Chăm sóc giảm nhẹ là cách chăm sóc nhằm giảm đau đớn, khó chịu và gánh nặng tinh thần cho người mắc bệnh đe doạ tính mạng và cho cả gia đình họ; nó không có nghĩa là ngừng chữa bệnh và có thể bắt đầu ngay từ khi phát hiện bệnh, đi song song với điều trị. Mục tiêu của nó không phải là kéo dài hay rút ngắn cuộc sống, mà là làm cho những ngày đang sống bớt khổ hơn.
Điểm khác với điều trị tích cực nằm ở câu hỏi đặt ra mỗi ngày. Điều trị tích cực hỏi "làm sao đẩy lùi bệnh". Chăm sóc giảm nhẹ hỏi "hôm nay người bệnh đau chỗ nào, sợ điều gì, muốn gì, và gia đình đang gánh tới đâu". Khi bệnh còn chữa được, hai câu hỏi đi cùng nhau. Khi điều trị không còn đem lại lợi ích, câu hỏi thứ hai trở thành phần chính. Dưới đây là những gì bạn cần biết để mở lời với bác sĩ đúng lúc, thay vì chờ tới khi người thân đã quá mệt.
Chăm sóc giảm nhẹ làm những việc gì cụ thể
Nhiều gia đình nghe chữ "giảm nhẹ" và nghĩ tới một căn phòng nơi người bệnh nằm chờ. Thực tế, đó là một cách làm việc có nội dung rõ ràng. Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, chăm sóc giảm nhẹ nhận diện sớm, đánh giá kỹ và xử lý các vấn đề của người bệnh trên bốn mặt: cơ thể, tâm lý, xã hội và những bận tâm sâu xa về ý nghĩa cuộc đời.
Ở mặt cơ thể, đội ngũ chú ý tới đau, khó thở, buồn nôn, táo bón, mất ngủ, mệt lả, ngứa, lở loét do nằm lâu. Mỗi triệu chứng được hỏi kỹ: đau ở đâu, lúc nào nặng hơn, điều gì làm dịu. Cách xử lý do bác sĩ quyết định, gia đình không tự đổi thuốc hay liều.
Ở mặt tâm lý, họ để ý tới nỗi sợ, sự lo âu, cảm giác thành gánh nặng cho con cháu, những đêm người bệnh không dám nói ra điều mình nghĩ. Ở mặt xã hội, họ hỏi tới tiền bạc, ai chăm, ai nghỉ việc, con nhỏ trong nhà ra sao. Và với những câu hỏi lớn như "đời mình có ý nghĩa gì", "còn điều gì dang dở", họ lắng nghe và tôn trọng niềm tin riêng của từng gia đình.
Gia đình cũng là đối tượng được chăm. Một buổi trao đổi tốt với đội giảm nhẹ thường có phần hỏi người chăm chính: anh chị ngủ được mấy tiếng, có ai thay ca không. Đó không phải câu xã giao, mà là một phần công việc.
Đặt cạnh nhau: điều trị tích cực, chăm sóc giảm nhẹ và chăm sóc cuối đời
Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn. Bảng dưới đây giúp bạn biết người thân đang ở đâu và nên hỏi gì.
| Khía cạnh | Điều trị tích cực | Chăm sóc giảm nhẹ | Chăm sóc cuối đời |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu chính | Chữa khỏi hoặc kiểm soát bệnh | Giảm khổ, giữ chất lượng sống | Ra đi êm, có người thân bên cạnh |
| Thời điểm | Từ khi chẩn đoán | Có thể từ khi chẩn đoán, song song với điều trị | Những tuần, ngày cuối |
| Câu hỏi chính | Phác đồ nào hiệu quả nhất? | Điều gì đang làm người bệnh khổ nhất? | Người bệnh muốn ở đâu, có ai bên cạnh? |
| Ai tham gia | Bác sĩ chuyên khoa | Bác sĩ, điều dưỡng, có nơi có cả công tác xã hội, tâm lý | Gia đình là chính, đội y tế hỗ trợ |
| Hiểu lầm hay gặp | "Làm hết mọi thứ mới là thương" | "Giảm nhẹ là bỏ cuộc" | "Đưa về nhà là hết hy vọng" |
Điều quan trọng nhất trong bảng là hàng thời điểm. Chăm sóc giảm nhẹ không đợi tới khi hết cách. Người bệnh ung thư đang truyền hoá chất vẫn có thể được đội giảm nhẹ giúp kiểm soát đau và buồn nôn. Người suy tim nặng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, suy thận, sa sút trí tuệ giai đoạn muộn cũng đều là đối tượng, chứ không riêng gì ung thư.
Chăm sóc cuối đời là phần cuối của chăm sóc giảm nhẹ, khi bệnh đã tiến triển tới mức các biện pháp chữa trị không còn giúp được.
Bốn hiểu lầm làm gia đình mở lời quá muộn
"Nhận chăm sóc giảm nhẹ là chấp nhận buông tay." Không đúng. Người bệnh vẫn được tiếp tục điều trị nếu điều trị còn lợi ích. Phần giảm nhẹ chỉ thêm vào, không thay thế. Nhiều gia đình kể lại rằng họ hối tiếc vì đã không hỏi sớm hơn, để người thân phải chịu đau hàng tháng trong khi có cách làm dịu.
"Hỏi tới chuyện này thì bác sĩ sẽ nghĩ nhà mình không muốn chữa nữa." Bác sĩ được đào tạo để nghe câu hỏi này. Bạn cứ nói rõ: "Nhà con vẫn muốn điều trị, nhưng mẹ đau quá, có cách nào để mẹ dễ chịu hơn không?" Câu hỏi như vậy giúp bác sĩ hiểu ưu tiên của gia đình.
"Thuốc giảm đau mạnh sẽ làm người bệnh nghiện hoặc ra đi nhanh hơn." Đây là nỗi sợ rất phổ biến khiến nhiều người bệnh chịu đau không cần thiết. Thay vì tự kết luận, hãy hỏi thẳng bác sĩ về lợi ích, tác dụng phụ và cách theo dõi. Quyết định dùng gì, liều bao nhiêu thuộc về bác sĩ; việc của gia đình là kể đúng những gì mình quan sát.
"Chỉ người sắp mất mới cần." Nhiều người bệnh sống nhiều tháng, có khi nhiều năm, với bệnh nặng. Chính những người đó được lợi nhiều nhất khi có người giúp kiểm soát triệu chứng ngay từ đầu.
Cách mở lời với bác sĩ điều trị
Ở Việt Nam, không phải bệnh viện nào cũng có đơn vị chăm sóc giảm nhẹ riêng; nơi có thường là bệnh viện lớn, nhất là bệnh viện chuyên về ung bướu. Dù nơi điều trị có hay không, bạn vẫn nên đi theo các bước này.
- Ghi lại trong ba bốn ngày những gì người bệnh khổ nhất: đau lúc nào, mức nào theo thang 0 đến 10 do chính người bệnh tự chấm, ăn được bao nhiêu, ngủ ra sao, có hay hoảng sợ về đêm không.
- Xin một cuộc nói chuyện riêng với bác sĩ điều trị, không hỏi vội lúc đi buồng. Nói trước là cần chừng mười lăm phút.
- Hỏi thẳng: "Bệnh viện mình có bác sĩ hoặc đơn vị chăm sóc giảm nhẹ không? Mẹ con có nên được khám thêm ở đó không?"
- Nếu không có, hỏi: "Những triệu chứng này bác sĩ có thể giúp kiểm soát thế nào? Nhà con cần theo dõi gì?"
- Hỏi về khi về nhà: "Nếu đau tăng hoặc khó thở về đêm, nhà con gọi ai, đưa đi đâu?"
- Cuối buổi, nhắc lại bằng lời của mình những gì đã hiểu, để bác sĩ sửa nếu bạn nghe nhầm.
Nếu người bệnh còn tỉnh, hãy hỏi họ trước có muốn tham gia buổi nói chuyện không. Nhiều người lớn tuổi muốn được biết và được quyết định về cơ thể mình, dù con cháu nghĩ ngược lại.
Chuyện có thật thường gặp: khi gia đình chia hai phe
Thử hình dung nhà anh Toàn ở Đà Nẵng. Bố anh bảy mươi tư tuổi, ung thư phổi đã lan, đang điều trị đợt thứ ba. Ông gầy rộc, ho đêm không ngủ được, mỗi lần vào viện truyền là nằm mệt cả tuần. Anh Toàn muốn hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ. Chị gái anh phản đối: hỏi vậy là bỏ bố.
Cuộc tranh cãi này rất hay gặp và cả hai bên đều thương bố. Cách gỡ thường không phải là bên nào thắng, mà là cùng đi gặp bác sĩ và hỏi chung một câu: "Điều trị tiếp theo có lợi gì cho bố, và đổi lại bố phải chịu những gì?" Khi nghe trực tiếp từ bác sĩ, các anh chị em dễ đồng thuận hơn là nghe qua lời kể của nhau.
Điều nên tránh là quyết định thay người bệnh khi người đó còn tỉnh táo và muốn được hỏi. Nếu ông còn nói được, câu hỏi "bố muốn những ngày tới như thế nào" đáng giá hơn mọi cuộc họp gia đình. Chuyện nói thật về bệnh với người bệnh là một đề tài riêng, có những cân nhắc tế nhị mà gia đình nên bàn kỹ.
Những việc gia đình làm được ngay từ hôm nay
Trong khi chờ gặp bác sĩ, có nhiều việc nhỏ thuộc tinh thần giảm nhẹ mà gia đình tự làm được, không cần thuốc hay thiết bị gì.
- Hỏi người bệnh mỗi sáng một câu cụ thể: "Hôm nay chỗ nào khó chịu nhất?" thay vì "Hôm nay khoẻ không?". Câu hỏi chung dễ nhận câu trả lời "bình thường" cho qua.
- Để ý tư thế nằm. Người nằm lâu cần được đổi tư thế, kê gối dưới chân và sau lưng; nhờ điều dưỡng chỉ cách làm cho đúng để không làm đau thêm.
- Giữ miệng ẩm, môi không nứt, da không bị cọ xát lâu ở một chỗ. Những khó chịu nhỏ này cộng lại làm người bệnh rất khổ mà ít ai để ý.
- Bớt người thăm khi người bệnh mệt. Thương mà đến đông, nói nhiều, có khi làm người bệnh kiệt sức hơn.
- Giữ những điều người bệnh thích: một bản nhạc cũ, ánh nắng buổi sáng, đứa cháu ngồi cạnh. Chất lượng sống không chỉ là bớt đau.
- Ghi một cuốn sổ chung để các ca chăm cùng đọc: ăn gì, ngủ mấy giờ, đau lúc nào. Đây cũng là tài liệu quý nhất mang theo khi gặp bác sĩ.
Những việc này không thay được điều trị, nhưng chúng là phần mà gia đình làm tốt hơn bất kỳ ai, vì gia đình ở bên người bệnh nhiều giờ nhất mỗi ngày.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn cho chính gia đình
Chăm sóc giảm nhẹ chăm cả người nhà, nhưng nhiều người không dám nhận phần đó cho mình. Hãy nói với bác sĩ, điều dưỡng hoặc tìm chuyên gia tâm lý khi:
- Người chăm chính mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ăn không được, gầy sút thấy rõ.
- Bạn thấy mình liên tục cáu gắt với người bệnh rồi tự dằn vặt, hoặc trống rỗng không còn cảm xúc gì.
- Trong nhà có xung đột căng tới mức không ai nói chuyện với ai, ảnh hưởng tới việc chăm.
- Người bệnh nói muốn chết cho xong, hỏi đi hỏi lại về chuyện đó, hoặc bạn lo họ có thể tự làm hại mình.
- Chính bạn có lúc nghĩ tới việc tự làm hại bản thân.
Với hai dấu hiệu cuối, đừng chờ tới buổi khám sau. Hãy nói ngay với người bạn tin cậy, báo bác sĩ hoặc điều dưỡng, đến cơ sở y tế gần nhất, và nếu nguy hiểm trước mắt thì gọi cấp cứu 115. Người bệnh nặng nói "muốn chết" thường đang khổ vì đau, vì sợ thành gánh nặng; đó là điều đội y tế cần được biết để giúp, không phải điều gia đình nên tự giữ.
Câu hỏi thường gặp
Chăm sóc giảm nhẹ có phải là ngừng điều trị bệnh không?
Không. Chăm sóc giảm nhẹ có thể bắt đầu ngay từ khi chẩn đoán và đi song song với điều trị. Chỉ khi điều trị không còn đem lại lợi ích, phần giảm nhẹ mới trở thành phần chính của việc chăm sóc người bệnh.
Bệnh nào thì được chăm sóc giảm nhẹ?
Không chỉ ung thư. Những bệnh mạn tính nặng như suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn, suy thận, xơ gan, sa sút trí tuệ giai đoạn muộn hay di chứng đột quỵ nặng đều có thể cần. Tiêu chí là người bệnh đang chịu nhiều khó chịu do bệnh nặng, không phải tên bệnh.
Làm sao biết bệnh viện có đơn vị chăm sóc giảm nhẹ?
Cách nhanh nhất là hỏi bác sĩ điều trị hoặc điều dưỡng trưởng khoa. Nơi không có đơn vị riêng thì bác sĩ điều trị vẫn có thể kiểm soát nhiều triệu chứng, hoặc giới thiệu bạn tới nơi phù hợp hơn khi cần.
Có thể nhận chăm sóc giảm nhẹ khi người bệnh ở nhà không?
Có thể, nhưng mức hỗ trợ tuỳ nơi bạn sống. Hãy hỏi bác sĩ trước khi xuất viện về cách theo dõi, dấu hiệu cần đưa đi khám lại và người có thể liên lạc khi triệu chứng nặng lên. Trạm y tế xã, phường cũng nên được biết tình trạng người bệnh.
Gia đình có được tự tăng thuốc giảm đau khi người bệnh đau nhiều không?
Không nên. Mọi thay đổi thuốc và liều phải do bác sĩ quyết định. Việc của gia đình là ghi lại mức đau, thời điểm đau, điều gì làm đỡ hoặc nặng hơn, rồi báo ngay cho bác sĩ để được điều chỉnh đúng cách.
Người bệnh không muốn nghe tới chữ giảm nhẹ thì nói thế nào?
Bạn không cần dùng chữ đó. Hãy nói về việc cụ thể: tìm cách cho bố bớt ho đêm, cho mẹ ăn được hơn. Người bệnh thường đón nhận dễ hơn khi nghe về điều làm họ dễ chịu thay vì một khái niệm nghe như lời báo trước.