Mô hình hai tiến trình nói rằng người đau buồn lành dần nhờ đi qua lại giữa hai việc: đối diện nỗi mất mát và xây lại đời sống — và chính sự qua lại ấy, không phải việc ở mãi một phía, mới là điều lành mạnh. Buổi sáng bạn khóc khi xếp áo người mất, buổi chiều bạn tập tính tiền điện, buổi tối bạn xem một bộ phim và cười được: cả ba đều đúng.
Cách nhìn này gỡ cho nhiều người một mối áy náy lớn: "Sao mình lại quên được người ấy trong vài tiếng?" Nó cũng chỉ ra hai kiểu lệch cần chú ý: chìm hẳn trong nỗi nhớ không ra được, hoặc chạy hẳn vào việc để không bao giờ phải chạm vào nỗi đau.
Mô hình do ai đề ra và muốn nói điều gì
Mô hình được hai nhà nghiên cứu Margaret Stroebe và Henk Schut công bố vào cuối thập niên 1990, trong tiếng Anh gọi là dual process model. Hai nhà nghiên cứu làm việc ở Hà Lan và muốn trả lời một câu hỏi mà các mô hình trước để ngỏ: tại sao người đau buồn có lúc cần khóc, có lúc lại cần được tạm quên?
Trước đó, quan niệm phổ biến cho rằng phải "làm việc với nỗi đau", tức đối diện, nói ra, khóc ra thật nhiều thì mới lành. Quan niệm này có phần đúng, nhưng nó khiến người không khóc nhiều, người lo việc giỏi, người cần khoảng lặng bị xem là đang né tránh.
Stroebe và Schut đề xuất một hình ảnh khác: đau buồn có hai luồng việc, và người ta đi qua lại giữa hai luồng ấy suốt quá trình. Cái cần không phải là ở yên một luồng thật lâu, mà là có cả hai, theo nhịp phù hợp với mình.
Hai hướng: đối diện mất mát và xây lại đời sống
Bảng dưới đây mô tả những việc thường thuộc mỗi hướng. Không cần làm hết, chỉ để bạn nhận ra mình đang ở đâu.
| Hướng về mất mát | Hướng về xây lại đời sống |
|---|---|
| Khóc, nhớ, nói về người đã mất | Học những việc người mất từng lo: tiền bạc, sửa chữa, giấy tờ |
| Xem ảnh, đọc tin nhắn cũ, thăm mộ | Làm quen với vai trò mới: một mình nuôi con, làm chủ hộ |
| Nghĩ về giây phút cuối, về những điều chưa kịp nói | Xây thói quen ngày mới, nhịp ăn ngủ mới |
| Giữ kỷ vật, sắp xếp đồ đạc của người mất | Gặp bạn bè, nhận lời mời, thử một hoạt động mới |
| Cho phép mình buồn trong một khoảng thời gian | Nghỉ ngơi khỏi nỗi buồn: xem phim, làm vườn, tập thể dục |
| Tìm đến người cùng cảnh để kể về người mất | Quyết dần những việc lớn như nhà ở, công việc, khi đã đủ bình tĩnh |
Cột bên phải không phải là "quên người mất". Nó bao gồm cả những việc khó, như lần đầu tự đóng học phí cho con, và cả những khoảng nghỉ, như một buổi đi chợ không nghĩ ngợi. Mô hình xem việc tạm gác nỗi buồn là cần thiết, giống như cơ thể cần giấc ngủ giữa hai ngày làm việc.
Dao động là cốt lõi, không phải dấu hiệu bất ổn
Chữ quan trọng nhất trong mô hình là dao động: đi qua, đi lại. Trong một ngày, một tuần, bạn chuyển hướng nhiều lần, có khi tự chọn, có khi bị kéo đi bởi một mùi hương, một cuộc điện thoại. Những tháng đầu thường nghiêng về phía mất mát, rồi dần dần phía đời sống có nhiều chỗ hơn, nhưng không theo đường thẳng.
Dao động giúp bạn không bị quá tải. Nếu chỉ đối diện nỗi đau liên tục, ai cũng kiệt sức. Nếu chỉ lo việc, nỗi đau không được chạm đến và thường trồi lên sau, có khi dưới dạng mệt mỏi, cáu gắt, bệnh vặt. Đi qua lại cho tâm trí từng liều vừa sức.
Có một chỗ hay hiểu sai: dao động không phải là tự ép mình chuyển hướng theo lịch. Đôi khi bạn chủ động chọn, như hẹn bạn đi bộ buổi sáng để có một khoảng nghỉ. Nhưng nhiều khi nó tự đến, và việc của bạn chỉ là đừng chống lại nó. Khi cơn nhớ ập tới giữa giờ làm, có thể xin phép ra ngoài mười phút. Khi bỗng thấy muốn đi chơi sau nhiều tuần đóng cửa, cứ đi, không cần hỏi mình có xứng đáng không.
Vì thế, việc bạn cười được trong đám giỗ, hay đi làm lại sau hai tuần và thấy công việc làm mình dễ thở, không có nghĩa là bạn vô tình. Ngược lại, một buổi tối bạn bỗng ngồi khóc sau nhiều ngày bận rộn cũng không phải là bạn "đổ vỡ". Đó là nhịp dao động bình thường.
Khi lệch hẳn về một phía
Chìm trong mất mát. Nhiều tháng trôi qua mà gần như cả ngày bạn chỉ nghĩ về người mất, giữ nguyên phòng như cũ, không làm nổi việc gì mới, không thể có lúc nào nghỉ khỏi nỗi đau. Đây là dấu hiệu nên nói chuyện với chuyên gia, vì một mình rất khó tự kéo ra.
Chạy trốn vào việc. Làm thêm giờ liên tục, chuyển nhà ngay, cất hết đồ đạc của người mất trong tuần đầu, không cho ai nhắc tên. Bề ngoài trông rất vững, nhưng nỗi đau chưa được chạm đến. Người như vậy hay sụp vào một lúc không ngờ.
Dao động hỗn loạn. Chuyển qua lại nhanh đến mức không làm trọn được việc gì: đang sắp xếp giấy tờ thì khóc, đang khóc thì lo tiền, cả ngày không có lúc nào yên. Thường gặp những tuần đầu, nhưng nếu kéo dài thì cần ai đó giúp đặt nhịp.
Bị người khác kéo lệch. Gia đình giục "đi làm lại đi cho khuây" khi bạn chưa sẵn sàng, hoặc ngược lại trách bạn vui sớm. Bạn có quyền đặt nhịp của mình và nói rõ điều đó với người thân.
Tự nhìn lại một tuần của mình
Bạn có thể dùng mô hình như một tấm gương nhỏ. Mất khoảng mười lăm phút vào cuối tuần:
- Kẻ hai cột trên giấy: một cột cho những lúc hướng về người mất, một cột cho những việc của đời sống mới và những lúc nghỉ ngơi.
- Nhớ lại từng ngày và ghi vắn tắt vào cột phù hợp, như "đọc lại tin nhắn của anh" hay "đi chợ với con gái".
- Nhìn tổng thể: cột nào gần như trống? Nếu cột đời sống trống, thử thêm một việc nhỏ cho tuần tới. Nếu cột mất mát trống, thử dành một khoảng ngắn có chủ ý để nhớ người mất, như xem một tấm ảnh.
- Đừng tìm tỉ lệ đúng. Mô hình không đặt ra con số nào, chỉ nhắc rằng cả hai cột đều nên có mặt.
- Lặp lại vài tuần để thấy xu hướng, rồi bỏ khi thấy không còn cần.
Một tình huống: bà Lan ở Cần Thơ học làm việc của chồng
Bà Lan, 67 tuổi, mất chồng sau bốn mươi năm chung sống. Suốt đời ông lo hết chuyện tiền điện, sổ tiết kiệm, đóng bảo hiểm xe, gọi thợ sửa máy bơm. Tháng đầu bà gần như chỉ ngồi bên bàn thờ, con cái lo hết mọi việc. Cô con gái út sợ mẹ "suy sụp", liên tục rủ mẹ đi chơi, bà càng mệt.
Con trai cả làm khác: mỗi tuần dành một buổi ngồi với mẹ, cùng mở một việc ba từng lo, như tìm hoá đơn điện, xem sổ tiết kiệm đứng tên ai. Buổi đầu bà khóc gần hết thời gian vì nét chữ của chồng trên giấy. Buổi thứ tư bà tự hỏi được nhân viên ngân hàng điều mình cần biết. Những buổi đó vừa là đối diện mất mát, vừa là xây lại đời sống, đan vào nhau.
Sáu tháng sau bà vẫn thắp nhang cho ông mỗi sáng và vẫn khóc vào ngày rằm, nhưng đã tự đi đóng tiền, đi tập dưỡng sinh với hội phụ nữ phường. Không ai bắt bà "quên" để làm được những việc ấy.
Trong một gia đình, mỗi người dao động theo nhịp riêng
Mô hình hai tiến trình đặc biệt hữu ích khi cả nhà cùng mất một người. Thường sẽ có người nghiêng về phía mất mát nhiều hơn, như người mẹ ngày nào cũng ra mộ, và có người nghiêng về phía đời sống, như người con trai lao vào lo việc làm ăn, sửa nhà. Hai người dễ trách nhau: một bên thấy bên kia lạnh lùng, một bên thấy bên kia "chìm mãi không chịu dậy".
Hiểu rằng ai cũng đang đi qua lại, chỉ khác nhịp, giúp giảm bớt những lời trách ấy. Người mẹ cần những khoảng được nhớ chồng mà không bị giục. Người con cần được lo việc mà không bị coi là bất hiếu. Cả hai đều có lúc cần đổi chiều: mẹ cần ai đó rủ đi đâu đó một buổi, con cần một buổi ngồi xuống để nói về cha.
Một cách đơn giản là thoả thuận những khoảng chung: tối chủ nhật cả nhà ăn cơm và kể một chuyện về người mất, còn những ngày khác mỗi người tự chọn nhịp của mình. Cái khung nhỏ ấy cho cả hai hướng một chỗ đứng, mà không ai phải ép ai.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Mô hình hai tiến trình không thay thế việc khám và tư vấn. Hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi bạn nhận ra mình kẹt hẳn ở một phía trong nhiều tháng, khi giấc ngủ, ăn uống, công việc bị ảnh hưởng nặng, hoặc khi cách chạy trốn của bạn là rượu bia, làm việc đến kiệt sức hay những thói quen gây hại khác.
Khi gặp chuyên gia, bạn có thể hỏi những câu rất đời thường: "Em thấy mình né hẳn mọi thứ gợi nhớ, như vậy có ổn không?", "Có cách nào giúp em tập đối diện từng chút một?", "Em nên mang gì đến buổi sau?". Người có chuyên môn sẽ giúp bạn tìm nhịp dao động phù hợp, không ép bạn khóc hay ép bạn vui.
Nếu có ý nghĩ tự làm hại mình hoặc không muốn sống, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy cần được giúp ngay, và việc nhờ giúp là một bước dũng cảm.
Câu hỏi thường gặp
Bận rộn để quên nỗi đau có phải là cách sai không?
Không hẳn. Theo mô hình hai tiến trình, tạm gác nỗi buồn để lo việc và nghỉ ngơi là cần thiết. Chỉ khi bạn bận rộn liên tục để không bao giờ phải chạm vào nỗi đau suốt nhiều tháng thì mới là dấu hiệu lệch và nên tìm người giúp.
Mô hình hai tiến trình khác năm giai đoạn ở điểm nào?
Năm giai đoạn mô tả các cảm xúc như một chuỗi, dễ bị hiểu thành trình tự. Mô hình hai tiến trình không có thứ tự, mà mô tả việc đi qua lại giữa đối diện mất mát và xây lại đời sống, coi cả hai đều cần cho quá trình lành dần.
Có tỉ lệ nào đúng giữa thời gian khóc và thời gian làm việc không?
Không có. Mô hình không đưa ra con số. Những tháng đầu nghiêng về phía mất mát nhiều hơn là thường gặp, sau đó phía đời sống dần có nhiều chỗ hơn. Điều đáng chú ý là có cả hai hay không, chứ không phải tỉ lệ.
Học làm những việc người mất từng làm có giúp gì không?
Có. Đây là phần xây lại đời sống trong mô hình. Học dần việc tiền bạc, sửa chữa, giấy tờ giúp bạn bớt cảm giác bất lực. Việc này thường gợi nhớ người mất và làm bạn buồn, nên làm từng chút, có người đi cùng thì tốt hơn.
Làm sao biết mình đang chìm quá lâu trong nỗi đau?
Dấu hiệu thường gặp là nhiều tháng liền gần như cả ngày chỉ nghĩ về người mất, không làm nổi việc thường ngày, không có lúc nào nghỉ khỏi nỗi đau. Khi đó hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá và hỗ trợ.