ChapNhan.comChấp Nhận
Nói chuyện về cái chết và lời từ biệt

Báo tin người thân mất cho ông bà, người già trong nhà: nói sao cho đỡ sốc

Phải báo cho ông bà, cha mẹ già rằng một người thân vừa mất. Nên báo sớm hay giấu, ai nói, nói ra sao, người già bệnh tim hay lẫn trí thì cần lưu ý gì.

Rattan chair in a quiet tiled courtyard, an elderly Vietnamese woman seated while her grandson kneels beside her holding her hands, seen from behind, soft overcast light

Phần lớn người già nên được biết tin người thân mất sớm, từ một người họ tin, ở nơi yên tĩnh, có người ngồi bên cạnh và có sẵn kế hoạch nếu sức khoẻ của họ có vấn đề. Giấu lâu hiếm khi giữ được, và khi người già tự phát hiện ra, cú sốc cộng thêm cảm giác bị gạt ra ngoài thường nặng hơn tin buồn.

Có những trường hợp cần cách nói riêng: người già có bệnh tim mạch hay huyết áp, người vừa mất là con của họ, người đang lẫn trí và hỏi đi hỏi lại. Bài này đi qua nguyên tắc chung, các bước báo tin, từng trường hợp khó, và những điều cần để ý trong những tuần sau.

Nguyên tắc chung khi báo tin cho người già

Báo sớm. Người già trong nhà thường cảm nhận được bầu không khí khác thường: điện thoại reo liên tục, con cháu thì thầm, người lạ ra vào. Kéo dài sự mập mờ làm họ lo sợ đủ thứ, và có khi nghe được tin từ hàng xóm theo cách tệ nhất.

Người nói là người họ tin nhất. Không nhất thiết là con cả. Đó có thể là đứa cháu gần gũi, người con dâu chăm họ hằng ngày. Giọng quen giúp tin dữ bớt lạnh.

Nói rõ chữ “mất”. Những cách nói vòng như “anh Hai đi xa rồi”, “đi rồi má ơi” dễ gây hiểu lầm, nhất là với người nghe kém hay lẫn. Nói nhẹ nhưng rõ: “Anh Hai mất rồi má.”

Có người ngồi cạnh, có chỗ dựa. Đừng báo khi họ đang đứng, đang đi cầu thang, đang ở ngoài đường. Ngồi xuống, nắm tay, ở lại sau khi nói.

Nói thật cả hoàn cảnh ở mức vừa đủ. Người già thường hỏi “sao mà mất”. Trả lời đơn giản, không đi vào chi tiết gây ám ảnh. Họ có thể hỏi thêm sau.

Các bước báo tin

Bước chuẩn bị chiếm nhiều thời gian hơn bước nói, và quan trọng không kém.

  1. Thống nhất trong nhà. Ai nói, nói khi nào, ai ngồi cạnh. Dặn những người khác chưa nói trước để người già không nghe tin qua điện thoại của một người họ hàng.
  2. Chuẩn bị sức khoẻ. Nếu người già đang được bác sĩ theo dõi bệnh tim, huyết áp, hãy hỏi trước bác sĩ hoặc trạm y tế xem cần để ý điều gì. Chuẩn bị sẵn thuốc họ vẫn dùng hằng ngày theo đúng đơn đã kê, không tự cho thêm loại nào.
  3. Chọn lúc. Sau bữa ăn, ban ngày, khi họ đã nghỉ ngơi. Tránh báo lúc nửa đêm nếu có thể chờ tới sáng.
  4. Mở lời báo trước. “Ba ơi, con có chuyện buồn phải nói với ba.” Câu này cho người nghe vài giây chuẩn bị.
  5. Nói tin chính trong một hai câu. Ai mất, mất khi nào. Rồi dừng.
  6. Để họ phản ứng theo cách của họ. Khóc, im lặng, hỏi dồn, thậm chí không tin. Đừng vội can “ba đừng khóc nữa”.
  7. Ở lại. Ít nhất vài giờ sau đó luôn có người bên cạnh. Báo tin rồi bỏ đi lo việc tang là điều nên tránh.

Nếu sau khi nghe tin, người già có biểu hiện đau ngực, khó thở, ngất, nói khó, yếu nửa người, hãy gọi cấp cứu 115 ngay chứ không chờ xem có đỡ không.

Khi người vừa mất là con của họ

Cha mẹ già mất con là một trong những mất mát nặng nề nhất, đi ngược trật tự mà ai cũng mặc định. Câu “kẻ đầu bạc tiễn kẻ đầu xanh” nói lên điều đó. Nhiều cụ sẽ hỏi “sao không phải là tao”, hoặc tự trách đã không khuyên con đi khám, không giữ con ở nhà.

Ở những phút đầu, đừng tìm cách giải thích hay an ủi bằng lý lẽ. Một bàn tay, một vòng ôm, một câu “con biết, con biết má thương anh Hai lắm” có ích hơn. Nếu cụ tự trách, đừng tranh luận dài; chỉ cần nói nhẹ: “Không phải lỗi của má.” Có thể phải nói câu này nhiều lần trong những tuần sau.

Việc có cho cụ dự tang lễ hay không nên hỏi chính cụ, cân nhắc sức khoẻ và hỏi ý bác sĩ nếu cụ đang có bệnh. Nhiều cụ muốn được nhìn con lần cuối, và bị ngăn cản có thể để lại nỗi đau lâu dài hơn. Nếu cụ đi, hãy có một người chỉ lo cho cụ, có chỗ ngồi, có nước, và sẵn sàng đưa cụ về nghỉ bất cứ lúc nào. Chi tiết nghi lễ thì theo nếp gia đình.

Trong nhà có cháu nhỏ cũng vừa mất cha hay mẹ, người lớn cần một cách nói riêng phù hợp lứa tuổi với trẻ; đừng để ông bà phải gánh thêm việc giải thích cho trẻ khi chính họ đang suy sụp.

Người già lẫn trí hỏi đi hỏi lại: cách đáp

Với người sa sút trí tuệ, mỗi lần được nhắc lại tin mất có thể là một lần đau như lần đầu. Nhiều người làm chăm sóc người sa sút trí tuệ khuyên gia đình đáp theo cảm xúc hơn là cố sửa trí nhớ. Mức độ phù hợp tuỳ từng người, nên hỏi thêm bác sĩ đang theo dõi.

Người già hỏiTránhCó thể thử
“Anh Hai đâu rồi, sao không thấy về?”Lặp lại thẳng “anh Hai mất rồi” mỗi lần“Má nhớ anh Hai hả? Anh Hai thương má lắm.” Rồi cùng xem ảnh, kể chuyện về anh
“Tụi bay giấu tao chuyện gì?”Chối là không có gì“Nhà mình có chuyện buồn, má. Tụi con ở đây với má.”
Hỏi lại ngay sau khi vừa được báoTỏ ra mất kiên nhẫnNói ngắn, giọng đều, chuyển sang việc dễ chịu như uống nước, ra sân
Đòi đi tìm người đã mấtCản bằng lời gắtĐi cùng một đoạn, hỏi về người đó, để cảm xúc dịu xuống

Việc không nhắc lại tin mất mỗi lần không phải là nói dối độc ác; đó là tránh bắt người không còn giữ được ký ức phải đau đi đau lại. Nhưng nếu người già có lúc tỉnh và hỏi nghiêm túc, hãy nói thật nhẹ nhàng.

Một tình huống: bà Năm ở Vĩnh Long và cuộc điện thoại không nên có

Con trai thứ ba của bà Năm mất vì tai nạn ở TP Hồ Chí Minh. Cả nhà bàn nhau chờ người anh cả từ Sài Gòn về tới nơi rồi mới báo cho bà, vì bà bị huyết áp cao. Nhưng trong lúc chờ, một người cháu họ gọi điện chia buồn, bà bắt máy và nghe tin từ một giọng nói không quen lắm, khi đang đứng một mình trong bếp.

Bà ngồi sụp xuống, may có người con dâu chạy vào kịp. Mấy tháng sau, điều bà nhắc lại nhiều nhất không phải là tin dữ mà là cảm giác “cả nhà biết hết, chỉ mình tao không biết”. Bà giận con cái một thời gian dài, dù hiểu các con giấu vì thương.

Bài học từ câu chuyện này: nếu đã quyết chờ, thời gian chờ phải ngắn và cả họ hàng phải được dặn. Còn tốt hơn nữa là để một người trong nhà, ở ngay cạnh bà, báo tin sớm theo các bước đã chuẩn bị, thay vì đợi người “đúng vai” từ xa về. Người báo tin phù hợp nhất là người đang ở bên, chứ không phải người có vai vế nhất.

Có nên giấu người già hoàn toàn không

Một số gia đình chọn giấu hẳn, nhất là khi người già bệnh nặng hoặc rất yếu. Đây là quyết định khó và không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Nhưng cần biết cái giá của nó.

Giấu đòi hỏi cả họ hàng, hàng xóm cùng giữ kín, điều rất khó ở nông thôn hay những khu phố quen biết nhau. Người già hỏi “sao lâu rồi không thấy thằng Út gọi điện” thì cả nhà phải bịa tiếp. Khi phát hiện ra, có cụ không giận tin buồn mà giận vì bị coi như người ngoài, không được tiễn con lần cuối.

Nếu sức khoẻ thật sự không cho phép báo ngay, ví dụ người già đang nằm hồi sức, hãy hoãn chứ đừng giấu hẳn: chờ đến khi qua giai đoạn nguy hiểm, hỏi ý bác sĩ, rồi báo theo các bước ở trên. Khi đó, giải thích ngắn gọn vì sao đã chờ.

Riêng người sa sút trí tuệ nặng, không còn nhận ra người thân, cách tiếp cận có thể khác, như ở phần bảng phía trên. Hãy bàn với bác sĩ theo dõi.

Những tuần sau: điều cần để ý

Người già đau buồn thường ít nói ra hơn người trẻ, và cơ thể họ phản ứng rõ hơn. Những dấu hiệu dưới đây cần được gia đình theo dõi.

  • Ăn ít hẳn, uống ít nước, sụt cân nhanh.
  • Bỏ thuốc đang dùng hằng ngày, hoặc dùng sai giờ vì đầu óc rối.
  • Ngủ li bì hoặc thức trắng nhiều đêm.
  • Té ngã, đi đứng loạng choạng hơn trước.
  • Nói những câu như “sống làm gì nữa”, “cho tao đi theo nó”, kèm bỏ ăn, không muốn ra khỏi giường.
  • Lẫn hơn hẳn so với trước khi nhận tin.

Chia lịch để luôn có người ghé thăm hoặc gọi điện mỗi ngày trong vài tháng đầu, không chỉ trong mấy ngày tang. Rủ họ làm những việc quen như tưới cây, đi chợ cùng; nhịp sinh hoạt cũ giúp người già có chỗ bám.

Để ý cả những ngày dễ chạnh lòng: sinh nhật người mất, ngày giỗ đầu, Tết. Người già hay buồn nhất vào những dịp cả nhà quây quần mà thiếu một người. Có mặt nhiều hơn vào những ngày ấy là cách giúp đơn giản mà hiệu quả.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Hãy đưa người già đi khám nếu sau nhận tin họ sụt cân rõ, bỏ ăn nhiều ngày, mất ngủ kéo dài, lẫn nhanh, hoặc bệnh nền trở nặng. Với bác sĩ, nói rõ gia đình vừa có tang, ai đã mất, để bác sĩ đánh giá cả phần sức khoẻ tinh thần. Câu nên hỏi: những dấu hiệu nào cần đưa đi khám lại ngay, gia đình nên theo dõi gì ở nhà.

Đau buồn ở người già có thể kéo dài; điều đó không có nghĩa là bệnh. Nhưng khi nỗi buồn làm họ không sinh hoạt được trong thời gian dài, cần có bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý đánh giá, gia đình không nên tự kết luận.

Nếu người già nói muốn chết, muốn đi theo người mất, kèm bỏ ăn bỏ thuốc, hãy coi đó là tín hiệu nghiêm túc: ở bên họ, cất những thứ có thể gây nguy hiểm, đưa đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 khi có nguy cơ trước mắt.

Câu hỏi thường gặp

Có nên đợi tang lễ xong mới báo tin cho ông bà không?

Thường không nên, trừ khi sức khoẻ ông bà thật sự không cho phép và bác sĩ khuyên hoãn. Nhiều người già muốn được tiễn người thân lần cuối; giấu tới sau tang lễ có thể để lại nỗi giận và day dứt lâu dài.

Người già có bệnh tim thì báo tin buồn thế nào cho an toàn?

Hỏi trước bác sĩ đang theo dõi, chọn lúc ban ngày, cho họ ngồi, có người bên cạnh, chuẩn bị thuốc họ vẫn dùng theo đơn. Nếu có đau ngực, khó thở, ngất hay nói khó sau khi nghe tin, gọi cấp cứu 115 ngay.

Ông bà bị lẫn cứ hỏi người đã mất đâu thì nên trả lời sao?

Nhiều người chăm người sa sút trí tuệ khuyên đáp theo cảm xúc thay vì nhắc lại tin mất mỗi lần, ví dụ nói về tình thương của người đó và cùng xem ảnh. Mức phù hợp tuỳ từng người, nên hỏi bác sĩ theo dõi.

Ai trong nhà nên là người báo tin cho cha mẹ già?

Người cha mẹ tin và gần gũi nhất, nói chuyện điềm tĩnh, không nhất thiết là con cả. Người đó cần ở lại sau khi báo tin, và cả nhà nên thống nhất trước để không ai báo trước qua điện thoại.

Sau khi mất con, cha mẹ già cứ tự trách thì làm sao?

Đừng tranh luận dài. Nhắc nhẹ nhiều lần rằng đó không phải lỗi của họ, ở bên, giữ nhịp sinh hoạt quen. Nếu tự trách kéo dài kèm bỏ ăn, nói muốn chết, cần đưa đi khám và tìm hỗ trợ chuyên môn sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138