Trong mấy ngày tang, người chịu tang chính hay gục không phải vì yếu đuối mà vì cơ thể chịu cùng lúc ba sức ép: cú sốc tinh thần, thiếu ngủ và bỏ ăn uống. Cách giữ sức thực tế là ăn từng chút nhỏ dù không đói, uống đủ nước, chia ca thức đêm để ai cũng có vài giờ ngủ, và có một người chuyên để ý sức khoẻ của người già trong nhà.
Ăn ngủ nghe như chuyện nhỏ giữa lúc tang gia, nhưng nhiều gia đình kể lại: người mẹ ngất trong lúc đưa tang, người con trai lên huyết áp phải đi cấp cứu ngay sau đó. Phần lớn có thể tránh được. Bài này nói chuyện cơ thể, không nói chuyện nghi lễ: ăn gì khi không nuốt nổi, sắp ca thức thế nào, và dấu hiệu nào cần đi khám ngay.
Vì sao cơ thể dễ sụp trong mấy ngày tang
Khi nhận tin dữ, cơ thể phản ứng như gặp nguy: tim đập nhanh, dạ dày thắt lại, không thấy đói, không ngủ được dù rất mệt. Phản ứng này giúp người ta đứng vững được vài giờ, nhưng không được thiết kế để kéo dài ba bốn ngày liền.
Thêm vào đó là những thứ đặc trưng của mấy ngày tang: thức khuya đón khách, ngồi lâu trên ghế cứng hoặc dưới đất, khóc nhiều mà ít uống nước, ăn vội vài miếng giữa các việc, nhà đông người ồn ào cả đêm. Với người đã chăm bệnh nhiều tháng trước đó, sức đã cạn từ trước khi người thân mất.
Người cao tuổi, nhất là bạn đời của người mất, chịu nhiều nhất. Họ thường có sẵn bệnh huyết áp, tim mạch, tiểu đường; sốc, mất ngủ và bỏ ăn có thể làm các bệnh này trở nặng. Vì vậy chăm ăn ngủ cho người ở lại không phải là chuyện ích kỷ hay thiếu tôn trọng người mất, mà là một phần của việc lo tang cho trọn.
Bạn không cần phải cảm thấy đói hay buồn ngủ mới ăn, mới ngủ. Trong mấy ngày này, ăn và ngủ là việc làm theo lịch, giống uống thuốc, chứ không đợi cơ thể đòi.
Ăn gì khi không muốn ăn, không nuốt nổi
Không ai cần một bữa đầy đủ trong những ngày này. Mục tiêu chỉ là cơ thể có đủ nước và một ít năng lượng đều đặn. Những thứ thường dễ ăn hơn:
- Đồ lỏng, mềm, ấm: cháo, súp, canh, sữa ấm, nước luộc rau. Dễ nuốt khi cổ họng thắt lại vì khóc.
- Chia nhỏ: vài thìa mỗi hai ba giờ thay vì ba bữa chính. Người lo bữa nên mang đến tận chỗ người chịu tang ngồi, không đợi họ đi lấy.
- Nước lọc để sẵn trong tầm tay, một chai nhỏ bên cạnh mỗi người ngồi lâu. Khóc nhiều và thức khuya làm mất nước nhanh hơn người ta tưởng.
- Trái cây mềm, bánh mì, bánh quy để sẵn trên bàn cho ai đi ngang cũng lấy được.
- Người có bệnh tiểu đường, huyết áp vẫn cần giữ chế độ ăn bác sĩ đã dặn; người lo bữa nên biết trước ai trong nhà có bệnh gì.
Đồ ăn hàng xóm, bạn bè mang sang là sự giúp đỡ thật, đừng ngại nhận. Câu nói "cháu ăn thay mẹ một miếng" của người lớn tuổi đôi khi làm người đang buồn chịu ăn hơn mọi lời khuyên.
Chỗ hay sai: chỉ uống trà đặc, cà phê suốt đêm để thức, không ăn gì. Đến sáng hôm đưa tang, nhiều người run tay, choáng váng, có người ngất.
Chia ca thức đêm để ai cũng có giấc ngủ
Nhiều gia đình có lệ thức canh suốt đêm. Thức canh không có nghĩa là cả nhà cùng thức. Một lịch chia ca đơn giản, dán lên tường, giúp mỗi người có ít nhất bốn năm tiếng ngủ liền:
| Ca | Khung giờ gợi ý | Ai nên nhận | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ca tối | Đến khoảng nửa đêm | Người khoẻ, quen tiếp khách | Khách đến muộn thường vào giờ này |
| Ca khuya | Nửa đêm đến khoảng ba giờ sáng | Con cháu trẻ, bạn thân của gia đình | Hai người một ca để không ngủ gật |
| Ca rạng sáng | Khoảng ba giờ đến sáng | Người ngủ sớm dậy sớm | Chuẩn bị nước, đồ ăn sáng cho cả nhà |
| Không nhận ca | Cả đêm được ngủ | Người chịu tang chính, người cao tuổi, người có bệnh | Có thể ra ngồi một lúc rồi đi nghỉ |
Chỗ ngủ nên cách xa chỗ đông người, có rèm, có quạt hoặc chăn đủ ấm. Nút bịt tai, miếng che mắt là thứ nhỏ nhưng giúp người ta ngủ được giữa tiếng ồn.
Nếu người chịu tang chính không chịu đi nghỉ vì muốn ở cạnh người mất, cứ cho họ ngồi lại nhưng thay ghế cứng bằng chỗ có thể ngả lưng, và nhắc họ nhắm mắt nghỉ một lúc.
Ngày đưa tang: chuẩn bị sức cho hôm dài nhất
Ngày đưa tang thường bắt đầu từ rất sớm và kéo dài đến chiều, có khi phải đi xa, đứng lâu dưới nắng hoặc mưa. Đây là ngày nhiều người ngất nhất. Một vài chuẩn bị từ tối hôm trước:
- Cho người chịu tang chính ngủ sớm tối hôm trước, dù chỉ được vài tiếng. Người khác nhận hết việc tiếp khách muộn.
- Ăn sáng trước khi bắt đầu, dù chỉ một bát cháo hay một hộp sữa. Không ai nên đi đưa tang với bụng rỗng.
- Mang theo túi nhỏ cho người già và người yếu: nước, bánh, khăn, ô, áo mỏng, thuốc điều trị đang dùng hằng ngày, ghế gấp nếu phải đứng lâu.
- Giao một người đi sát người cao tuổi suốt buổi, để ý khi họ chóng mặt, mệt, cần ngồi.
- Chia xe, chia chỗ trước để không ai phải chen chúc hay đứng chờ lâu.
- Có người ở lại nhà chuẩn bị bữa và chỗ nghỉ cho cả nhà khi về.
Sau ngày đưa tang, cả nhà thường mệt rã. Đừng hẹn thêm việc gì cho buổi tối hôm đó; ăn một bữa nhẹ cùng nhau rồi đi ngủ sớm là đủ.
Câu nên hỏi bác sĩ khi người già trong nhà vừa mất bạn đời
Nếu ông hoặc bà đang được bác sĩ theo dõi bệnh mạn tính, một lần gọi điện hoặc tái khám sớm sau đám tang là việc nên làm. Ghi sẵn những câu này mang theo:
- "Bố con vừa mất vợ, mấy hôm nay ăn ít, ngủ ít. Bác sĩ cần gia đình để ý những dấu hiệu gì?"
- "Huyết áp, đường huyết của mẹ dạo này lên xuống nhiều hơn, có cần đo thường hơn hay đổi gì không?"
- "Gia đình nên đưa bà tái khám sớm hơn lịch hẹn không?"
- "Ông hay ngồi một mình, ít nói. Mức nào thì gia đình nên đưa đi gặp chuyên gia tâm lý?"
- "Nếu ban đêm có chuyện bất thường thì gia đình nên xử trí thế nào trước khi đưa đi viện?"
Mang theo sổ khám bệnh và danh sách thuốc đang dùng. Một người con hay cháu đi cùng để ghi lại lời bác sĩ, vì người vừa mất bạn đời thường khó nhớ những gì vừa nghe.
Rượu bia, cà phê, thuốc lá: những thứ làm mọi việc khó hơn
Rượu bia. Đêm tang hay có rượu để giữ ấm, để đỡ buồn. Rượu làm giấc ngủ chập chờn, dễ cáu gắt, dễ khóc không dừng, và làm nặng thêm các bệnh tim mạch, huyết áp. Người chịu tang chính nên tránh; nếu nhà có lệ mời rượu, người lo việc có thể đỡ lời.
Cà phê, trà đặc. Một cốc giúp tỉnh táo khi cần, nhưng uống liền nhiều cốc đến khuya sẽ khiến bạn không ngủ được ngay cả khi đến lượt nghỉ. Ngừng sau buổi chiều nếu bạn có ca ngủ đêm.
Thuốc lá. Người hút thuốc thường hút nhiều hơn hẳn trong mấy ngày tang. Khói thuốc trong nhà đông người, có người già, trẻ nhỏ, người bệnh hô hấp là điều nên hạn chế; chỉ cho hút ở ngoài sân.
Thuốc men tự mua. Không tự mua thuốc để ngủ hay để "an thần" theo lời mách. Nếu mất ngủ kéo dài hoặc lo âu dữ dội, hỏi bác sĩ. Người có bệnh mạn tính thì tiếp tục điều trị đúng như bác sĩ đã dặn, đừng quên hay bỏ giữa chừng vì bận việc tang.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc gọi cấp cứu ngay
Mệt, buồn, khóc, chán ăn trong mấy ngày tang là bình thường. Nhưng có những dấu hiệu không được coi là "do buồn quá" mà bỏ qua. Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đi viện ngay nếu thấy:
- Đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, nhất là ở người cao tuổi hoặc người có bệnh tim.
- Ngất, hoặc lơ mơ, lú lẫn, nói ngọng, yếu một bên tay chân đột ngột.
- Người có bệnh tiểu đường run rẩy, vã mồ hôi, lơ mơ sau nhiều giờ không ăn.
- Người già bỏ ăn uống hoàn toàn nhiều ngày, tiểu ít, môi khô, mệt lả.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, khác hẳn mọi lần.
Giả định bà Liên, 74 tuổi, ở Hải Phòng, mất chồng sau năm mươi năm chung sống. Hai ngày tang bà gần như không ăn, ngồi suốt bên linh cữu. Sáng ngày thứ ba, cháu gái thấy bà nói chuyện lẫn lộn. Gia đình đưa bà đi viện, bác sĩ nói bà bị mất nước và kiệt sức, may được phát hiện sớm. Từ chiều hôm đó, một người cháu được giao chỉ làm đúng việc ngồi cạnh bà, cứ hai giờ đưa nước và cháo.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Sau đám tang, giấc ngủ và chuyện ăn uống thường không trở lại ngay. Nhiều người mất ngủ, mơ thấy người mất, ăn không thấy ngon trong nhiều tuần. Đây là phản ứng thường gặp, và thường dịu dần khi nhịp sống ổn định lại.
Nên gặp bác sĩ nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần làm bạn kiệt sức, sụt cân nhiều, hoặc bệnh mạn tính đang có trở nặng. Nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu sau nhiều tháng nỗi đau vẫn chiếm gần hết mỗi ngày và bạn không làm được những việc thường ngày. Tổ chức Y tế Thế giới có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài trong ICD-11; việc đánh giá là của người có chuyên môn. Câu nên hỏi: "Giấc ngủ của con như vậy đã đến mức cần điều trị chưa, hay nên thử điều chỉnh gì trước?"
Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại mình, hoặc thấy người trong nhà nói những câu như vậy, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng để người đó ở một mình.
Câu hỏi thường gặp
Không ăn được mấy ngày khi có tang có sao không?
Chán ăn trong mấy ngày đầu là phản ứng thường gặp, nhưng bỏ ăn uống hoàn toàn nhiều ngày có thể gây mất nước, tụt đường huyết, nhất là ở người cao tuổi và người có bệnh. Hãy ăn từng chút đồ lỏng, mềm, ấm mỗi vài giờ và uống đủ nước.
Người chịu tang chính có phải thức canh suốt đêm không?
Thức canh là lệ của nhiều gia đình nhưng không có nghĩa ai cũng phải thức. Gia đình nên chia ca để con cháu khoẻ thay nhau, còn người chịu tang chính, người cao tuổi và người có bệnh được ngủ. Họ vẫn có thể ra ngồi một lúc rồi đi nghỉ.
Có nên uống rượu cho dễ ngủ trong đêm tang không?
Không nên. Rượu khiến giấc ngủ chập chờn, dễ tỉnh giữa đêm, dễ khóc và cáu gắt hơn, đồng thời làm nặng thêm bệnh huyết áp, tim mạch. Nước ấm, chỗ ngủ yên tĩnh và một lịch chia ca hợp lý giúp ích nhiều hơn.
Mất ngủ sau khi người thân mất bao lâu thì nên đi khám?
Không có mốc cố định cho mọi người. Nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần, làm bạn kiệt sức, không làm được việc hằng ngày, hoặc kèm sụt cân, hãy gặp bác sĩ. Không tự mua thuốc để ngủ theo lời mách.
Ông bà vừa mất bạn đời cần để ý những gì về sức khoẻ?
Để ý chuyện ăn uống, nước, giấc ngủ và các bệnh đang có. Giao một người ngồi cạnh, đưa nước và đồ ăn mềm đều đặn, nhắc dùng thuốc điều trị đúng như bác sĩ đã kê. Đau ngực, khó thở, lú lẫn, ngất là dấu hiệu cần gọi cấp cứu 115 ngay.