất hiện nhiều dần, họ quay lại được một phần việc thường ngày, có lúc cười được.
Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới có mô tả một tình trạng gọi là rối loạn đau buồn kéo dài, trong đó nỗi nhớ mong và đau đớn dữ dội kéo dài lâu hơn mức thường gặp trong văn hoá của người đó và làm suy giảm rõ rệt sinh hoạt. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý mới đánh giá được, và việc có hay không một tên gọi cũng không quan trọng bằng việc người đó được giúp.
Những dấu hiệu nên để ý theo thời gian
Bảng dưới đây giúp bạn quan sát. Một dấu hiệu đơn lẻ trong vài ngày không nói lên nhiều; nhiều dấu hiệu cùng lúc, kéo dài và nặng dần mới là điều cần lưu tâm.
| Khía cạnh | Thường gặp trong những tuần đầu | Đáng lo khi kéo dài nhiều tháng hoặc nặng dần |
|---|---|---|
| Ăn ngủ | Mất ngủ, ăn ít, sụt cân nhẹ | Gần như không ngủ, bỏ ăn, sức khoẻ sa sút rõ |
| Sinh hoạt | Làm việc chậm, quên lặt vặt | Không đi làm, không tắm rửa, không lo được con cái |
| Cảm xúc | Buồn từng đợt, xen những lúc nhẹ hơn | Nỗi đau dữ dội gần như liên tục, không có lúc nào nhẹ |
| Suy nghĩ về người mất | Nhớ nhiều, hay nghĩ lại những ngày cuối | Không thể nghĩ chuyện gì khác, không chấp nhận được sự ra đi |
| Cảm giác tội lỗi | Có lúc trách mình | Tự trách nặng nề, cho rằng mình không đáng sống |
| Quan hệ | Muốn ở một mình nhiều hơn | Cắt đứt với mọi người, kể cả người thân |
| Thói quen | Có thể thay đổi đôi chút | Dùng rượu bia nhiều hơn hẳn để chịu đựng |
Hãy so với chính người đó trước khi có tang, không so với một người khác. Một người vốn ít nói thì việc ít nói không đáng lo bằng một người vốn hoạt bát bỗng im bặt nhiều tháng.
Khi nào cần hành động ngay, không chờ
Có những tình huống không nên chờ thêm vài tuần để quan sát:
- Người đó nói muốn chết, muốn đi theo người đã mất, hoặc nói những câu như "không còn lý do gì để sống".
- Họ bắt đầu cho đồ đạc quý, viết thư từ biệt, dặn dò như thể sắp đi xa không về.
- Họ tìm kiếm cách làm hại bản thân hoặc đã có hành vi tự gây thương tích.
- Họ say xỉn liên tục đến mức không tự chăm sóc được mình, hoặc gặp nguy hiểm khi đi lại.
- Họ không ăn uống nhiều ngày, hoặc có vấn đề sức khoẻ thể chất nghiêm trọng đang bị bỏ mặc.
Trong những trường hợp này, đừng để họ ở một mình và đừng hứa giữ bí mật. Báo ngay cho người thân tin cậy của họ, đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 nếu nguy hiểm đang tới gần. Hỏi thẳng xem họ có đang nghĩ tới việc tự tử hay không sẽ không gieo ý nghĩ đó vào đầu họ; trái lại, nó cho họ một cơ hội nói thật. Giúp đỡ là có thể, và nhiều người đã vượt qua được những lúc như vậy khi có người bên cạnh.
Chuẩn bị trước khi mở lời
Lời khuyên đi gặp chuyên gia dễ bị từ chối nếu nói vội, nói giữa đông người hay nói như một lời phán xét. Chuẩn bị một chút giúp cuộc nói chuyện nhẹ nhàng hơn:
- Chọn người nói: người mà họ tin nhất, không nhất thiết là bạn.
- Chọn lúc riêng tư, khi cả hai không vội, không ngay sau một cuộc cãi vã.
- Ghi lại hai ba điều cụ thể bạn đã thấy, ví dụ "ba tuần nay cậu không đi làm", thay vì nhận xét chung "cậu tệ lắm".
- Tìm hiểu trước một vài lựa chọn: bác sĩ ở cơ sở y tế gần nhà, khoa sức khoẻ tâm thần hoặc tâm lý ở bệnh viện, chuyên gia tâm lý được giới thiệu tin cậy.
- Sẵn sàng đề nghị một việc cụ thể: đặt lịch giúp, đi cùng, trông con giúp hôm đó.
- Chuẩn bị tinh thần là lần đầu họ có thể từ chối, và đó chưa phải là kết thúc.
Câu mở lời, và cách đáp khi họ từ chối
Mở lời bằng nỗi lo của mình. "Dạo này mình thấy cậu mệt quá, ăn uống cũng ít. Mình lo cho cậu." Câu bắt đầu bằng "mình lo" dễ nghe hơn câu bắt đầu bằng "cậu bị".
Đặt việc đi gặp như một việc bình thường. "Mất mẹ là chuyện quá lớn, gặp người có chuyên môn để nói chuyện là điều nhiều người làm. Không phải vì cậu yếu." Tránh từ ngữ dán nhãn như "điên", "bệnh tâm thần".
Nếu họ nói "mình không sao". Đừng cãi. "Ừ, có thể. Nhưng mình vẫn lo. Thử đi một lần cho mình yên tâm được không?" Đề nghị một lần, có thời hạn, dễ nhận hơn lời hứa "đi điều trị".
Nếu họ nói "nói chuyện thì giúp được gì". Thừa nhận nghi ngờ đó, rồi nói về điều có thể nhận được: một người ngoài cuộc để nói ra những điều khó nói với gia đình, cách xoay xở với mất ngủ, với cơn đau buồn dâng lên.
Nếu họ lo chuyện tiền bạc hay thời gian. Hỏi cụ thể vướng ở đâu và cùng tìm cách, ví dụ hỏi cơ sở y tế công gần nhà, hỏi bộ phận nhân sự xem công ty có hỗ trợ không.
Nếu họ vẫn từ chối. Tôn trọng, giữ liên lạc, nhắc lại sau vài tuần. Trừ khi có dấu hiệu nguy hiểm, khi đó an toàn của họ đặt lên trước.
Đi cùng tới buổi gặp đầu tiên: nên hỏi gì
Nếu người đó đồng ý và muốn bạn đi cùng, bạn có thể chờ bên ngoài hoặc vào cùng tuỳ họ chọn. Trước buổi gặp, giúp họ ghi ra vài điều: ngủ ăn thế nào, những suy nghĩ lặp đi lặp lại, những việc không còn làm được, đã bao lâu. Người đang đau buồn thường quên khi ngồi trước bác sĩ.
Vài câu hỏi có ích khi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia: "Những gì đang trải qua có cần theo dõi thêm không?", "Hình thức hỗ trợ nào phù hợp, gặp bao lâu một lần?", "Trong lúc chờ, gia đình nên làm gì và tránh làm gì?", "Dấu hiệu nào thì cần quay lại ngay hoặc đi cấp cứu?". Nếu có đề cập tới điều trị bằng thuốc, đó là việc của bác sĩ quyết định và theo dõi; người nhà không tự mua hay tự điều chỉnh.
Sau buổi gặp, đừng hỏi dồn "bác sĩ nói gì". Để họ kể khi muốn. Việc của bạn là nhắc lịch hẹn tiếp nếu họ đồng ý, và tiếp tục là một người bạn bình thường, không biến thành người giám sát.
Những điều nên tránh khi lo cho người đau buồn
Khi lo lắng, người thân hay vô tình làm những điều khiến người đau buồn càng né tránh việc tìm giúp đỡ:
- Bàn chuyện "nó có vấn đề về thần kinh" với họ hàng, hàng xóm, rồi để lời ấy tới tai người đó.
- Doạ dẫm hoặc ra điều kiện: "Không đi khám thì đừng nhìn mặt mẹ nữa".
- Tự mua thuốc ngủ, thuốc an thần, thực phẩm chức năng cho người đó dùng mà không có chỉ định của bác sĩ.
- Lén đặt lịch rồi đưa họ tới nơi mà không nói trước là gặp chuyên gia tâm lý.
- Coi buổi gặp đầu tiên là "chữa xong", rồi thôi quan tâm.
- Lấy chuyện người khác ra so: "Cô hàng xóm mất chồng mà có cần đi gặp ai đâu".
Những việc này thường xuất phát từ sốt ruột và thương. Nhưng người đang đau buồn rất nhạy cảm với cảm giác bị coi là "có vấn đề". Giữ phẩm giá cho họ là điều kiện để họ chịu bước tới.
Một tình huống: cô Lài ở Cần Thơ
Cô Lài ở Cần Thơ mất chồng đã hơn một năm. Con gái cô làm ở TP Hồ Chí Minh, mỗi tháng về một lần, thấy mẹ ngày càng gầy, không ra vườn nữa, nói chuyện với hàng xóm cũng thôi. Cô hay nói "mẹ sống thêm cũng chẳng để làm gì".
Lần đầu con gái khuyên đi khám, cô gạt: "Mẹ có bệnh gì đâu". Lần sau, con gái đổi cách: "Mẹ đi khám tổng quát với con, con hỏi bác sĩ luôn chuyện mẹ mất ngủ". Ở buổi khám, con gái kể với bác sĩ câu nói mẹ hay lặp lại. Bác sĩ hỏi thêm cô Lài và giới thiệu cô gặp chuyên gia tâm lý; con gái sắp xếp về đều hơn trong mấy tháng sau.
Câu "sống thêm cũng chẳng để làm gì" là loại câu không nên bỏ qua, nhất là ở người lớn tuổi sống một mình sau khi mất bạn đời. Nói nó ra với bác sĩ là một bước đúng.
Câu hỏi thường gặp
Mất người thân bao lâu mà còn buồn thì nên đi gặp chuyên gia?
Không có mốc tuyệt đối. Nên gặp khi nỗi đau gần như không giảm sau nhiều tháng và làm người đó không sinh hoạt, làm việc hay chăm sóc bản thân được. Có ý nghĩ tự hại thì cần giúp ngay, bất kể đã bao lâu.
Nên đưa người thân đi gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý trước?
Nếu có vấn đề sức khoẻ thể chất, mất ngủ nặng, sụt cân, có thể bắt đầu với bác sĩ để được đánh giá và giới thiệu tiếp. Nếu chủ yếu cần nói chuyện, xử lý cảm xúc, có thể tìm chuyên gia tâm lý. Bác sĩ cũng giúp định hướng được.
Người thân nói muốn chết nhưng bảo chỉ nói đùa thì sao?
Vẫn nên coi trọng. Hỏi lại nhẹ nhàng, ở bên họ, và báo cho người thân tin cậy khác. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào, đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Ép người thân đi khám có làm họ phản ứng ngược không?
Có thể. Vì vậy nên mở lời bằng nỗi lo, đề nghị cụ thể và đi cùng, chấp nhận lần đầu bị từ chối. Chỉ khi có nguy hiểm trước mắt thì an toàn mới được đặt lên trên mong muốn của họ.
Nhóm hỗ trợ người cùng cảnh có thay được chuyên gia không?
Nhóm hỗ trợ giúp người đau buồn thấy mình không đơn độc và học từ người đi trước, nhưng không thay được đánh giá của bác sĩ hay chuyên gia khi có dấu hiệu đáng lo. Hai hình thức có thể đi song song.
Mình có nên tự tìm hiểu để chẩn đoán cho người thân không?
Tìm hiểu để biết khi nào cần lo là tốt, nhưng đừng tự gắn tên bệnh cho người thân. Một cái nhãn đặt sai có thể làm họ tổn thương hoặc né tránh. Hãy mô tả điều bạn thấy và để chuyên gia đánh giá.