Lắng nghe người đang đau buồn nghĩa là để họ kể, kể bao nhiêu lần cũng được, mà không vội sửa, không vội khuyên, không vội chuyển sang chuyện của mình. Kể đi kể lại những ngày cuối, cuộc gọi cuối, câu nói cuối là cách nhiều người dần hiểu và chấp nhận điều đã xảy ra; người nghe tốt là người cho câu chuyện ấy một chỗ để đặt xuống.
Nghe nghe thì dễ, nhưng thật ra rất khó: chúng ta quen phản ứng bằng lời khuyên, bằng so sánh, bằng an ủi cho nhanh. Phần dưới đây giải thích vì sao người đau buồn cần kể nhiều lần, những cách nghe cụ thể, câu hỏi mở nên dùng, phản xạ nên bỏ, và cách giữ sức khi bạn là người nghe lâu dài.
Vì sao người đau buồn cần kể đi kể lại
Một cái chết, nhất là đột ngột hoặc sau thời gian bệnh dài, để lại rất nhiều mảnh rời: lúc nhận tin, những gì bác sĩ nói, câu cuối cùng hai người nói với nhau, những việc đã làm hay chưa kịp làm. Kể lại là cách người ở lại xếp những mảnh ấy thành một câu chuyện có đầu có cuối, để tâm trí dần chấp nhận nó là thật.
Mỗi lần kể, câu chuyện có thể thay đổi một chút: thêm một chi tiết, bớt một nỗi giận, có khi xuất hiện một kỷ niệm vui. Người nghe thấy lặp lại, nhưng với người kể, mỗi lần là một lần xử lý khác. Để ý những thay đổi nhỏ ấy cũng là cách biết họ đang dần đi tới đâu: khi câu chuyện bắt đầu có cả những ngày bình thường, những lần cười trước khi bệnh đến, đó thường là dấu hiệu tốt.
Vì vậy câu "chuyện này cậu kể rồi" hoặc ánh mắt sốt ruột có thể làm người đau buồn im bặt, và từ đó họ mang câu chuyện một mình. Nếu bạn thấy mệt vì nghe lặp, đó là cảm giác bình thường; cách xử lý là giữ sức cho mình, không phải ngắt lời họ.
Nghe thật sự khác với chờ đến lượt mình nói
Đặt điện thoại xuống, quay người về phía họ. Sự chú ý hiện rõ qua cơ thể trước cả lời nói. Một ánh mắt dừng lại, cái gật đầu chậm cho họ biết bạn đang ở đây.
Nhắc lại bằng lời của mình. "Vậy là tối hôm đó cậu ở viện một mình, sáng ra mới có người tới." Câu nhắc lại cho thấy bạn đã nghe, và thường mời họ kể tiếp.
Gọi tên cảm xúc, không phán xét nó. "Nghe như cậu vừa giận vừa thương." Đặt tên cảm xúc giúp người kể thấy được hiểu, kể cả khi đó là cảm xúc họ ngại thừa nhận.
Chịu được khoảng lặng. Khi họ dừng lại giữa chừng, đừng lấp ngay bằng câu hỏi. Nhiều điều quan trọng nhất được nói ra sau một quãng im.
Theo nhịp của họ. Họ muốn kể chi tiết thì nghe chi tiết; họ chỉ muốn nhắc qua rồi chuyển chuyện khác thì đi theo. Người nghe không dẫn đường, chỉ đi cùng. Cuối buổi, một câu "Cảm ơn cậu đã kể cho mình nghe" cho họ biết việc mở lòng ấy được trân trọng.
Câu hỏi mở nên dùng
Câu hỏi mở là câu không trả lời được bằng "có" hoặc "không". Chúng cho người đau buồn không gian để kể theo cách của họ:
- "Cậu kể mình nghe về bác đi, bác là người thế nào?"
- "Những ngày cuối, điều gì cậu nhớ nhất?"
- "Dạo này lúc nào trong ngày là khó nhất?"
- "Có điều gì cậu muốn nói với anh ấy mà chưa kịp nói không?"
- "Cậu thấy mọi người xung quanh thế nào, có ai làm cậu dễ chịu, có ai làm cậu mệt không?"
- "Hôm nay cậu muốn nói về anh ấy, hay muốn nói chuyện khác cho khuây?"
Hỏi một câu rồi dừng, không hỏi dồn. Tránh câu hỏi "tại sao" kiểu "Tại sao không đưa bác đi viện sớm?", vì nó nghe như đang tìm lỗi. Nếu họ không muốn trả lời, chấp nhận ngay: "Không sao, mình chỉ hỏi vậy thôi". Những câu hỏi về con người, thói quen, sở thích của người đã mất thường dễ trả lời hơn câu hỏi về cái chết, và hay dẫn tới những kỷ niệm ấm. Bắt đầu từ đó nếu bạn chưa biết nên hỏi gì.
Phản xạ thường gặp và cách thay
Những phản xạ dưới đây rất tự nhiên vì người nghe muốn giúp. Nhưng với người đang kể, chúng thường giống như bị cắt ngang:
| Phản xạ | Người kể thường cảm thấy | Thử thay bằng |
|---|---|---|
| Sửa chữa: "Cậu nên đi du lịch cho khuây" | Vấn đề của mình bị coi là cần giải quyết nhanh | Nghe hết, hỏi "Cậu thấy điều gì giúp được mình lúc này?" |
| So sánh: "Nhà mình hồi đó còn khổ hơn" | Nỗi đau của mình bị đặt lên bàn cân | Giữ chuyện của bạn lại, trừ khi họ hỏi |
| An ủi vội: "Thôi đừng nghĩ nữa" | Không được phép buồn trước mặt người này | "Cứ nghĩ, cứ kể, mình nghe." |
| Đổi chủ đề khi họ khóc | Nước mắt của mình làm người khác khó chịu | Ngồi yên, chờ họ tự quay lại câu chuyện |
| Giảng giải: "Ai rồi cũng phải đi" | Bị dạy dỗ đúng lúc yếu lòng nhất | Bỏ qua phần triết lý, chỉ giữ sự có mặt |
| Khen để động viên: "Cậu giỏi lắm, chẳng khóc chút nào" | Phải tiếp tục tỏ ra mạnh mẽ | "Cậu không cần cố gắng trước mặt mình." |
Không ai nghe hoàn hảo. Nếu bắt gặp mình vừa khuyên vội, cứ dừng lại và nói: "À, mình lại khuyên rồi. Cậu kể tiếp đi". Sự thật thà ấy thường làm câu chuyện trôi lại dễ hơn.
Khi câu chuyện đầy tội lỗi hoặc giận dữ
Người đau buồn hay kể với nỗi tự trách: "giá mình để ý sớm hơn", "giá hôm đó mình không cãi nhau với mẹ". Phản xạ của người nghe là vội gỡ: "Không phải lỗi của cậu đâu". Câu đó đúng ý, nhưng nói quá sớm thì người kể thấy nỗi day dứt của họ chưa được nghe hết.
Thử nghe trọn trước: "Chuyện đó cứ quay lại trong đầu cậu, phải không?", rồi để họ nói thêm vì sao họ nghĩ vậy. Khi họ đã kể đủ, bạn có thể đưa ra góc nhìn của mình một cách nhẹ: "Mình thấy cậu đã làm những gì có thể với những gì cậu biết lúc đó." Mục tiêu không phải thắng cuộc tranh luận về lỗi, mà là để họ không phải ôm nỗi day dứt một mình.
Với cơn giận, giận bác sĩ, giận họ hàng, giận cả người đã mất, cách làm tương tự: ghi nhận cảm xúc trước, không vội đồng tình hay bênh ai. Nếu họ có ý định làm điều gì đó vì cơn giận, như kiện tụng hay cắt đứt với cả nhà, bạn có thể gợi ý chờ một thời gian rồi mới quyết.
Nghe những người ít nói: người lớn tuổi, đàn ông, người kín đáo
Không phải ai cũng kể khi được hỏi. Nhiều người đàn ông, nhiều người lớn tuổi không quen ngồi đối diện nói về cảm xúc. Với họ, câu chuyện thường đến khi đang làm việc khác: lúc cùng sửa cái quạt, lúc ngồi câu cá, lúc lái xe đường dài. Ngồi cạnh nhau, cùng nhìn về một phía, đôi khi dễ mở lời hơn là nhìn thẳng vào nhau.
Với những người này, hãy tạo dịp ở cạnh mà không đòi nói chuyện. Rủ đi bộ buổi sáng, phụ việc nhà, đi chợ cùng. Khi họ buột ra một câu về người đã mất, đó là cửa đang mở; một câu đáp ngắn, một câu hỏi nhẹ là đủ để họ kể tiếp nếu muốn.
Cũng có người thật sự không muốn kể, và điều đó không có nghĩa là họ không đau buồn hay đang "dồn nén có hại". Mỗi người xử lý mất mát một kiểu. Việc của người nghe là sẵn sàng, không phải moi chuyện.
Giữ sức cho người nghe
Nghe nỗi đau của người khác nhiều tuần, nhiều tháng là việc tiêu hao. Người nghe kiệt sức sẽ nghe kém đi, rồi tránh mặt. Vài cách giữ sức:
- Biết giới hạn thời gian của mình và nói trước: "Tối nay mình nói chuyện được tới chín giờ nhé".
- Có một người để chính bạn kể lại cảm giác của mình, giữ kín chi tiết riêng tư của người kia.
- Để ý khi câu chuyện của họ khơi lại mất mát cũ của chính bạn; đó là lúc nên chăm cho mình trước.
- Chia vai với những người thân khác, để bạn không phải là người nghe duy nhất.
- Giữ nếp ăn ngủ, vận động của mình, đừng để việc đồng hành nuốt hết thời gian riêng.
Nghỉ một chút để quay lại được lâu dài tốt hơn là gắng hết sức trong một tháng rồi biến mất. Nếu bạn cần lùi lại một thời gian, nói rõ và hẹn ngày liên lạc lại, để người kia không hiểu nhầm rằng câu chuyện của họ đã làm bạn chán. Một lời hẹn giữ được sợi dây kết nối trong lúc bạn nạp lại sức.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Người nghe thường là người đầu tiên nghe thấy những điều đáng lo. Nếu câu chuyện qua nhiều tháng không nhẹ đi chút nào, người kể ngày càng tuyệt vọng, tự trách nặng nề, không còn làm được việc thường ngày, hãy nói với họ rằng bạn lo, và khuyên họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, những người được đào tạo để giúp xử lý đau buồn. Đề nghị đi cùng nếu họ muốn.
Lắng nghe có giới hạn, và bạn không phải chuyên gia. Giới thiệu họ tới người có chuyên môn không phải là bỏ rơi họ; bạn vẫn có thể tiếp tục là người bạn ngồi nghe bên cạnh.
Nếu trong lúc kể, họ nói muốn chết, muốn đi theo người đã mất, hoặc bạn cảm thấy họ có thể làm hại bản thân, đừng giữ bí mật. Ở lại cùng họ, báo cho người thân tin cậy của họ, đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Hỏi thẳng về ý nghĩ tự hại không làm nó nặng thêm, và giúp đỡ là có thể.
Câu hỏi thường gặp
Người đau buồn kể đi kể lại một chuyện thì có bình thường không?
Rất thường gặp. Kể lại nhiều lần giúp họ xếp các mảnh ký ức thành một câu chuyện và dần chấp nhận sự thật. Chỉ đáng lưu ý khi sau rất lâu câu chuyện vẫn không nhẹ đi và họ không còn sinh hoạt được.
Nghe mà không biết nói gì thì có sao không?
Không sao. Phần lớn người đau buồn cần được nghe hơn là cần lời hay. Một cái gật đầu, một câu "mình nghe đây", một câu nhắc lại điều họ vừa kể đã là đủ để họ thấy được thấu hiểu.
Có nên kể chuyện mất mát của mình để đồng cảm không?
Chỉ nên kể ngắn, khi phù hợp, và quay lại câu chuyện của họ ngay. Nếu kể dài, trọng tâm dễ chuyển sang bạn và người đau buồn lại phải nghe. Tốt nhất là chờ họ hỏi.
Người đau buồn khóc nhiều khi kể thì có nên dừng lại không?
Không cần dừng nếu họ vẫn muốn kể. Khóc khi kể thường giúp họ nhẹ hơn. Ngồi yên bên cạnh, đưa khăn hoặc cốc nước nhẹ nhàng, và hỏi họ muốn kể tiếp hay nghỉ một chút.
Nghe nhiều chuyện buồn làm mình cũng mệt mỏi thì phải làm sao?
Đó là phản ứng bình thường. Đặt giới hạn thời gian, chia vai với người khác, tìm người để chính mình tâm sự. Nếu bạn thấy mệt mỏi kéo dài, mất ngủ hay nhớ lại mất mát cũ, hãy chăm sóc mình và tìm hỗ trợ khi cần.