ChapNhan.comChấp Nhận
Nói chuyện về cái chết và lời từ biệt

Lời cảm ơn, xin lỗi, tha thứ trước khi người thân mất: nói sao cho tròn

Còn điều chưa nói với cha mẹ, vợ chồng đang bệnh nặng: lời cảm ơn, xin lỗi, tha thứ. Cách nói cụ thể, không biện hộ, và khi không thể hoà giải.

Two pairs of Vietnamese hands, one old and wrinkled, one younger, resting together on a woven blanket, close-up from above, warm window light, muted amber tones

Lời xin lỗi hay tha thứ trước khi người thân mất có sức nặng nhất khi nó cụ thể, ngắn, và không kèm biện hộ: gọi đúng việc đã xảy ra, nói điều mình tiếc hoặc điều mình buông bỏ, rồi để người kia đáp theo cách họ có thể. Bạn không cần giải quyết hết khúc mắc của mấy chục năm trong một buổi.

Bài này đi qua bốn điều mà nhiều người làm chăm sóc cuối đời khuyên nên nói, cách nói từng điều cho tròn, bảng so sánh câu vụng với câu tròn, và điều quan trọng không kém: bạn không bắt buộc phải tha thứ, nhất là khi mối quan hệ từng có tổn thương nặng.

Bốn điều nhiều người muốn nói trước lúc chia tay

Xin hãy tha lỗi cho con. Ira Byock, một bác sĩ chăm sóc giảm nhẹ người Mỹ, gom lại bốn câu mà ông thấy người bệnh và gia đình thường cần trao cho nhau: xin tha lỗi, mình tha lỗi, cảm ơn, và thương. Lời xin lỗi đứng đầu vì nó mở đường cho những lời sau.

Con tha lỗi cho ba mẹ. Câu này khó hơn nhiều người nghĩ, vì nói ra là thừa nhận đã có điều làm mình đau. Nhưng với không ít người bệnh, nghe con nói một câu như vậy là điều họ chờ rất lâu mà không dám mở lời.

Cảm ơn. Cảm ơn những điều cụ thể: bữa cơm, chuyến xe, những năm làm lụng. Lời cảm ơn là điều dễ nói nhất trong bốn, nên nhiều người dùng nó làm câu mở đầu.

Thương. Với nhiều gia đình Việt, nói “con thương ba” là điều lạ miệng. Bạn nói được qua hành động, qua cái nắm tay, hoặc mượn lời: “Cả nhà ai cũng thương ba hết.” Người bệnh hiểu.

Thứ tự không quan trọng. Không cần nói đủ bốn, cũng không cần theo thứ tự. Mỗi mối quan hệ cần một điều khác nhau. Có người chỉ cần cảm ơn; có người cần cả một buổi để xin lỗi một chuyện cũ.

Xin lỗi cho đúng: gọi tên việc, không biện hộ

Lời xin lỗi hay bị hỏng ở chữ “nhưng”. “Con xin lỗi vì hồi đó bỏ đi, nhưng tại ba cũng nóng quá” là một lời xin lỗi đã tự rút lại. Người bệnh không còn đủ sức tranh luận về ai sai trước, và câu ấy chỉ khơi lại vết cũ.

Lời xin lỗi tròn có ba phần: gọi đúng việc đã làm, nói mình hiểu nó làm người kia đau thế nào, và nói mình tiếc. Ví dụ: “Mấy năm con không về nhà, chắc má buồn lắm. Con tiếc vì đã để má chờ.” Không cần giải thích hoàn cảnh, không cần xin người kia phải tha ngay.

Sau lời xin lỗi, hãy chờ. Có người bệnh khóc, có người im lặng, có người gạt đi “chuyện cũ nhắc làm gì”. Câu gạt đi ấy nhiều khi chính là lời tha thứ theo kiểu của thế hệ trước. Đừng đòi họ phải nói rõ “ba tha cho con rồi”.

Nếu người cần xin lỗi là người bệnh với bạn, cứ để họ nói hết, đừng ngắt bằng “thôi ba đừng nói nữa”. Với người sắp ra đi, được xin lỗi là được trút bớt một gánh nặng mang theo nhiều năm.

Có người hỏi có nên xin lỗi cả những chuyện người bệnh có lẽ đã quên. Nếu chuyện ấy còn đè nặng lên bạn, cứ nói, nhưng nói nhẹ và chấp nhận rằng người bệnh có thể không nhớ. Lúc đó, lời xin lỗi chủ yếu giúp chính bạn đặt xuống một điều đã mang quá lâu.

Câu vụng và câu tròn

Phần lớn câu vụng không sai về ý; chúng chỉ đặt gánh nặng sai chỗ. Đổi một chút cách nói, ý vẫn vậy mà người nghe nhẹ lòng hơn.

Câu dễ bật raVì sao vướngCách nói tròn hơn
“Con xin lỗi, nhưng hồi đó ba cũng…”Chữ “nhưng” rút lại lời xin lỗi“Con xin lỗi vì đã nói nặng với ba hôm đó.”
“Ba có tha cho con không?”Đặt người bệnh vào thế phải trả lời ngay“Con muốn ba biết con tiếc chuyện đó.”
“Thôi chuyện cũ bỏ qua hết đi.”Xoá đi điều người kia có thể muốn nói“Nếu ba muốn nói gì về chuyện cũ, con nghe.”
“Con tha thứ hết cho má rồi, má yên tâm.”Nghe như ban ơn nếu chưa thật lòng“Con biết hồi đó má cũng cực. Con không giận má nữa.”
“Sao bây giờ ba mới nói?”Biến lời xin lỗi thành lời trách“Con cảm ơn ba đã nói ra.”

Đọc to câu mình định nói trước gương hoặc với một người bạn. Nghe chính giọng mình giúp nhận ra chỗ còn vướng giận mà mình không thấy khi chỉ nghĩ trong đầu.

Cũng nên tính tới chỗ nói. Lời xin lỗi riêng tư nên nói khi phòng chỉ có hai người, hoặc có thêm một người cả hai cùng tin. Nói trước đông con cháu dễ biến thành một màn trình diễn, người bệnh phải giữ thể diện và khó đáp thật lòng.

Khi không thể tha thứ, và không bắt buộc phải tha thứ

Không phải mối quan hệ nào cũng đi tới hoà giải. Có những người con lớn lên với bạo lực, bị bỏ rơi, bị xúc phạm kéo dài. Áp lực “cha mẹ sắp mất rồi, con phải tha” có thể làm tổn thương thêm.

  • Tha thứ là việc của bạn, theo nhịp của bạn. Người khác trong họ hàng không có quyền ép, kể cả khi họ có ý tốt.
  • Bạn được chọn có mặt mà không nói lời tha thứ, hoặc chọn không có mặt. Cả hai đều không làm bạn thành người xấu.
  • Nếu muốn nói điều gì đó mà không gặp trực tiếp, bạn có thể viết ra, nhờ người khác chuyển, hoặc viết rồi giữ lại cho riêng mình.
  • Tha thứ, nếu đến, có khi đến rất lâu sau khi người kia đã mất. Không có hạn chót nào cho việc ấy.
  • Có mặt ở những ngày cuối vì trách nhiệm, không vì thương, cũng là một lựa chọn đáng tôn trọng. Đừng tự trách vì cảm xúc của mình không giống người khác.

Nếu những ngày này làm sống lại ký ức đau, đây là lúc rất nên có một chuyên gia tâm lý đồng hành, trước và sau khi người thân mất. Người ấy giúp bạn tách hai việc vốn hay bị trộn lẫn: việc có mặt hay không trong những ngày cuối, và việc mình sẽ mang mối quan hệ này theo như thế nào trong những năm sau.

Một tình huống: ông Bảy ở Cần Thơ và người con trai út

Ông Bảy và người con trai út không nói chuyện với nhau gần mười năm, từ sau một trận cãi lớn về chuyện anh bỏ nghề ông truyền lại để lên TP Hồ Chí Minh làm ăn. Khi ông bệnh nặng, các chị gái gọi anh về. Anh về, nhưng chỉ đứng ở cửa phòng, chào một câu rồi ra ngồi ngoài hiên.

Người chị cả không ép. Chị chỉ nhờ em trai thay ca trực đêm vì chị đã mệt. Đêm thứ hai, ông Bảy khát nước, anh đỡ cha dậy uống. Ông nhìn con một lúc rồi nói: “Hồi đó ba nóng quá.” Anh ngồi xuống mép giường, nói được một câu: “Con cũng cứng đầu. Con xin lỗi ba.” Hai cha con không nói thêm gì, nhưng từ hôm đó anh vào ngồi trong phòng.

Câu chuyện này cho thấy hai điều. Một là hoà giải thường không đến từ một buổi nói chuyện được sắp đặt, mà từ việc ở gần nhau đủ lâu để có một khoảnh khắc mở ra. Hai là lời xin lỗi tròn nhất nhiều khi rất ngắn. Nếu bạn đang ở thế của người con trai ấy, đừng chờ mình nghĩ ra lời hay; hãy tìm một việc chăm sóc nhỏ để làm, và để khoảnh khắc tự đến.

Khi người bệnh không còn đáp lại được

Nhiều người chần chừ tới khi người thân không còn nói được nữa. Lúc ấy, nỗi lo lớn nhất là “ba không nghe được thì nói làm gì”. Không ai biết chắc người bệnh ở giai đoạn này nghe được bao nhiêu, nhưng nhiều đội chăm sóc giảm nhẹ vẫn khuyên gia đình cứ nói, bằng giọng bình thường, ngồi gần và nắm tay.

Hãy nói như họ đang nghe: xưng tên mình, nói điều muốn nói, rồi ngồi lại một lúc. Lời nói ấy, dù người bệnh nghe được hay không, cũng giúp chính bạn khép lại một phần.

Nếu đã không kịp nói khi người thân còn sống, vẫn còn những cách khác: viết thư, nói trước tấm ảnh, kể với một người hiểu chuyện. Lời xin lỗi hay tha thứ không mất giá trị vì đến muộn; nó chỉ đổi người nhận chính, từ người đã mất sang chính bạn.

Một gợi ý thực tế: trước khi vào phòng, viết ra giấy ba dòng, mỗi dòng một điều bạn muốn nói. Khi ngồi xuống, bạn chỉ cần đọc lại trong đầu từng dòng rồi nói bằng lời của mình. Nhiều người nhờ ba dòng ấy mà không bị nghẹn giữa chừng.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Hãy tìm chuyên gia tâm lý nếu ý nghĩ về những điều chưa nói, chưa tha thứ cứ lặp đi lặp lại, chiếm cả ngày, làm bạn mất ngủ hay không làm việc được trong thời gian dài. Cảm giác day dứt là phần bình thường của đau buồn; nhưng khi nó kéo dài nhiều tháng và không vơi chút nào, đó là dấu hiệu nên có người đồng hành chuyên môn.

Những câu bạn có thể mang tới buổi gặp: mình đang mắc kẹt ở chuyện gì, mình sợ điều gì nếu buông bỏ cơn giận, mình muốn mối quan hệ này được nhớ lại thế nào. Nếu người thân đang được chăm sóc giảm nhẹ, nhân viên công tác xã hội ở đó cũng có thể giúp sắp xếp một cuộc nói chuyện khó, hoặc ngồi cùng để giữ cho cuộc nói chuyện không biến thành cuộc cãi vã cũ lặp lại.

Nếu cảm giác tội lỗi đi kèm ý nghĩ làm hại bản thân, đừng ở một mình với nó: nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Câu hỏi thường gặp

Xin lỗi người bệnh nặng có làm họ xúc động quá sức không?

Họ có thể khóc hoặc lặng đi, đó là phản ứng tự nhiên chứ không phải tổn hại. Hãy chọn lúc họ tỉnh táo, nói ngắn, rồi ngồi lại bên cạnh. Phần lớn người bệnh thấy nhẹ lòng hơn sau khi nghe một lời xin lỗi thật.

Người bệnh gạt đi lời xin lỗi thì có nghĩa là không tha thứ không?

Thường không. Câu như “chuyện cũ nhắc làm gì” với nhiều người lớn tuổi chính là cách tha thứ quen thuộc của họ. Đừng ép họ phải nói rõ ràng; cách họ nắm tay hay nhìn bạn sau đó nói nhiều hơn lời.

Họ hàng ép phải tha thứ cho cha mẹ trước khi mất thì làm sao?

Bạn có quyền nói rằng mình cần thời gian, hoặc chọn có mặt mà không nói gì thêm. Tha thứ không thể ép được. Nếu áp lực làm bạn rất khổ sở, nói chuyện với chuyên gia tâm lý giúp bạn tìm cách giữ ranh giới mà không đổ vỡ.

Đã không kịp xin lỗi trước khi người thân mất thì còn cách nào không?

Còn. Nhiều người viết thư cho người đã mất, nói ra trước tấm ảnh, hoặc làm một việc người ấy từng mong. Những cách này không thay được cuộc gặp, nhưng giúp lời chưa nói có chỗ để đi ra.

Có cần nói đủ cả cảm ơn, xin lỗi, tha thứ và thương không?

Không cần. Bốn điều ấy là gợi ý chứ không phải bài bắt buộc. Mỗi mối quan hệ cần một điều khác nhau; có khi chỉ một câu cảm ơn cụ thể đã đủ cho cả hai người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138