Giận dữ và nhẹ nhõm là hai cảm xúc rất phổ biến sau khi người thân mất, nhưng ít ai dám nói ra vì sợ bị coi là vô lễ hay bạc tình. Giận thường là nỗi đau và nỗi bất lực mặc áo khác; nhẹ nhõm thường đến khi người thân hết đau đớn và người chăm sóc được nghỉ. Cả hai đều không đo tình thương của bạn.
Vấn đề không nằm ở việc có những cảm xúc này, mà ở chỗ chúng bị dồn nén hay bị xả sai chỗ: cơn giận trút lên con cái, đồng nghiệp, hoặc quay vào chính mình; nhẹ nhõm biến thành tội lỗi dằn vặt. Hiểu chúng từ đâu đến giúp bạn cho chúng một lối ra an toàn.
Vì sao người đau buồn lại giận
Giận là phản ứng tự nhiên khi ta mất thứ quan trọng mà không ngăn được. Trong đau buồn, cơn giận thường đứng thay cho những cảm xúc khó chịu hơn: bất lực, sợ hãi, cảm giác bất công. Giận dù sao cũng cho ta năng lượng, cho ta cảm giác còn làm được gì đó, trong khi nỗi buồn khiến ta muốn nằm im. Vì vậy có người thấy mình nóng nảy hẳn lên sau tang dù trước đó vốn hiền lành, và chính họ cũng ngạc nhiên về bản thân.
Cơn giận cũng hay bùng lên vì cơ thể đã kiệt sức. Thiếu ngủ, bỏ bữa, căng thẳng nhiều tuần khiến ngưỡng chịu đựng thấp xuống. Một câu hỏi vô tình, một tiếng ồn, một thủ tục rườm rà đều có thể làm bạn nổi nóng, rồi sau đó lại thấy xấu hổ.
Ở nhiều gia đình Việt, giận trong tang thường bị xem là thiếu nết, nhất là khi giận người lớn tuổi hay giận người đã khuất. Vì thế nhiều người nuốt giận vào trong. Cơn giận không được thừa nhận không mất đi, mà thường lộ ra ở chỗ khác: cáu với con, gắt với vợ chồng, hoặc quay thành tự trách.
Giận ai, và cơn giận ấy thường mang điều gì bên dưới
Nhận ra mình đang giận ai và điều gì nằm dưới cơn giận giúp bạn xử lý đúng chỗ hơn.
| Giận ai | Ví dụ thường gặp | Điều thường nằm bên dưới |
|---|---|---|
| Nhân viên y tế | Bác sĩ chẩn đoán muộn, điều dưỡng chậm đến | Bất lực vì không cứu được, cần câu trả lời |
| Người trong gia đình | Anh chị em ít chăm bệnh mà nay nhiều ý kiến | Mệt mỏi chưa được ghi nhận, cảm giác bất công |
| Người đã mất | Không chịu đi khám, bỏ mình lại với nợ nần, con nhỏ | Bị bỏ rơi, sợ hãi trước tương lai |
| Chính mình | Lẽ ra phải nhận ra, phải ở lại | Tội lỗi, mong kiểm soát được điều đã xảy ra |
| Người ngoài | Bạn bè vô tâm, người nói câu an ủi sáo rỗng | Cô đơn, cảm giác không ai hiểu |
| Cuộc đời, số phận | Sao lại là người ấy, sao lại lúc này | Cảm giác bất công, mất niềm tin vào trật tự |
Một số cơn giận có lý do thật, ví dụ khi có sai sót trong chăm sóc hay khi gia đình chia việc không công bằng. Những chuyện ấy đáng được hỏi rõ hoặc nói rõ, nhưng nên làm khi bạn đã bình tĩnh hơn, có người đi cùng. Quyết định khiếu nại, kiện tụng hay cắt đứt quan hệ trong những tuần đầu thường khiến người ta hối hận sau đó.
Giận chính người đã mất: điều cấm kỵ mà nhiều người mang trong lòng
Giận người đã khuất là cảm xúc khó thừa nhận nhất. "Sao ba không chịu đi khám sớm", "sao anh lái xe lúc mệt như vậy", "sao mẹ không nói cho con biết nợ nần". Những câu ấy đi kèm cảm giác có lỗi, vì người đã mất không thể tự bào chữa.
Nhưng giận không xoá được tình thương. Ta thường giận nhiều nhất với những người ta thương nhất, vì họ quan trọng với ta, và sự vắng mặt của họ để lại nhiều gánh nặng nhất. Nhiều người kể rằng chỉ khi cho phép mình giận người mất, họ mới bắt đầu nhớ được người ấy trọn vẹn, cả cái tốt lẫn cái chưa tốt, thay vì một hình ảnh lý tưởng hoá xa vời.
Một cách nhẹ nhàng để đối diện là viết một lá thư không gửi, nói thẳng điều mình giận, rồi viết tiếp điều mình biết ơn. Hai đoạn ấy cùng đúng. Bạn cũng có thể kể với một người bạn tin cậy, nói trước rằng mình chỉ cần được nghe, không cần lời khuyên.
Nhẹ nhõm: vì sao nó đến và vì sao nó không phản bội ai
Nhẹ nhõm hay gặp nhất sau những cuộc ra đi kéo dài: người thân bệnh nặng nhiều tháng, nhiều năm, đau đớn, sa sút trí tuệ không còn nhận ra ai. Khi người ấy mất, người chăm sóc thấy nhẹ vì người thân hết khổ, và vì chính mình được thoát khỏi những đêm thức trắng, những lần cấp cứu giữa khuya, nỗi lo thường trực.
Nhẹ nhõm cũng có thể đến khi mối quan hệ với người mất từng nhiều đau khổ, như một người cha nghiện rượu, một người chồng hay bạo hành. Khi ấy cảm xúc còn rối hơn: vừa buồn, vừa thấy được giải thoát, vừa tiếc một mối quan hệ lẽ ra đã có thể khác.
Trong cả hai trường hợp, nhẹ nhõm không có nghĩa là bạn mong người đó mất. Nó cho thấy hoàn cảnh trước đó đã nặng nề đến mức nào. Nhiều người chăm sóc kể rằng họ đã đau buồn từng phần suốt thời gian bệnh, nên khi cái chết đến, phần nhẹ nhõm hiện rõ hơn phần buồn. Nỗi buồn sâu có khi lại đến muộn hơn, vài tháng sau.
Làm gì với cơn giận cho an toàn
Mục tiêu không phải là dập cơn giận, mà là cho nó một lối ra không làm hại ai, kể cả bạn:
- Nhận ra dấu hiệu sớm trên cơ thể: nóng mặt, nghiến răng, tim đập nhanh. Khi thấy, tạm rời khỏi chỗ đó vài phút.
- Cho cơ thể xả năng lượng: đi bộ nhanh, quét sân, làm việc tay chân. Giận là năng lượng, vận động giúp nó tan bớt.
- Nói ra với người không phải đối tượng của cơn giận. Câu mở đầu đơn giản: "Em đang giận lắm, em cần kể một chút."
- Viết ra những gì muốn nói nhưng chưa nên nói. Để một hai ngày rồi đọc lại, quyết định có cần nói thật hay không.
- Hoãn những quyết định lớn được đưa ra trong lúc giận, như cắt đứt với anh chị em, nghỉ việc, khiếu nại.
- Xin lỗi người mình lỡ trút giận khi đã bình tĩnh: "Dạo này con dễ nổi nóng, không phải lỗi của mẹ."
Một tình huống: chị Thảo, người em út và căn nhà của cha
Chị Thảo ở Quảng Ngãi chăm cha bệnh gần một năm, các anh chị ở xa chỉ về vài lần. Cha mất, đến lúc bàn chuyện căn nhà, người anh cả đề nghị bán và chia đều. Chị nổi giận, nói những lời rất nặng, rồi mấy tháng không liên lạc với anh. Đêm đến chị lại thấy nhẹ vì không còn phải dậy trở mình cho cha, và ngay sau đó thấy mình tệ.
Khi ngồi với một người bạn, chị nhận ra cơn giận thật ra không phải về căn nhà. Đó là vì một năm chăm cha của chị chưa từng được ai nói một lời cảm ơn, và vì căn nhà là nơi cuối cùng còn hơi ấm của cha. Nhẹ nhõm thì đến từ chỗ chị đã kiệt sức đến mức nào.
Chị viết cho anh một tin nhắn: không bàn chuyện nhà, chỉ kể một năm vừa qua của mình. Người anh gọi lại, xin lỗi vì đã không có mặt. Chuyện căn nhà được hoãn lại đến sau giỗ đầu. Việc chia tài sản về sau, gia đình nhờ tư vấn pháp lý riêng.
Nói với gia đình về những cảm xúc khó nói
Giữ kín cơn giận hay cảm giác nhẹ nhõm thường làm chúng nặng thêm, nhưng nói sai lúc, sai cách cũng dễ gây tổn thương. Vài nguyên tắc và câu mẫu có thể giúp:
- Chọn lúc cả hai đã ăn uống, nghỉ ngơi, không ngay sau một cuộc cãi vã hay trong ngày giỗ đông người.
- Nói về cảm xúc của mình thay vì kết tội người kia: "Con thấy kiệt sức và tủi thân" thay vì "Anh chị bỏ mặc con".
- Với nhẹ nhõm, nói kèm lý do: "Em thương mẹ, và em cũng thấy nhẹ vì mẹ không còn phải đau nữa."
- Với giận người đã mất, có thể mở đầu: "Mình biết nghe thì kỳ, nhưng mình đang giận ba vì không chịu đi khám sớm."
- Hỏi lại người kia: "Còn anh thì sao, anh có lúc nào thấy như vậy không?" Nhiều khi người kia cũng mang đúng cảm xúc ấy.
- Nếu cuộc nói chuyện nóng lên, dừng lại và hẹn lúc khác, không cố nói cho xong.
Người lớn tuổi trong nhà có thể khó đón nhận những chia sẻ kiểu này. Không phải ai cũng cần nghe hết. Đôi khi một người bạn, một người cùng cảnh hay chuyên gia tâm lý là nơi phù hợp hơn để bạn nói thật lòng mà không lo làm ai buồn.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Giận và nhẹ nhõm đều là phần bình thường của đau buồn, nhưng nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi:
- Cơn giận bùng lên thường xuyên đến mức bạn làm tổn thương người khác bằng lời nói hay hành động, hoặc sợ mình sẽ làm vậy.
- Bạn dùng rượu bia ngày càng nhiều để dịu cơn giận hay để quên.
- Giận và tội lỗi quay vào chính mình thành những ý nghĩ tự hại. Khi đó hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
- Sau nhiều tháng, cay đắng vẫn chiếm trọn tâm trí, làm hỏng hầu hết các mối quan hệ.
- Nhẹ nhõm đi kèm tội lỗi dằn vặt đến mức bạn không ăn ngủ được.
- Mối quan hệ với người mất từng có bạo hành, và cái chết khơi lại những ký ức đau đớn cũ.
Chuyên gia tâm lý không bảo bạn đừng giận hay đừng thấy nhẹ, mà giúp bạn hiểu những cảm xúc ấy và tìm cách sống cùng chúng mà không làm tổn thương ai.
Câu hỏi thường gặp
Giận người đã mất có phải là bất hiếu không?
Không. Giận người mình thương khi họ bỏ mình lại, khi họ không chăm sức khoẻ hay để lại gánh nặng là cảm xúc thường gặp trong đau buồn. Thừa nhận cơn giận giúp bạn nhớ người ấy trọn vẹn hơn, không làm mất tình thương.
Thấy nhẹ nhõm khi cha mẹ mất sau thời gian bệnh dài có bình thường không?
Có. Nhẹ vì người thân hết đau đớn và vì mình được nghỉ sau thời gian chăm sóc là cảm xúc phổ biến. Nó cho thấy hoàn cảnh trước đó nặng nề thế nào, không có nghĩa bạn mong người ấy mất.
Vì sao sau tang mình hay cáu gắt với người nhà?
Đau buồn làm cơ thể kiệt sức và ngưỡng chịu đựng thấp xuống, nên chuyện nhỏ cũng dễ làm bạn nổi nóng. Cơn giận cũng hay đứng thay cho nỗi bất lực. Hãy nhận ra dấu hiệu sớm, tạm rời đi và xin lỗi khi đã bình tĩnh.
Có nên khiếu nại bệnh viện khi đang rất giận không?
Bạn có quyền hỏi rõ về quá trình điều trị. Nhưng nên đợi khi đã bình tĩnh hơn, xin gặp bác sĩ để được giải thích trước, đi cùng một người tin cậy. Quyết định lớn đưa ra trong cơn giận những tuần đầu dễ khiến bạn hối hận.
Khi nào cơn giận sau mất mát cần được giúp đỡ?
Khi bạn làm tổn thương hoặc sợ sẽ làm tổn thương người khác, khi uống rượu bia nhiều để chịu đựng, hoặc khi giận quay vào chính mình thành ý nghĩ tự hại. Ý nghĩ tự hại cần nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.