Khi người cao tuổi mất bạn đời, họ không chỉ mất một người thương mà mất cả nhịp sống mấy chục năm: người cùng ăn bữa cơm, người nhắc uống thuốc, người chăm khi ốm, và vai trò làm vợ, làm chồng. Nỗi đau ấy thường lặng lẽ, dễ bị con cháu hiểu nhầm là "ông bà già rồi, quen với chuyện sinh tử", trong khi sức khoẻ của người ở lại có thể sa sút nhanh sau mất mát.
Con cháu không thể lấp khoảng trống ấy, nhưng có thể giúp rất nhiều: để ý những dấu hiệu sức khoẻ dễ bị bỏ qua, giữ cho ông bà có người bên cạnh mà vẫn được làm chủ đời mình, và không vội đưa ra những quyết định lớn như bán nhà, đón về ở cùng.
Mất bạn đời ở tuổi già khác gì những mất mát khác
Một cặp vợ chồng sống với nhau bốn mươi, năm mươi năm đã thành một đơn vị: người này nấu ăn, người kia giữ tiền; người này nhớ lịch tái khám, người kia nhớ ngày giỗ họ hàng. Khi một người đi, người còn lại không chỉ buồn mà còn lúng túng trước những việc chưa từng phải làm, có khi là những việc rất nhỏ như bật bình nóng lạnh hay gọi điện cho thợ.
Ở tuổi này, mất bạn đời thường đến cùng những mất mát khác: bạn bè cùng lứa lần lượt ra đi, sức khoẻ giảm, đi lại khó, con cái ở xa. Mỗi mất mát nhỏ chồng lên nhau, và nỗi cô đơn trở thành thứ khó chịu nhất, nhất là vào buổi tối và bữa cơm.
Người cao tuổi cũng ít khi nói ra. Nhiều ông bà sợ làm phiền con cháu, sợ bị coi là yếu, hoặc nghĩ rằng ở tuổi mình buồn cũng chẳng để làm gì. Câu "bà không sao đâu, các con cứ đi làm" thường che đi những đêm dài không ngủ.
Những dấu hiệu dễ bị bỏ qua ở ông bà
Đau buồn ở người cao tuổi hay hiện ra qua sức khoẻ và sinh hoạt hơn là qua lời nói. Con cháu nên để ý:
- Ăn ít hẳn, bỏ bữa, nhất là khi ăn một mình; sụt cân nhìn thấy được.
- Bỏ thuốc đang dùng cho huyết áp, tiểu đường, tim mạch, hoặc uống lẫn lộn vì trước đây người kia nhắc.
- Bỏ lịch tái khám, không đi khám dù có triệu chứng.
- Ít ra khỏi nhà, bỏ những buổi tập dưỡng sinh, sinh hoạt hội người cao tuổi.
- Hay quên, lẫn lộn hơn trước rõ rệt trong thời gian ngắn.
- Nhà cửa bừa bộn, vệ sinh cá nhân kém đi so với nếp cũ.
- Hay nói về cái chết, nói muốn "đi theo" ông hay bà.
- Té ngã, chóng mặt, do ăn uống kém, mất ngủ hoặc bỏ thuốc.
Những dấu hiệu này cần được hỏi han và nhiều khi cần đi khám, không nên chỉ coi là tuổi già. Lú lẫn tăng nhanh, té ngã, sụt cân đều có thể do nguyên nhân y khoa cần xử lý. Câu nói muốn "đi theo" cần được hỏi lại nhẹ nhàng, như phần cuối bài hướng dẫn.
Sức khoẻ người ở lại trong năm đầu
Giới nghiên cứu đã ghi nhận từ lâu cái gọi là hiệu ứng goá bụa: trong thời gian đầu sau khi mất bạn đời, người ở lại, nhất là người cao tuổi, có nguy cơ ốm nặng và tử vong cao hơn bình thường. Lý do có thể gồm căng thẳng kéo dài, ăn ngủ kém, bỏ thuốc, bỏ khám, và mất đi người từng chăm sóc sức khoẻ cho mình.
Điều này không để doạ, mà để nhắc rằng năm đầu là thời gian con cháu nên để mắt hơn tới sức khoẻ của ông bà. Một lịch khám tổng quát trong vài tháng đầu, một hộp chia thuốc theo ngày, một người gọi điện nhắc mỗi sáng là những việc nhỏ nhưng có ích thật.
Khi đưa ông bà đi khám, nói rõ với bác sĩ rằng ông bà vừa mất bạn đời, kể những thay đổi về ăn ngủ, trí nhớ. Bác sĩ sẽ xem xét cả thể chất lẫn tinh thần, và quyết định có cần điều chỉnh gì trong điều trị hay không. Con cháu đừng tự ý thay đổi thuốc của ông bà.
Con cháu nên làm và nên tránh
Ý tốt nhưng làm sai cách đôi khi khiến ông bà buồn hơn. Bảng sau gom những điều hay gặp:
| Nên làm | Nên tránh |
|---|---|
| Gọi điện hoặc ghé thăm đều đặn, nhất là giờ cơm tối | Chỉ đến dồn dập tuần đầu rồi thưa hẳn |
| Nhắc tên người đã mất, kể chuyện cũ cùng ông bà | Né hẳn chủ đề vì sợ ông bà buồn |
| Hỏi ông bà muốn giữ đồ đạc của người mất thế nào | Tự ý dọn phòng, đem cho hay đốt đồ của người mất |
| Giúp ông bà học dần những việc người kia từng làm | Làm hết thay, khiến ông bà thấy mình vô dụng |
| Bàn bạc và để ông bà quyết định chuyện nhà ở | Quyết thay chuyện bán nhà, đón về ở cùng trong những tuần đầu |
| Khuyến khích giữ các mối quan hệ, hội nhóm cũ | Nói "giờ ông bà nghỉ ngơi thôi, đi đâu cho mệt" |
| Kiên nhẫn nghe ông bà kể đi kể lại một chuyện | Ngắt lời vì đã nghe nhiều lần |
Điểm chung của cột trái là giữ cho ông bà quyền làm chủ đời mình. Mất bạn đời đã lấy đi rất nhiều, ông bà cần cảm thấy mình vẫn còn quyết định được nhà mình, đồ đạc mình, ngày của mình. Con cháu giúp đỡ, không thay thế.
Khi người ở lại là ông: những khó khăn riêng
Ở thế hệ ông bà hiện nay, nhiều cụ ông quen để vợ lo bếp núc, giữ quan hệ họ hàng, hàng xóm, nhớ ngày giỗ, ngày sinh nhật con cháu. Khi bà mất, ông không chỉ thiếu người thương mà như bị cắt khỏi nhiều sợi dây kết nối với thế giới xung quanh, vì những sợi dây ấy trước đây đi qua bà.
Các cụ ông cũng thường ít bạn tâm sự, ngại than thở, và dễ tìm đến rượu hay thu mình trong nhà. Con cháu hay nghĩ "ông cứng cỏi lắm", trong khi ông có thể đang ăn mì gói ba bữa và ngồi một mình cả buổi chiều.
Những việc giúp được: dạy ông nấu vài món đơn giản hoặc sắp xếp người nấu ăn định kỳ; giữ cho ông những mối quan hệ của bà, như rủ ông đi đám cưới họ hàng, mời hàng xóm thân sang chơi; tìm một việc ông có thể làm và có ích, như trông cháu một buổi, chăm cây, sinh hoạt hội cựu chiến binh hay hội người cao tuổi. Ông cần được thấy mình còn cần thiết, không chỉ được chăm sóc.
Chuyện nhà ở: đón về ở cùng hay để ông bà ở lại
Câu hỏi "giờ để mẹ ở một mình sao được" thường được đặt ra ngay sau đám tang. Đón ông bà về ở cùng có thể tốt, nhưng làm vội trong những tuần đầu thì dễ gây thêm mất mát: mất căn nhà gắn bó cả đời, mất hàng xóm, mất nhịp sinh hoạt quen thuộc, đúng lúc ông bà đang yếu nhất.
Nhiều gia đình chọn cách chuyển tiếp: một người con về ở cùng vài tuần, hoặc ông bà lên ở với con một thời gian rồi về lại nhà, hoặc nhờ một người họ hàng, hàng xóm ghé thường xuyên. Sau vài tháng, khi cảm xúc đã lắng hơn, cả nhà ngồi lại bàn chuyện lâu dài, và để ông bà nói điều mình thật sự muốn.
Những câu nên hỏi ông bà: "Mẹ thấy ở nhà một mình buổi tối thế nào?", "Có việc gì trong nhà mẹ thấy khó làm không?", "Nếu lên ở với tụi con, mẹ lo nhất điều gì?". Chuyện tài sản và thừa kế liên quan đến căn nhà là việc riêng cần tư vấn pháp lý, không nên bàn trong lúc tang còn mới.
Một tình huống: bà Thu ở Khánh Hoà và bữa cơm tối
Bà Thu, 74 tuổi, mất chồng sau năm mươi hai năm. Các con ở Nha Trang và TP Hồ Chí Minh thay nhau về những tuần đầu, rồi trở lại công việc. Bà nói qua điện thoại là ổn. Hai tháng sau, cô con gái về bất ngờ, thấy tủ lạnh gần trống, hộp thuốc huyết áp còn nguyên mấy vỉ, bà gầy đi rõ.
Hỏi ra mới biết, từ khi ông mất bà không nấu cơm nữa vì "nấu cho một mình chẳng ai ăn", và quên uống thuốc vì trước đây sáng nào ông cũng đưa tận tay. Bà không muốn kể vì sợ các con lo.
Gia đình không đón bà đi ngay. Cô con gái mua hộp chia thuốc theo ngày, nhờ một chị hàng xóm sáng ghé qua uống trà với bà. Các con chia nhau gọi điện đúng giờ cơm tối và ăn cùng qua video. Cuối tuần, cháu nội về nấu ăn với bà. Cô con gái cũng đưa bà đi tái khám, kể với bác sĩ hoàn cảnh. Bà vẫn khóc mỗi lần nhắc ông, nhưng ăn được, ngủ được, và bắt đầu quay lại hội dưỡng sinh.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy đưa ông bà đi khám, hoặc mời bác sĩ, chuyên gia tâm lý hỗ trợ khi:
- Ông bà sụt cân rõ, ăn uống rất ít trong nhiều tuần.
- Lú lẫn, hay quên tăng nhanh, té ngã, chóng mặt.
- Bỏ thuốc điều trị bệnh mạn tính, bỏ tái khám.
- Sau nhiều tháng vẫn không ra khỏi nhà, không quan tâm đến điều gì, nỗi buồn chiếm trọn mỗi ngày.
- Nói muốn "đi theo" người đã mất, nói sống chẳng để làm gì. Hãy hỏi bình tĩnh và thẳng xem ông bà có nghĩ đến việc tự làm hại mình không. Nếu có hoặc không chắc, đừng để ông bà ở một mình, đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Nhiều người cao tuổi ngại gặp chuyên gia tâm lý vì nghĩ chỉ "người có bệnh" mới đi. Bắt đầu bằng một buổi khám sức khoẻ thông thường với bác sĩ quen thường dễ hơn. Cũng có thể hỏi trạm y tế xã, phường nơi ông bà sống về các hoạt động, câu lạc bộ cho người cao tuổi để ông bà có chỗ sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Người già mất vợ hoặc mất chồng có cần lo về sức khoẻ không?
Có. Thời gian đầu sau khi mất bạn đời, người cao tuổi dễ ăn ngủ kém, bỏ thuốc, bỏ khám, và nguy cơ ốm nặng cao hơn. Con cháu nên để mắt hơn trong năm đầu, đưa đi khám tổng quát và giúp duy trì thuốc men, tái khám.
Có nên đón mẹ về ở cùng ngay sau khi bố mất không?
Không nên quyết vội trong những tuần đầu. Rời căn nhà gắn bó lúc đang đau buồn có thể thêm một mất mát lớn. Hãy dùng cách chuyển tiếp như con về ở cùng một thời gian, rồi bàn chuyện lâu dài sau vài tháng và để mẹ nói điều mình muốn.
Bà nói muốn đi theo ông thì con cháu nên làm gì?
Đừng gạt đi hay đùa cho qua. Hãy hỏi bình tĩnh và thẳng xem bà có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không. Nếu có hoặc không chắc, đừng để bà ở một mình, báo người thân và đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Có nên dọn đồ đạc của người đã mất để ông bà đỡ buồn không?
Không nên tự ý dọn. Đồ đạc là kỷ niệm, và quyền quyết định thuộc về người ở lại. Hãy hỏi ông bà muốn giữ gì, cho gì, khi nào, và giúp khi ông bà sẵn sàng, có thể là sau nhiều tháng.
Làm sao để ông bà bớt cô đơn khi con cháu ở xa?
Gọi điện đều đặn vào giờ cơm tối, ăn cùng qua video, nhờ hàng xóm hoặc họ hàng ghé thăm, khuyến khích ông bà giữ các hội nhóm cũ như dưỡng sinh, hội người cao tuổi. Đều đặn quan trọng hơn dồn dập.