Khi đồng nghiệp quay lại làm việc sau tang, điều nên làm là nói riêng với họ một câu ngắn, thật lòng, rồi để họ dẫn nhịp: muốn nói tiếp thì nghe, muốn tập trung làm việc thì để yên. Một câu như "Em rất tiếc chuyện của bác, anh cần gì trong việc cứ bảo em" đủ để họ biết mình được quan tâm mà không bị đẩy vào tâm điểm.
Cái khó của nơi làm việc là ranh giới: thân nhưng không phải bạn thân, gặp hằng ngày nhưng không phải người nhà. Phần dưới đây dành cho đồng nghiệp ngang cấp: cách mở lời, xử lý các tình huống thường gặp ở chỗ làm, đỡ việc mà không giành việc, và cách cư xử khi họ khóc hay sơ suất.
Ngày đầu đi làm lại: người có tang thường lo những gì
Nhiều người kể rằng sáng đầu tiên quay lại công ty là một trong những buổi sáng khó nhất. Họ lo bị hỏi han trước đông người, lo khóc giữa cuộc họp, lo việc tồn đọng, lo người khác nghĩ mình chưa đủ tỉnh táo để làm. Một số người lại mong đi làm để có việc khác mà nghĩ, và sợ mọi người cứ nhìn mình bằng ánh mắt thương hại.
Không ai biết trước họ thuộc kiểu nào, kể cả chính họ. Vì thế cách an toàn là để họ tự chọn. Bạn có mặt, bạn thể hiện sự quan tâm một lần cho rõ, rồi đi theo tín hiệu của họ thay vì theo kịch bản của mình.
Cũng nên nhớ rằng đau buồn ảnh hưởng tới sự tập trung, trí nhớ và sức lực trong nhiều tuần, nhiều tháng. Đồng nghiệp có thể quên việc, trả lời chậm, mệt hơn hẳn thường ngày. Đó là phản ứng phổ biến của cơ thể và tâm trí khi mất người thân, không phải dấu hiệu thiếu trách nhiệm.
Một câu là đủ, rồi để họ dẫn
Nói riêng, không nói trước đám đông. Chờ lúc họ ở bàn một mình, hoặc nhắn riêng. Lời chia buồn giữa phòng họp khiến người có tang phải đáp lại trước mặt mọi người khi chưa sẵn sàng.
Gọn và cụ thể. "Chị rất tiếc chuyện mẹ em. Hôm nay em muốn làm việc bình thường hay cần chị đỡ phần nào thì cứ nói." Câu này vừa chia buồn, vừa mở sẵn hai lối để họ chọn.
Không hỏi chi tiết. Tránh hỏi bác mất vì bệnh gì, mất ở đâu, có kịp về không. Nếu họ muốn kể, họ sẽ kể. Hỏi chi tiết ở chỗ làm dễ biến nỗi đau thành câu chuyện bàn tán.
Không im lặng như chưa có gì xảy ra. Né hẳn chuyện này vì ngại cũng gây tổn thương: người có tang dễ cảm thấy mất mát của mình không được ai ghi nhận. Một câu ngắn vẫn tốt hơn không câu nào. Nếu cả phòng đều muốn chia buồn, có thể gom lại thành một tấm thiệp chung đặt trên bàn, để họ đọc lúc nào tiện, thay vì từng người lần lượt tới hỏi.
Một tuần sau, hỏi lại. Cuối tuần đầu, hỏi một câu như "Tuần này em thấy thế nào?". Lời hỏi thăm thứ hai cho thấy sự quan tâm không chỉ là phép lịch sự.
Các tình huống thường gặp ở chỗ làm
Một số khoảnh khắc thường ngày ở công ty có thể trở nên khó với người vừa mất người thân. Bảng dưới đây gợi ý cách xử lý:
| Tình huống | Nên | Nên tránh |
|---|---|---|
| Họp đầu tuần, sếp hỏi thăm trước cả phòng | Chuyển nhanh sang việc nếu người đó lúng túng | Cả phòng xúm vào hỏi tiếp |
| Giờ ăn trưa | Rủ đi ăn như mọi khi, để họ chọn nhập chuyện hay ngồi yên | Tránh mời vì sợ họ không vui |
| Đồng nghiệp khác khoe chuyện bố mẹ, gia đình | Không cần cấm, chỉ tế nhị khi họ đang có mặt | Im bặt đột ngột khi họ bước vào |
| Tiệc sinh nhật, liên hoan phòng | Mời như bình thường, nói rõ không đi cũng không sao | Bỏ họ khỏi danh sách mà không hỏi |
| Khách hàng hỏi vì sao trả lời chậm | Đồng nghiệp đỡ lời theo cách chung chung | Kể chuyện tang của họ cho khách |
| Ngày giỗ đầu, sinh nhật người đã mất | Nhắn riêng một câu nếu bạn biết ngày | Nhắc tới trong nhóm chat công việc |
Nguyên tắc chung: đối xử với họ như một đồng nghiệp bình thường đang mang một nỗi buồn lớn, không như một người mong manh cần tránh, cũng không như người đã "xong chuyện".
Những câu nên tránh ở chỗ làm
Ở công ty, câu nói vụng thường đến từ thói quen đùa vui hoặc muốn khích lệ. Vài câu nên tránh với người vừa có tang:
- "Đi làm cho khuây khoả là đúng rồi." Có thể họ đi làm vì không được nghỉ thêm, không phải vì thấy khuây khoả.
- "Ông bà cũng thọ rồi, thế là phúc." Tuổi thọ không làm mất mát nhẹ đi với người con, người cháu.
- "Em hiểu mà, nhà em cũng vừa mất con chó." Mất thú cưng là một nỗi buồn thật, nhưng đặt cạnh nhau lúc này dễ bị nghe thành so sánh.
- "Thôi lo làm đi cho quên." Đau buồn không quên được bằng công việc, và câu này ngầm đòi họ thôi buồn.
- Những câu đùa quen thuộc về chuyện sống chết, chuyện "đi đời", trong vài tháng đầu, kể cả khi không nhắm vào họ.
Nếu lỡ lời, xin lỗi riêng ngắn gọn rồi thôi, đừng giải thích dài dòng để bào chữa. Một nơi làm việc biết đồng hành không đòi mọi người phải nói hay, chỉ cần mọi người để ý hơn một chút trong một thời gian.
Đỡ việc mà không giành việc
Giúp phần việc là cách thực tế nhất ở công ty, nhưng cần khéo để không làm họ thấy bị gạt ra ngoài:
- Hỏi trước: "Phần báo cáo tháng này để em làm nốt nhé, anh chỉ cần xem lại?". Đừng tự ý nhận rồi báo sau.
- Đỡ những việc đòi hỏi tập trung cao hoặc giao tiếp căng thẳng trong vài tuần đầu, như đàm phán, gặp khách khó tính.
- Ghi tóm tắt các cuộc họp họ vắng mặt, gửi gọn trong một tin, để họ không phải đọc lại hàng trăm tin nhắn.
- Nhắc nhẹ hạn chót bằng một tin riêng, thay vì để họ trễ hạn rồi bị nhắc trước tập thể.
- Khi họ đã sẵn sàng nhận lại việc, trả lại đầy đủ và đúng lúc, không giữ khư khư vì "sợ anh mệt".
Nếu việc đỡ cho họ khiến bạn quá tải, hãy nói với quản lý để phân bổ lại, thay vì âm thầm gánh rồi sinh bực bội. Một nhóm làm việc ổn định cũng là chỗ dựa cho người đang đau buồn.
Khi họ khóc ở chỗ làm, hoặc mắc sơ suất
Nếu đồng nghiệp bỗng khóc ở bàn hay giữa cuộc họp, hãy cho họ lối thoát: "Mình ra ngoài hít thở một chút nhé", rồi đi cùng nếu họ muốn, hoặc để họ đi một mình. Người còn lại trong phòng tiếp tục công việc bình thường, không xì xào, không nhìn theo. Khi họ quay lại, đừng biến chuyện ấy thành đề tài.
Nếu họ quên việc, gửi nhầm tài liệu hay trả lời khách chưa chuẩn, cách xử lý tốt nhất là sửa cùng nhau, nhanh và kín đáo. Nói "Để em gửi lại bản đúng cho khách, anh xem giúp em phần này" thay vì "Sao anh lại nhầm thế". Sai sót của người đang đau buồn thường đến từ trí nhớ và sự tập trung bị ảnh hưởng, không phải do cẩu thả.
Nếu sai sót lặp lại hoặc ảnh hưởng tới việc chung, đó là chuyện người quản lý nên trao đổi riêng với họ để điều chỉnh khối lượng việc. Là đồng nghiệp, bạn không cần đứng ra phán xét hay báo cáo vội vàng; một lời gợi ý riêng với quản lý theo hướng "anh ấy có vẻ đang quá tải" là đủ.
Một tình huống: anh Khoa và tờ giấy nhớ trên bàn
Anh Khoa làm kế toán ở một công ty tại TP Hồ Chí Minh, bố mất ở quê Cần Thơ sau một cơn đột quỵ. Anh nghỉ ít ngày rồi quay lại vì đang mùa quyết toán. Sáng đầu tiên, trên bàn anh có một ly cà phê và tờ giấy nhớ của chị trưởng nhóm: "Chào mừng em quay lại. Hồ sơ khách A chị đã làm xong, em chỉ cần xem lại. Cần gì cứ nhắn chị". Không ai hỏi gì thêm trong buổi sáng.
Giờ trưa, một đồng nghiệp rủ anh đi ăn như mọi ngày. Anh im lặng gần hết bữa, rồi tự kể về những ngày cuối của bố. Người bạn chỉ nghe, gật đầu, nói "Nghe thương bác quá". Chiều hôm đó, anh làm việc chậm hơn bình thường, quên một cuộc gọi, và đồng nghiệp bàn bên gọi thay mà không nói gì thêm.
Anh Khoa sau này kể điều anh nhớ nhất là cảm giác không phải giải thích gì cả. Mọi người biết, mọi người quan tâm, nhưng không ai bắt anh phải đóng vai người đau buồn hay người đã ổn. Đó là đích đến của một nơi làm việc biết đồng hành.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Đi làm lại chậm, mệt, kém tập trung trong vài tuần, thậm chí vài tháng, là thường gặp. Đồng nghiệp không phải người đánh giá sức khoẻ tinh thần của nhau, và không nên bàn tán kiểu "chắc anh ấy bị trầm cảm".
Tuy vậy, nếu bạn thấy họ ngày càng thu mình, nghỉ làm nhiều không báo, có mùi rượu khi đi làm, hoặc nói những câu như "sống cũng chẳng để làm gì", hãy lên tiếng. Nói riêng với họ rằng bạn lo, gợi ý họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; nếu công ty có chương trình hỗ trợ nhân viên, nhắc họ về điều đó. Có thể báo kín cho quản lý trực tiếp để có thêm người quan tâm.
Nếu họ nói tới ý định làm hại bản thân, đừng để họ ở một mình. Báo ngay cho người thân của họ hoặc quản lý, đưa họ tới cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 nếu nguy hiểm đang tới gần. Ý nghĩ ấy có thể vượt qua được khi có người giúp, và lên tiếng sớm không bao giờ là thừa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi viếng nhà đồng nghiệp có tang không?
Tuỳ mức thân thiết và cách công ty thường làm. Nhiều nơi cử đại diện hoặc đi chung theo phòng. Phép viếng và chuyện phúng viếng có hướng dẫn riêng; ở chỗ làm, quan trọng là sự quan tâm sau khi họ quay lại.
Đồng nghiệp không muốn nhắc tới chuyện tang thì phải làm sao?
Tôn trọng điều đó. Sau một câu chia buồn ngắn, cứ làm việc bình thường với họ. Bạn vẫn có thể để ý và hỏi thăm riêng sau vài tuần, nhưng không ép họ nói chuyện khi họ đã chọn giữ riêng.
Có nên góp tiền theo phòng gửi gia đình đồng nghiệp có tang không?
Nhiều công ty có thông lệ này, cách làm theo quy ước của tập thể. Nên có một người phụ trách, làm kín đáo và không bàn chi tiết về số tiền trước mặt người có tang.
Đồng nghiệp làm việc kém đi sau tang thì có nên báo cáo không?
Nếu ảnh hưởng chưa lớn, hãy đỡ phần việc và kiên nhẫn. Nếu kéo dài hoặc ảnh hưởng nhiều tới việc chung, nói riêng với quản lý theo hướng họ cần được hỗ trợ, không phải để phê bình.
Mình không thân với đồng nghiệp đó, có cần nói gì không?
Một câu ngắn như "Em rất tiếc chuyện gia đình anh" khi gặp riêng là đủ và luôn được trân trọng. Bạn không cần hỏi thêm hay làm gì khác nếu không thân; chỉ cần cư xử bình thường và tế nhị.