Mất ngủ trong những tuần, những tháng đầu sau khi người thân mất là phản ứng rất thường gặp của cơ thể trước một cú sốc, không phải dấu hiệu bạn đang "không ổn". Giấc ngủ thường trở lại dần nếu bạn giữ được vài nhịp cố định: dậy cùng một giờ, rời giường khi nằm mãi không ngủ, bớt rượu và cà phê, và cho đầu óc một chỗ để đặt những suy nghĩ ban đêm.
Bài này đi qua từng kiểu mất ngủ hay gặp ở người đang có tang, những việc làm được ngay tối nay, những thứ không cần ép mình, và dấu hiệu cho thấy đã đến lúc nói chuyện với bác sĩ. Bài không bàn chuyện thuốc men: đó là việc của bác sĩ khám trực tiếp cho bạn, không phải của một trang viết.
Vì sao đau buồn làm mình mất ngủ
Khi mất một người thân, cơ thể phản ứng như đang ở trong tình trạng báo động kéo dài. Tim đập nhanh hơn lúc nằm xuống, đầu óc cứ quay lại những cảnh cuối cùng ở bệnh viện hay ở nhà, và cơ thể khó chuyển sang trạng thái thả lỏng cần có để ngủ. Đó là lý do nhiều người kể rằng ban ngày mệt rã rời nhưng cứ đặt lưng xuống là tỉnh hẳn.
Có thêm một nguyên nhân rất thực tế: những tuần lo tang làm đảo lộn hoàn toàn giờ giấc. Thức khuya tiếp khách, ngủ chập chờn trên ghế, ăn uống thất thường, uống nhiều trà đặc để tỉnh. Khi mọi việc xong xuôi, đồng hồ sinh học của bạn đã lệch đi mà chưa kịp chỉnh lại.
Với người từng chăm bệnh lâu ngày, giấc ngủ còn mang theo một thói quen cũ: tai vẫn dỏng lên chờ tiếng gọi, cứ hai ba giờ sáng là tự bật dậy đúng giờ trở mình hay cho người bệnh uống nước. Cơ thể chưa biết rằng không còn ai cần mình lúc nửa đêm nữa.
Hiểu như vậy để bớt hoảng. Mất ngủ trong hoàn cảnh này không có nghĩa là bạn yếu đuối hay mắc bệnh gì. Nó là một phần của việc cơ thể đang học sống trong một thực tại mới, và phần lớn có thể được giúp bằng những điều chỉnh nhỏ, kiên trì.
Những kiểu mất ngủ hay gặp và cách ứng phó
Mỗi người mất ngủ một kiểu. Nhận ra kiểu của mình giúp bạn chọn đúng việc để thử trước, thay vì làm tất cả cùng lúc rồi nản.
| Kiểu mất ngủ | Thường do đâu | Việc nên thử trước |
|---|---|---|
| Nằm hơn nửa tiếng vẫn không ngủ được | Đầu óc còn chạy, cơ thể chưa hạ nhiệt sau một ngày căng | Dời giờ lên giường muộn hơn một chút; có khoảng chậm lại một tiếng trước khi ngủ |
| Ngủ được nhưng thức giấc lúc hai, ba giờ sáng | Thói quen chăm bệnh, rượu buổi tối, nỗi nhớ dồn về lúc yên tĩnh | Bỏ rượu buổi tối; khi tỉnh thì không nhìn đồng hồ, không cầm điện thoại |
| Dậy quá sớm, không ngủ lại được | Căng thẳng kéo dài, buồn nhiều nhất vào sáng sớm | Ra khỏi giường, ngồi chỗ có ánh sáng tự nhiên, giữ giờ ngủ tối hôm sau như bình thường |
| Ngủ rất nhiều mà vẫn mệt | Cơ thể kiệt sức, ít vận động, ngủ ngày bù | Giữ giờ dậy cố định, ra ngoài trời buổi sáng, đi bộ ngắn |
| Sợ đi ngủ vì hay mơ thấy người đã mất | Giấc mơ là cách đầu óc xử lý mất mát | Ghi lại giấc mơ nếu muốn, kể với người tin cậy; không cố thức để tránh mơ |
Nếu bạn rơi vào nhiều kiểu cùng lúc, hãy bắt đầu bằng giờ thức dậy cố định, vì đây là mỏ neo giúp mọi thứ khác dễ vào nếp hơn.
Giữ giờ thức dậy cố định quan trọng hơn giờ đi ngủ
Nhiều người cố đi ngủ sớm để "bù", rồi nằm trằn trọc hàng giờ. Cách này thường làm tình hình tệ hơn, vì giường dần gắn với cảm giác bực bội và tỉnh táo. Các chuyên gia về giấc ngủ thường khuyên làm ngược lại: chọn một giờ thức dậy và giữ nó mỗi ngày, kể cả cuối tuần, kể cả hôm trước ngủ rất ít.
Lấy ví dụ anh Tâm ở Đà Nẵng, mất vợ sau gần một năm chăm bệnh. Anh chọn sáu giờ rưỡi là giờ dậy, vì đó cũng là giờ phải đưa con đi học. Tuần đầu, có hôm anh chỉ ngủ được ba bốn tiếng, nhưng vẫn dậy đúng giờ, mở cửa sổ, uống cốc nước ấm. Sang tuần thứ ba, anh bắt đầu buồn ngủ sớm hơn vào buổi tối mà không cần cố.
Lý do đơn giản: dậy cùng giờ và đón ánh sáng buổi sáng giúp đồng hồ sinh học chỉnh lại, và cơn buồn ngủ buổi tối đến đúng lúc hơn. Ngủ trưa vẫn được, nhưng nên ngắn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút và trước ba giờ chiều, để không lấy mất cơn buồn ngủ của buổi tối.
Đây không phải luật cứng. Có những ngày bạn kiệt sức đến mức cần nằm thêm, và điều đó không sao. Mục tiêu là đa số các ngày trong tuần có chung một mốc, chứ không phải chưa ngày nào được trượt.
Khi nằm mãi không ngủ được: quy tắc rời giường
Đây là cách làm có cơ sở trong các liệu pháp không dùng thuốc cho chứng mất ngủ. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng nhiều người thấy hiệu quả sau một hai tuần kiên trì.
- Nếu nằm khoảng hai mươi phút mà vẫn tỉnh, đừng cố thêm. Không cần nhìn đồng hồ để đếm, chỉ cần cảm thấy đã lâu.
- Ra khỏi giường, sang một chỗ khác trong nhà có ánh đèn dịu. Tránh bật đèn trần sáng trắng.
- Làm một việc đều đều, không kích thích: gấp quần áo, đọc vài trang sách quen, nghe một bản nhạc không lời ở âm lượng nhỏ.
- Nếu nỗi nhớ hay suy nghĩ cứ quay lại, viết chúng ra một tờ giấy. Hẹn với mình rằng sáng mai sẽ đọc lại, đêm nay đã đặt chúng xuống.
- Chỉ quay lại giường khi thấy mí mắt nặng. Nếu lại tỉnh, lặp lại từ đầu.
- Sáng hôm sau vẫn dậy đúng giờ đã chọn, dù đêm qua ngủ ít.
Điều cần tránh là cầm điện thoại lướt mạng trong lúc này. Ánh sáng màn hình và nội dung không đoán trước được, nhất là khi bạn tình cờ thấy ảnh cũ của người đã mất, thường làm bạn tỉnh hẳn.
Buổi tối trước khi ngủ: những việc nên làm và nên bớt
Khoảng một tiếng trước giờ ngủ là lúc cho cơ thể biết ngày đã khép lại. Bạn không cần làm hết danh sách dưới đây, chọn hai ba việc hợp với mình là đủ.
- Bớt cà phê, trà đặc sau đầu giờ chiều. Trong những ngày tang, nhiều người uống trà liên tục mà không để ý. Chất kích thích có thể còn tác dụng nhiều giờ sau khi uống.
- Không dùng rượu để dễ ngủ. Rượu có thể làm bạn thiếp đi nhanh hơn, nhưng thường khiến giấc ngủ nửa sau đêm vụn vặt và dễ tỉnh giấc sớm.
- Ăn tối nhẹ, không quá muộn. Bụng quá no hay quá đói đều khó ngủ. Một cốc sữa ấm hay bát cháo nhỏ là đủ nếu bạn bỏ bữa tối.
- Tắm nước ấm. Cơ thể hạ nhiệt sau khi tắm giúp cơn buồn ngủ đến dễ hơn.
- Có một nghi thức nhỏ khép ngày. Thắp một ngọn đèn ngủ, nói vài câu với người đã mất trong lòng, hoặc viết ba dòng về hôm nay. Việc lặp lại mỗi tối giúp đầu óc nhận tín hiệu.
- Đổi chỗ nếu căn phòng quá nặng nề. Có người không ngủ nổi trên chiếc giường từng nằm cạnh vợ, chồng. Ngủ tạm phòng khác vài tuần không có gì sai.
Nếu bạn ở một mình và sợ cảm giác trống trải lúc đêm, có thể nhờ một người thân ngủ lại vài tối đầu, hoặc gọi điện ngắn cho ai đó trước khi đi ngủ. Biết có người nhớ đến mình giúp nhiều người bớt thấp thỏm.
Những điều không cần ép mình làm
Không cần ngủ đủ tám tiếng ngay lập tức. Trong giai đoạn đầu, ngủ được năm sáu tiếng có quãng nghỉ đã là một bước tiến. Ép mình phải ngủ đủ dễ biến giấc ngủ thành một bài kiểm tra, mà càng lo thì càng khó ngủ.
Không cần thôi nghĩ về người đã mất trước khi ngủ. Cố gạt đi một suy nghĩ thường làm nó bám chặt hơn. Cho phép mình nhớ trong một khoảng ngắn, có khi nói thành lời hoặc viết ra, rồi nhẹ nhàng chuyển sang việc khác.
Không cần tránh giấc mơ. Nhiều người mơ thấy người đã mất, có giấc mơ êm đềm, có giấc mơ buồn hay đáng sợ. Giấc mơ là một cách đầu óc sắp xếp lại mất mát. Nếu ác mộng lặp đi lặp lại khiến bạn sợ đi ngủ, đó là điều nên kể với bác sĩ.
Không cần mua thiết bị đo giấc ngủ. Theo dõi từng phút ngủ qua đồng hồ thông minh dễ làm bạn để tâm thái quá vào con số. Cảm giác của bạn khi thức dậy là thước đo đủ dùng.
Không cần tự xoay xở với mọi lời khuyên. Người quanh bạn sẽ mách đủ mẹo. Chọn một hai điều thấy hợp, thử trong vài tuần, rồi mới đổi.
Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia
Mất ngủ sau mất mát thường nhẹ dần theo thời gian, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Bạn nên đi khám, có thể bắt đầu từ bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ ở trạm y tế, nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần liền dù đã thử điều chỉnh thói quen, nếu ban ngày bạn buồn ngủ đến mức suýt gặp nguy khi lái xe, nấu ăn, hoặc nếu bạn bắt đầu dùng rượu hay bất kỳ thứ gì để ép mình ngủ.
Khi đi khám, nên mang theo vài thông tin: bạn thường lên giường mấy giờ, ngủ được khoảng bao lâu, thức dậy mấy lần, đang dùng thuốc gì cho bệnh khác, có uống rượu, cà phê không. Câu nên hỏi bác sĩ: tình trạng của mình có cần làm thêm xét nghiệm gì không, có liệu pháp không dùng thuốc nào phù hợp, và nếu cần dùng thuốc thì dùng trong bao lâu, theo dõi ra sao.
Hãy đặc biệt để ý nếu mất ngủ đi kèm cảm giác vô vọng kéo dài, không còn muốn làm gì, hay có ý nghĩ muốn chết, muốn làm hại bản thân. Lúc đó đừng chờ: nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy có thể được giúp, và bạn không phải chịu chúng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ sau khi người thân mất thường kéo dài bao lâu?
Không có mốc chung cho mọi người. Nhiều người thấy giấc ngủ khá lên sau vài tuần đến vài tháng, nhất là khi giữ được giờ dậy cố định. Nếu kéo dài nhiều tuần mà không đỡ, hoặc ảnh hưởng nặng tới ban ngày, bạn nên đi khám.
Có nên uống một ly rượu cho dễ ngủ không?
Không nên biến việc này thành thói quen. Rượu có thể giúp thiếp đi nhanh nhưng thường làm giấc ngủ nửa đêm về sau chập chờn, dễ tỉnh sớm, và người đang đau buồn dễ cần uống nhiều hơn theo thời gian.
Ngủ trưa có làm tối khó ngủ hơn không?
Ngủ trưa ngắn khoảng hai mươi đến ba mươi phút, trước ba giờ chiều, thường không ảnh hưởng nhiều. Ngủ trưa dài hoặc ngủ lúc chiều muộn dễ lấy mất cơn buồn ngủ buổi tối, nên bớt lại nếu bạn đang khó ngủ ban đêm.
Mơ thấy người đã mất nhiều đêm liền có đáng lo không?
Mơ thấy người đã mất rất thường gặp và phần lớn không có gì đáng lo. Nếu ác mộng lặp lại đến mức bạn sợ đi ngủ hoặc mệt kiệt ban ngày, hãy kể với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được giúp.
Có nên ngủ lại phòng của người đã mất không?
Tuỳ cảm giác của bạn. Có người thấy được an ủi khi ngủ ở chỗ quen, có người thấy quá nặng nề. Ngủ tạm phòng khác vài tuần hay vài tháng không có gì sai, bạn có thể quay lại khi thấy sẵn sàng.
Nghe nhạc hay nghe đọc truyện khi ngủ có giúp gì không?
Với một số người, âm thanh đều đều ở mức nhỏ giúp đầu óc bớt quay cuồng. Nên chọn thứ quen, không lời hoặc giọng đọc chậm, hẹn giờ tắt, và để điện thoại úp xuống xa tầm tay để không bị cuốn vào lướt mạng.