Nhiều đàn ông đau buồn không phải bằng nước mắt mà bằng hành động, im lặng, công việc, cơn cáu gắt hay chén rượu — và vì nỗi đau không lộ ra theo cách người ta quen nhận biết, nó dễ bị bỏ qua, kể cả bởi chính họ. Đau buồn kiểu này không kém sâu sắc, nhưng có những rủi ro riêng cần để mắt.
Không phải đàn ông nào cũng như vậy, và cũng có nhiều phụ nữ đau buồn theo kiểu lặng lẽ, làm việc thay cho nói. Điều đáng quan tâm không phải giới tính, mà là nhận ra những dạng đau buồn ít lời để người trong cuộc được đỡ, đúng cách và đúng lúc.
Những kỳ vọng đặt lên vai người đàn ông có tang
Trong nhiều gia đình Việt, người đàn ông, nhất là con trai trưởng hay người chồng, được kỳ vọng làm trụ cột trong tang: lo liệu mọi việc, tiếp khách, đứng ra quyết định, và không được gục ngã. Câu "đàn ông phải cứng rắn" theo họ từ bé. Đến lúc mất cha, mất vợ, họ không biết cho phép mình buồn như thế nào.
Những ngày tang, họ có quá nhiều việc để không phải đối diện cảm xúc. Khi mọi người về hết, họ quay lại công việc ngay, vì đi làm là điều quen thuộc và cũng là trách nhiệm. Người xung quanh thấy họ "ổn", khen họ vững vàng, và thôi hỏi han. Họ ở lại một mình với nỗi đau không có ngôn ngữ để gọi tên.
Áp lực này cũng đến từ chính những người thương họ. Một người mẹ goá có thể vô tình dựa hoàn toàn vào con trai, khiến anh không còn chỗ để yếu. Một người vợ có thể ngại hỏi chồng vì sợ chồng khó chịu. Ai cũng có ý tốt, nhưng kết quả là người đàn ông bị cô lập trong vai trò trụ cột.
Hai kiểu đau buồn: bằng cảm xúc và bằng hành động
Đau buồn bằng cảm xúc. Người theo kiểu này cần khóc, cần nói, cần kể lại câu chuyện nhiều lần. Họ tìm đến người khác để chia sẻ và thấy nhẹ đi sau khi được nghe.
Đau buồn bằng hành động. Người theo kiểu này xử lý nỗi đau qua việc làm và suy nghĩ: sửa lại căn nhà người mất từng ở, hoàn thành dự định dang dở của người đó, lo cho gia đình, chăm vườn, làm một việc tưởng nhớ. Họ ít nói về cảm xúc nhưng không phải không có cảm xúc.
Không bên nào đúng hơn. Những người nghiên cứu về đau buồn mô tả cả hai kiểu đều là cách lành mạnh, và đa số người pha trộn cả hai. Đàn ông hay được nuôi dạy nghiêng về kiểu thứ hai, nhưng đây là xu hướng, không phải quy luật.
Chỗ dễ hiểu lầm. Người đau buồn bằng cảm xúc dễ nghĩ người kia lạnh lùng; người đau buồn bằng hành động dễ thấy người kia "chìm mãi". Vợ chồng, anh em mất cùng một người hay xung đột chính vì chỗ này.
Khi hành động trở thành trốn chạy. Kiểu thứ hai chỉ lành mạnh khi việc làm có liên quan đến nỗi đau, như tưởng nhớ, gìn giữ, hoàn thành. Làm việc đến kiệt sức chỉ để không phải nghĩ là chuyện khác.
Dấu hiệu nỗi đau đang bị giấu đi
Nếu bạn là vợ, mẹ, con, bạn của một người đàn ông vừa mất người thân, hãy chú ý những dấu hiệu sau, nhất là khi chúng kéo dài hoặc tăng dần:
- Làm việc liên tục, về nhà rất muộn, không có ngày nghỉ.
- Uống rượu bia nhiều hơn hẳn, uống một mình, uống để ngủ.
- Cáu gắt vô cớ, nổi nóng với vợ con vì chuyện nhỏ.
- Im lặng hẳn, tránh mọi câu chuyện về người đã mất, đổi chủ đề ngay khi ai nhắc.
- Lái xe nhanh, liều lĩnh, làm những việc nguy hiểm hơn trước.
- Than đau đầu, đau dạ dày, mất ngủ nhưng không chịu đi khám.
- Rút khỏi bạn bè, bỏ những thú vui từng có.
Những dấu hiệu này không có nghĩa là người đó có bệnh. Chúng cho thấy nỗi đau đang tìm lối ra qua những đường vòng, và người đó có thể cần được mời nói chuyện, hoặc cần người có chuyên môn giúp. Rượu bia và sự liều lĩnh là hai điều nên quan tâm sớm nhất, vì chúng có thể gây hại thật.
Rượu bia: lối thoát dễ nhất và nguy hiểm nhất
Ở nhiều nơi, chén rượu là cách đàn ông được phép ngồi với nhau mà buồn. Sau tang, bạn bè rủ đi nhậu "cho khuây", và trong lúc say, nỗi đau như tạm lùi. Vấn đề là rượu chỉ làm tê, không làm lành. Sáng hôm sau, nỗi buồn vẫn ở đó, kèm thêm mệt mỏi, và ngưỡng cần uống để quên ngày càng cao.
Rượu còn làm giấc ngủ vụn hơn về khuya, làm cơn giận dễ bùng lên, và làm những ý nghĩ tiêu cực nặng hơn. Ở người đang đau buồn sâu, uống nhiều làm tăng nguy cơ tai nạn và những hành động bốc đồng có thể gây hại cho chính mình.
Nếu bạn là người đàn ông đang dùng rượu để vượt qua buổi tối, hãy thử tự hỏi: mình uống nhiều hơn trước bao nhiêu? Mình có uống một mình không? Mình có thấy cần uống mới ngủ được không? Một câu "có" là lý do để giảm lại và nói chuyện với ai đó. Nếu thấy khó tự dừng, bác sĩ có thể giúp.
Một tình huống: ông Bình ở Lâm Đồng sau khi vợ mất
Ông Bình, 62 tuổi, mất vợ vì ung thư. Trong đám tang ông không khóc, tự tay lo hết mọi việc. Sau đó ông ra vườn cà phê từ sáng đến tối, làm lại hệ thống tưới bà từng muốn làm, sửa luôn căn bếp. Các con ở Đà Lạt và TP Hồ Chí Minh gọi về, ông chỉ nói "ba ổn, lo làm ăn đi".
Ba tháng sau, con gái về thăm, thấy trong bếp có nhiều vỏ chai, ông gầy rộc, nói chuyện cộc lốc. Cô không nói "ba phải bớt uống", mà nhờ ông dẫn đi xem hệ thống tưới, hỏi mẹ đã muốn làm thế nào. Đứng giữa vườn, ông kể rất lâu về vợ, lần đầu tiên từ khi có tang. Tối đó hai cha con ngồi xem lại album ảnh.
Cô cũng nói thẳng nỗi lo về chuyện rượu và rủ ông đi khám tổng quát, lấy lý do cô cần yên tâm. Bác sĩ phát hiện huyết áp ông cao, dặn ông giảm rượu. Ông vẫn buồn, nhưng cô con gái đã tìm được lối vào nỗi đau của ông: qua việc ông đang làm, không phải qua câu hỏi "ba thấy thế nào".
Mở lời với người đàn ông đang đau buồn
Câu "anh có muốn nói chuyện không" thường nhận về câu "không sao". Những cách tiếp cận sau hay hiệu quả hơn:
- Làm cùng một việc rồi nói chuyện bên cạnh: đi câu, sửa xe, chăm vườn, lái xe đường dài. Nhiều người đàn ông nói dễ hơn khi ngồi cạnh nhau thay vì đối diện.
- Hỏi về người đã mất thay vì hỏi về cảm xúc: "Hồi trẻ ba với mẹ quen nhau ở đâu hả ba?", "Ông nội hay dạy anh điều gì?"
- Gợi một việc tưởng nhớ cụ thể: hoàn thành điều người mất dang dở, làm một cái kệ để kỷ vật, trồng một cây.
- Nói thẳng nỗi lo, ngắn gọn, không giảng: "Em thấy dạo này anh uống nhiều, em lo cho anh."
- Chấp nhận im lặng. Ngồi cùng mà không cần nói gì cũng là một cách ở bên.
- Gợi ý đi khám sức khoẻ thay vì đi gặp chuyên gia tâm lý nếu người đó còn ngại; bác sĩ có thể là cánh cửa đầu tiên.
Kiên nhẫn là quan trọng nhất. Một lần mở lời không thành không có nghĩa là thất bại. Người đàn ông đau buồn theo kiểu lặng lẽ thường cần nhiều lần thử, ở nhiều hoàn cảnh khác nhau, mới chịu kể.
Nếu bạn là người đàn ông đang mang nỗi đau này
Có thể bạn đọc đến đây vì thấy chính mình trong những dòng trên. Không cần thay đổi tính cách hay bắt mình khóc. Vài việc nhỏ, hợp với cách bạn vốn sống, đã có ích:
- Chọn một việc tưởng nhớ bằng tay: đóng một cái kệ để ảnh, sửa lại chiếc xe của cha, trồng một cây ở vườn. Làm nó có chủ ý, biết rằng mình đang làm vì người đã mất.
- Kể với một người thôi, một người bạn cũ, một người anh em, rằng dạo này mình không ổn. Không cần nói nhiều, một câu là đủ để không còn phải gồng một mình.
- Đặt giới hạn cho rượu: số ngày uống trong tuần, không uống một mình, không uống để ngủ.
- Giữ một khoảng nghỉ trong ngày không phải là công việc: đi bộ, đánh cờ, ngồi uống trà buổi sáng.
- Đi khám sức khoẻ, kể với bác sĩ rằng mình vừa có tang. Coi đó là việc bảo dưỡng định kỳ, không phải dấu hiệu yếu đuối.
- Cho phép mình có những lúc nghẹn lại, ở trong xe, ngoài vườn, nơi không ai thấy. Đó không làm bạn kém cứng rắn đi.
Nếu bạn nhận ra mình có những ý nghĩ không muốn sống nữa, đó không phải chuyện để tự giải quyết như mọi việc khác. Hãy nói với một người tin cậy ngay trong ngày, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy khuyến khích, và nếu cần thì đi cùng, người đàn ông đang đau buồn đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi rượu bia tăng rõ, khi cáu giận làm tổn thương người trong nhà, khi mất ngủ và sụt cân kéo dài, hoặc khi sau nhiều tháng người đó vẫn rút khỏi mọi thứ, không còn quan tâm đến điều gì.
Một số người đàn ông, nhất là người sống một mình sau khi mất vợ, có thể có những ý nghĩ không muốn sống mà không nói với ai. Nếu người đó nói những câu như "sống cũng chẳng để làm gì", "không có bà thì ông cũng đi theo bà cho xong", đừng gạt đi. Hãy hỏi thẳng và bình tĩnh xem họ có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không. Hỏi như vậy không làm ý nghĩ đó nặng thêm.
Nếu câu trả lời là có, hoặc bạn không chắc, đừng để người đó ở một mình; liên hệ ngay người thân khác, đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Giúp đỡ là có thể, và một người được hỏi han đúng lúc có thể đi qua được giai đoạn ấy.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ông không khóc khi mất người thân có phải là không buồn không?
Không. Nhiều đàn ông đau buồn bằng hành động, im lặng hay công việc thay vì nước mắt. Đó là một kiểu đau buồn, không kém sâu sắc. Điều cần để ý là nỗi đau có tìm được lối ra lành mạnh hay bị dồn vào rượu bia, cơn giận, làm việc quá sức.
Làm sao giúp chồng khi anh ấy vừa mất mẹ mà không chịu nói chuyện?
Thay vì hỏi về cảm xúc, hãy làm cùng anh một việc, hỏi về kỷ niệm với mẹ, gợi ý một việc tưởng nhớ cụ thể. Nói ngắn gọn nỗi lo của mình nếu thấy anh uống nhiều hay cáu gắt. Kiên nhẫn thử nhiều lần, ở nhiều hoàn cảnh.
Uống rượu cho quên có giúp vượt qua nỗi đau không?
Không. Rượu chỉ làm tê tạm thời, làm giấc ngủ kém đi, cơn giận dễ bùng và ý nghĩ tiêu cực nặng hơn, lại làm tăng nguy cơ tai nạn. Nếu thấy mình uống nhiều hơn trước, uống một mình hay phải uống mới ngủ được, hãy giảm lại và tìm người giúp.
Người cha lớn tuổi nói không muốn sống sau khi mẹ mất thì làm gì?
Đừng gạt đi. Hãy hỏi bình tĩnh và thẳng xem ông có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không. Nếu có hoặc bạn không chắc, đừng để ông ở một mình, báo người thân khác và đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Làm việc nhiều để quên có phải là cách đau buồn sai không?
Không hẳn. Lao vào việc liên quan đến người mất như sửa nhà, hoàn thành dự định dang dở có thể là cách đau buồn lành mạnh. Chỉ khi làm việc đến kiệt sức để không bao giờ phải nghĩ đến nỗi đau, kéo dài nhiều tháng, mới là dấu hiệu cần quan tâm.