Chia ca chăm người bệnh bền nhất khi gia đình chia theo việc chứ không chỉ theo giờ: có một người điều phối, một lịch tuần ghi rõ tên từng ca, phần việc riêng cho người ở xa như lo tiền, giấy tờ, liên lạc bác sĩ, và một cuốn sổ bàn giao để ca sau biết ca trước đã làm gì. Công bằng không có nghĩa là ai cũng làm giống nhau.
Khi cha hay mẹ bệnh nặng kéo dài, chuyện chăm thường bắt đầu bằng tình thương và nhanh chóng trở thành một bài toán sức người. Người ở gần gánh nhiều nhất, người ở xa áy náy, ai cũng mệt và dễ tự ái. Bài này đưa ra một khung làm việc mà nhiều gia đình đã dùng được, cùng những chỗ hay vấp.
Bắt đầu bằng một buổi họp ngắn, không phải một tin nhắn
Chia việc qua nhóm trò chuyện của gia đình thường kết thúc bằng những câu trả lời lửng lơ. Một buổi họp, trực tiếp hoặc gọi video, rõ ràng hơn nhiều.
- Người gọi họp nói ngắn tình trạng bệnh theo những gì bác sĩ đã nói, không thêm suy đoán.
- Hỏi người bệnh, nếu họ còn tỉnh, muốn ai ở bên mình, việc gì muốn tự làm, việc gì muốn nhờ.
- Liệt kê toàn bộ việc cần làm trong một tuần, cả việc chân tay lẫn việc giấy tờ, tiền bạc.
- Mỗi người tự nói thật mình làm được gì, bao nhiêu giờ, vào lúc nào. Đếm khả năng thật, không đếm điều mình muốn làm được.
- Chọn một người điều phối: không nhất thiết là người chăm nhiều nhất, mà là người giữ lịch, nhắc ca, nhận thông tin từ bác sĩ.
- Hẹn ngày xem lại lịch, thường sau một hai tuần, vì sức người và bệnh đều thay đổi.
Buổi họp đầu tiên thường không gỡ được hết bất đồng. Mục tiêu chỉ là có một lịch chạy được trong hai tuần tới. Phần còn lại sẽ điều chỉnh dần khi mọi người thấy cách chia có hiệu quả hay không.
Một lịch tuần mẫu cho gia đình bốn anh chị em
Giả định: mẹ nằm viện dài ngày ở TP Hồ Chí Minh, hai con ở cùng thành phố, một con ở Đồng Nai, một con làm việc ở nước ngoài. Bạn sửa theo hoàn cảnh nhà mình.
| Phần việc | Người đảm nhận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ca đêm thứ Hai đến thứ Năm | Anh cả | Ngủ trưa bù, xin làm việc buổi chiều |
| Ca ngày thứ Hai đến thứ Sáu | Người giúp việc thuê theo ca | Chị hai trả, các em góp |
| Ca đêm thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật | Chị hai và em út ở Đồng Nai luân phiên | Em út lên chiều thứ Sáu |
| Ca ngày cuối tuần | Chị hai | Đưa cháu theo để mẹ vui nếu bác sĩ cho |
| Liên lạc bác sĩ, giữ giấy tờ | Chị hai | Là người điều phối |
| Tài chính, theo dõi chi tiêu | Con ở nước ngoài | Gửi bảng chi mỗi tuần cho cả nhà |
| Gọi video nói chuyện với mẹ | Con ở nước ngoài | Mỗi tối một cuộc ngắn, cùng giờ |
Điều đáng chú ý trong bảng là người ở xa vẫn có việc thật, đều đặn và đo được. Việc lo tiền, theo dõi chi tiêu, đọc kỹ giấy tờ bảo hiểm là những phần rất nặng đầu mà người đang thức đêm không còn sức làm.
Bảng cũng cho thấy ca đêm được tách riêng. Ca đêm hao sức nhất; nếu một người ôm cả ca đêm lẫn ca ngày quá vài hôm, lịch sẽ sụp.
Việc cho người ở xa: không chỉ là gửi tiền
Người ở xa thường áy náy và bị trách là "chỉ biết gửi tiền". Thực tế có nhiều phần việc làm từ xa được và rất có giá trị.
- Giữ sổ chi tiêu chung, thanh toán hoá đơn, theo dõi phần bảo hiểm y tế chi trả.
- Tìm hiểu thủ tục, gọi hỏi những nơi cần hỏi trong giờ hành chính, để người ở gần không phải bỏ ca.
- Đặt lịch người giúp việc, tìm người thay khi người giúp việc nghỉ.
- Gọi cho người chăm chính mỗi tuần, chỉ để hỏi han người đó, không hỏi về bệnh.
- Về thay ca vài ngày theo lịch hẹn trước, đủ để người chăm chính được đi đâu đó nghỉ hẳn.
- Gọi nói chuyện với người bệnh vào giờ cố định. Người bệnh nằm lâu thường mong một cuộc gọi đúng giờ hơn là mười cuộc gọi bất chợt.
Người ở gần cũng nên chủ động giao việc cụ thể cho người ở xa, thay vì chỉ nói "không cần đâu, ở đây lo được". Câu đó thường là lời tự ái, và về sau dễ biến thành trách móc.
Ngược lại, người ở xa nên tránh điều khiển từ xa: gọi về chỉ để hỏi sao chưa làm thế này, sao không đưa đi chỗ kia. Ý kiến về cách chăm nên gửi tới người điều phối như một gợi ý, và chấp nhận rằng người đang ở cạnh giường bệnh là người thấy rõ nhất.
Chia theo sức và thế mạnh, không chia đều
Người bình tĩnh, ngủ ít vẫn trụ được: hợp ca đêm. Ca đêm cần người không hoảng khi người bệnh trở mình, khó thở hay gọi liên tục. Người ngủ sâu, khó dậy, hoặc ngày hôm sau phải lái xe đường dài thì không nên nhận ca này thường xuyên.
Người khéo tay, chịu học: hợp phần vệ sinh, đổi tư thế, cho ăn. Những việc này cần được điều dưỡng chỉ tận tay. Để một hai người học kỹ rồi làm chính, những người khác phụ, an toàn hơn để ai cũng làm một chút.
Người cẩn thận với con số: hợp phần tiền, giấy tờ, bảo hiểm. Viện phí, hoá đơn, giấy chuyển viện, thẻ bảo hiểm y tế cần một người giữ và theo dõi liên tục. Người đó không cần ở gần.
Người nói chuyện được với bác sĩ: hợp vai đầu mối. Đầu mối cần ghi chép tốt, hỏi rõ ràng và truyền đạt lại cho cả nhà trung thực, không thêm bớt.
Người được người bệnh muốn gần nhất: giữ những giờ quan trọng. Có người bệnh chỉ chịu ăn khi con gái út đút, chỉ ngủ yên khi có vợ bên cạnh. Sắp lịch sao cho những người này có mặt vào giờ đó, và được giảm bớt việc khác để giữ sức.
Sổ bàn giao: thứ nhỏ nhất mà đỡ nhiều nhất
Khi nhiều người thay nhau chăm, thông tin rơi rớt giữa các ca là chuyện ngày nào cũng xảy ra: ca trước đã cho uống thuốc chưa, bác sĩ đi buồng nói gì, bà ăn được mấy thìa cháo. Một cuốn sổ đặt ngay đầu giường giải quyết phần lớn những chuyện đó.
Mỗi ca ghi ngắn: giờ đến, giờ đi; ăn uống; đi vệ sinh; thuốc đã cho theo giờ đã kê; đổi tư thế lúc nào; người bệnh nói gì, có than đau, khó thở không; bác sĩ hay điều dưỡng dặn điều gì; việc còn dở cho ca sau. Ghi trong năm phút trước khi về, không cần văn hay.
Sổ còn có công dụng thứ hai ít người nghĩ tới: khi gặp bác sĩ, bạn có ngay dữ liệu cả tuần để trả lời câu "dạo này bà thế nào". Và khi anh chị em tranh cãi ai làm nhiều ai làm ít, cuốn sổ cho thấy sự thật một cách nhẹ nhàng hơn mọi lời kể.
Có gia đình dùng một nhóm trò chuyện riêng thay cho sổ giấy. Cách đó tiện cho người ở xa theo dõi, nhưng dễ trôi tin. Nếu dùng, hãy quy ước mỗi ca chỉ gửi một tin bàn giao theo cùng một mẫu, và giữ trò chuyện khác ở nhóm khác.
Những bất đồng hay gặp và cách gỡ
"Em ở gần nên em phải làm nhiều." Ở gần không có nghĩa là rảnh. Hãy tính giờ thật mỗi người bỏ ra và bù lại cho người gánh nhiều nhất bằng tiền thuê người giúp, bằng ngày nghỉ, hoặc bằng việc người khác nhận phần giấy tờ.
"Chị làm thế là không đúng cách." Người ít chăm thường hay góp ý nhiều nhất. Quy ước: góp ý về cách chăm thì nói riêng với người điều phối, không nói trước mặt người bệnh, và tốt nhất là đến chăm một ca để thấy thực tế.
Con dâu, con rể gánh phần lớn mà không được hỏi ý. Đây là bất công hay bị lờ đi. Người chăm nhiều nhất cần có tiếng nói ngang những người con ruột trong các quyết định.
Một người muốn điều trị tiếp, người khác muốn dừng. Đó là chuyện khác với chuyện chia ca. Tách nó ra một buổi riêng, có ý kiến bác sĩ và mong muốn của người bệnh, đừng để nó làm hỏng lịch chăm.
Chuyện cũ trong nhà trồi lên. Bệnh nặng của cha mẹ hay làm sống lại những ấm ức cũ giữa anh chị em: ai được thương hơn, ai được chia nhiều hơn. Thừa nhận là có chuyện đó, hẹn nói vào lúc khác, và giữ cuộc họp chăm bệnh cho đúng việc chăm bệnh.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy coi những dấu hiệu sau là tín hiệu lịch chăm đang vượt quá sức gia đình: người chăm chính ngủ dưới vài tiếng mỗi đêm trong nhiều tuần, có người bắt đầu ốm theo, các cuộc cãi vã xảy ra trước mặt người bệnh, hoặc không còn ai thay được ca đêm. Lúc đó, nói chuyện với bác sĩ điều trị về việc đổi nơi chăm, thuê thêm người, hoặc xin gặp cán bộ công tác xã hội của bệnh viện nếu có. Thay đổi lịch sớm, khi mọi người còn sức, dễ hơn nhiều so với thay đổi khi đã có người gục.
Nếu bất đồng trong nhà kéo dài và căng thẳng tới mức không ai nói chuyện được với ai, một buổi gặp có người trung gian có chuyên môn, như chuyên gia tâm lý hay chuyên viên tư vấn gia đình, thường giúp được nhiều hơn những cuộc họp chỉ có người trong nhà.
Và nếu bạn, một người trong nhà, hay chính người bệnh có ý nghĩ tự làm hại bản thân, đừng chờ. Hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 khi có nguy hiểm trước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em không ai chịu nhận chăm cha mẹ thì phải làm sao?
Bắt đầu bằng việc liệt kê toàn bộ phần việc, kể cả việc làm từ xa, rồi để mỗi người chọn phần mình làm được thật. Phần không ai nhận được thì tính tới thuê người giúp và chia chi phí. Nếu bế tắc kéo dài, nhờ một người trung gian có uy tín trong họ hoặc chuyên viên tư vấn.
Người chăm chính có nên được góp ít tiền hơn không?
Nhiều gia đình thống nhất như vậy vì thời gian và sức chăm cũng là một khoản đóng góp, thường kèm mất thu nhập. Không có quy tắc chung; điều quan trọng là bàn công khai và ghi lại thoả thuận để tránh hiểu lầm về sau.
Chăm người bệnh ban đêm nên đổi ca bao lâu một lần?
Tuỳ sức và công việc của từng người. Điều nên tránh là để một người trực đêm liên tục nhiều tuần. Xen kẽ ca đêm giữa vài người, và để người vừa trực đêm được ngủ bù ban ngày, giúp lịch chăm bền hơn.
Con ở nước ngoài thì góp phần chăm cha mẹ thế nào?
Nhận những việc làm từ xa được như theo dõi chi tiêu, thanh toán, tìm hiểu thủ tục, gọi điện đều đặn cho người bệnh và cho người chăm chính. Nếu được, hẹn trước những đợt về thay ca để người chăm chính có thời gian nghỉ hẳn.
Sổ bàn giao chăm người bệnh nên ghi những gì?
Ghi giờ ca, ăn uống, đi vệ sinh, thuốc đã cho theo đơn, giờ đổi tư thế, những điều người bệnh than phiền, lời dặn của bác sĩ hay điều dưỡng, và việc còn dở. Ghi ngắn, đều đặn mỗi ca quan trọng hơn ghi dài.
Có nên thuê người chăm khi con cháu vẫn còn đủ người không?
Đủ người trên danh sách chưa chắc đủ sức thật. Thuê người giúp một số ca, nhất là ca ngày khi con cháu đi làm, giúp gia đình giữ sức để chăm lâu dài và dành thời gian của mình cho những lúc người bệnh cần người thân nhất.