Mô hình năm giai đoạn của đau buồn — chối bỏ, giận dữ, mặc cả, buồn bã, chấp nhận — là một cách gọi tên cảm xúc, không phải lộ trình mà ai mất người thân cũng phải đi qua theo thứ tự. Bạn có thể trải qua vài giai đoạn, trải qua chúng lẫn lộn, quay lại nhiều lần, hoặc có những cảm xúc mô hình không nhắc tới.
Mô hình này hữu ích khi nó giúp bạn nhận ra "à, cơn giận này cũng là một phần của đau buồn". Nó gây hại khi người ta dùng nó để chấm điểm: "mình đang kẹt ở giai đoạn hai", "lẽ ra mẹ phải chấp nhận rồi chứ". Hiểu nguồn gốc và giới hạn của nó giúp bạn giữ lại phần có ích và bỏ phần gây áp lực.
Mô hình năm giai đoạn đến từ đâu
Mô hình do bác sĩ tâm thần Elisabeth Kübler-Ross đưa ra trong cuốn sách xuất bản năm 1969, viết từ những cuộc trò chuyện với người bệnh nặng đang đối diện cái chết của chính mình. Nghĩa là ban đầu nó mô tả cảm xúc của người sắp ra đi, không phải của người ở lại sau khi người thân mất.
Về sau mô hình được đem áp cho đủ loại mất mát: mất người thân, ly hôn, mất việc. Nó lan rộng vì dễ nhớ và đem lại cảm giác có trật tự giữa hỗn loạn. Nhưng chính sự dễ nhớ ấy khiến nhiều người hiểu nó như một quy trình chuẩn, có điểm đầu và điểm cuối rõ ràng.
Trong những gì viết về sau, chính Kübler-Ross cùng cộng sự cũng nhấn mạnh các giai đoạn không phải những bậc thang nối tiếp, và không phải ai cũng trải qua tất cả. Giới nghiên cứu về đau buồn sau này cũng không xem nó là trình tự đã được chứng minh. Biết điều này, bạn có thể dùng mô hình như một bộ từ vựng, không như một tấm bản đồ bắt buộc.
Năm giai đoạn trông ra sao ở người ở lại
Dưới đây là cách mỗi giai đoạn thường hiện ra ở người mất người thân, kèm điều cần nhớ để không hiểu sai.
| Giai đoạn | Biểu hiện thường gặp | Điều cần nhớ |
|---|---|---|
| Chối bỏ | Không tin là thật, vẫn định gọi điện cho người mất, làm việc như cái máy | Thường là tê dại để giảm sốc, không phải từ chối sự thật một cách cố chấp |
| Giận dữ | Giận bác sĩ, người nhà, người đã mất, chính mình | Cơn giận cần chỗ xả an toàn, không cần bị dập tắt |
| Mặc cả | Giá như, nếu mà; tự hứa hẹn để đổi lại điều đã mất | Ở người ở lại hay hiện ra thành tự trách |
| Buồn bã sâu | Trống rỗng, thu mình, khóc nhiều, mất hứng thú | Là phản ứng hợp lẽ trước mất mát, nhưng nếu đè nặng nhiều tháng thì cần được bác sĩ xem |
| Chấp nhận | Thừa nhận sự thật, bắt đầu sắp xếp lại đời sống | Không có nghĩa là hết buồn hay quên người mất |
Nhìn kỹ cột cuối: mỗi giai đoạn đều có một cách hiểu sai phổ biến. "Chấp nhận" bị hiểu nhầm nhiều nhất. Người ta tưởng chấp nhận là ổn rồi, không nhớ nữa. Thực ra nhiều người chấp nhận sự thật khá sớm mà vẫn nhớ thương rất lâu, và hai điều đó sống chung được.
Vì sao đừng coi đó là trình tự bắt buộc
Cảm xúc không xếp hàng. Cùng một buổi chiều bạn có thể vừa giận, vừa không tin, vừa thấy yên. Một tuần sau cơn giận lại quay về. Đó không phải là "đi lùi".
Không phải ai cũng trải đủ năm. Có người gần như không giận, có người chưa từng "mặc cả". Thiếu một giai đoạn không có nghĩa là đau buồn của bạn bị kẹt hay bị giấu.
Mô hình bỏ sót cảm xúc trung tâm. Nỗi nhớ thương, khắc khoải mong người đó trở lại — thứ nhiều người đau buồn mô tả là nặng nhất — không có tên riêng trong năm giai đoạn. Tội lỗi, nhẹ nhõm, lo âu cũng vậy.
Không có mốc thời gian. Mô hình không nói mỗi giai đoạn kéo dài bao lâu. Ai gắn thêm số ngày, số tháng là tự đặt ra.
Nó ra đời cho một hoàn cảnh khác. Ban đầu nó nói về người bệnh sắp mất. Người ở lại có những việc khác phải làm, như sống tiếp trong căn nhà vắng, gánh vai trò người mất để lại.
Hoàn cảnh mất làm thay đổi tất cả. Mất cha sau năm năm chăm bệnh khác hẳn mất em trai vì tai nạn giao thông một buổi sáng. Người thứ nhất có khi đã đau buồn từng phần suốt thời gian chăm, người thứ hai bị sốc trước tiên. Một khuôn chung khó ôm hết hai trải nghiệm ấy.
Những cách dùng sai gây tổn thương
Trong gia đình, mô hình năm giai đoạn đôi khi bị dùng như cây thước để đo nhau. Một số câu nghe quen nhưng làm người đau buồn thấy bị phán xét:
- "Anh vẫn còn giận à, phải qua giai đoạn đó đi chứ." Câu này biến cảm xúc thành bài tập phải hoàn thành.
- "Mẹ đã chấp nhận rồi mà sao còn khóc." Chấp nhận và khóc không loại trừ nhau.
- "Em không thấy giận gì cả, chắc em đang chối bỏ." Không có giai đoạn nào là bắt buộc.
- "Đọc thấy chấp nhận là giai đoạn cuối, vậy là xong rồi." Đau buồn không có vạch đích, nó thay đổi hình dạng theo năm tháng.
- Tự chấm mình: "Mình đi lùi rồi, mình thất bại." Đợt sóng đau buồn quay lại là chuyện thường.
Nếu cần nói với người thân về cảm xúc của họ, hãy mô tả điều mình thấy thay vì xếp họ vào giai đoạn: "Dạo này anh có vẻ hay bực, em lo cho anh" dễ nghe hơn nhiều so với một nhãn dán.
Dùng mô hình thế nào để có ích
Bỏ đi phần trình tự, năm giai đoạn vẫn là một công cụ tự quan sát khá tốt. Bạn có thể thử thế này:
- Khi có cảm xúc mạnh, dừng lại và hỏi: đây là giận, là không tin, là "giá như", là buồn, hay là lúc mình đang chấp nhận? Gọi được tên thường làm cảm xúc bớt dữ dội.
- Ghi nhanh vài dòng mỗi tối: hôm nay cảm xúc nào trội. Sau vài tuần, nhìn lại để thấy cảm xúc đến và đi chứ không đứng yên.
- Thêm vào danh sách những cảm xúc mô hình bỏ sót: nhớ thương, tội lỗi, nhẹ nhõm, lo sợ. Chúng hợp lệ như năm cái kia.
- Khi một cảm xúc kéo dài và chiếm trọn ngày của bạn nhiều tuần liền, xem đó là tín hiệu để nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia, không phải để tự trách.
- Dùng các tên gọi này để giải thích cho người thân hiểu mình, như "dạo này mình hay giận vô cớ, mình đang cố gắng", không phải để đánh giá họ.
Một tình huống: anh Tuấn ở Đà Nẵng và lời nhận xét của em gái
Cha anh Tuấn mất đột ngột vì đột quỵ. Hai tháng sau, anh vẫn đi làm đều, lo xong giấy tờ, nhưng gần như không nhắc đến cha. Em gái anh, sau khi đọc vài bài trên mạng, nói anh "đang kẹt ở giai đoạn chối bỏ" và cần "đi tiếp". Anh bực, hai anh em cãi nhau, rồi ít nói chuyện hẳn.
Thật ra anh Tuấn biết rõ cha đã mất. Anh không nhắc vì mỗi lần nhắc là nghẹn, và anh quen xử lý mọi việc bằng hành động: sửa lại cái cổng cha định sửa, đưa mẹ đi khám định kỳ. Đó là một kiểu đau buồn, không phải sự chối bỏ.
Sau đó em gái đổi cách nói: "Em nhớ ba quá, có hôm nào anh em mình ngồi kể chuyện ba được không?" Lời mời không mang nhãn dán khiến anh dễ mở lòng hơn. Bài học ở đây: mô hình là để hiểu, không phải để chẩn đoán người thân.
Những cách nhìn khác bổ sung cho năm giai đoạn
Mô hình hai tiến trình. Margaret Stroebe và Henk Schut mô tả người đau buồn đi qua lại giữa hai hướng: đối diện nỗi mất (khóc, nhớ, xem ảnh) và xây lại đời sống (học việc mới, gánh vai trò mới, nghỉ ngơi khỏi nỗi buồn). Theo cách nhìn này, những lúc bạn tạm quên để lo việc không phải là chối bỏ, mà là một nửa cần thiết của quá trình.
Bốn nhiệm vụ của tang chế. Nhà tâm lý William Worden nói về đau buồn như những việc người ở lại dần làm được: chấp nhận sự thật của mất mát, trải qua nỗi đau, thích nghi với thế giới không còn người đó, và tìm một mối nối lâu dài với người mất trong khi vẫn bước tiếp. Từ "nhiệm vụ" giúp nhiều người thấy mình chủ động hơn thay vì chỉ chờ qua giai đoạn.
Mối gắn bó tiếp tục. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người ở lại không cần "buông bỏ" người mất mới lành được. Giữ kỷ vật, kể chuyện về người đó, làm điều người đó thích là cách mối gắn bó tiếp tục ở dạng mới. Với gia đình Việt, nhiều nếp nhớ người đã khuất vốn sẵn có điều này.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Không có giai đoạn nào là dấu hiệu bệnh, nhưng có những tình trạng nên được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý đánh giá. Đó là khi nỗi buồn sâu và trống rỗng kéo dài nhiều tháng không vơi, khi bạn không còn làm nổi việc thường ngày, khi giấc ngủ và ăn uống suy sụp, hoặc khi rượu bia trở thành cách duy nhất để vượt qua buổi tối.
Tổ chức Y tế Thế giới, trong bộ phân loại bệnh ICD-11, có mô tả rối loạn đau buồn kéo dài: nỗi nhớ thương hoặc bận tâm về người mất kéo dài và lan khắp, kèm đau đớn cảm xúc nặng, sau mất mát một thời gian dài hơn chuẩn mực văn hoá của người đó, và làm suy giảm rõ đời sống. Việc xác định tình trạng này là của người có chuyên môn, không phải tự đọc rồi tự gán.
Nếu bạn có ý nghĩ muốn tự làm hại mình hoặc không muốn sống nữa, đừng giữ một mình. Hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy có thể được giúp đỡ, và nhiều người đã đi qua được.
Câu hỏi thường gặp
Có phải ai mất người thân cũng trải qua đủ năm giai đoạn không?
Không. Nhiều người chỉ trải qua vài giai đoạn, hoặc trải qua chúng lẫn lộn, lặp lại, có khi không theo thứ tự nào. Thiếu một giai đoạn không có nghĩa là đau buồn của bạn bất thường hay đang bị nén lại.
Mô hình năm giai đoạn ban đầu viết cho ai?
Ban đầu mô hình mô tả cảm xúc của người bệnh nặng khi đối diện cái chết của chính mình, dựa trên những cuộc trò chuyện với người bệnh. Về sau nó mới được áp dụng rộng cho người ở lại và cho nhiều loại mất mát khác.
Chấp nhận có nghĩa là hết buồn không?
Không. Chấp nhận là thừa nhận sự thật đã xảy ra và bắt đầu sắp xếp lại đời sống. Nhiều người chấp nhận khá sớm nhưng vẫn nhớ thương, vẫn có ngày rất buồn trong nhiều năm. Hai điều này có thể cùng tồn tại.
Mỗi giai đoạn kéo dài bao lâu?
Mô hình không nêu mốc thời gian nào. Mỗi người khác nhau tuỳ hoàn cảnh mất, mối quan hệ và sự hỗ trợ xung quanh. Nếu một cảm xúc nặng nề chiếm trọn đời sống của bạn nhiều tháng liền, hãy nói với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Thấy mình quay lại giai đoạn giận dữ sau khi đã yên có phải đi lùi không?
Không phải. Đau buồn đi thành đợt, cảm xúc cũ có thể quay lại vào dịp giỗ, Tết hay khi gặp điều gợi nhớ. Đó là cách đau buồn vận hành, không phải dấu hiệu bạn thất bại.
Có mô hình nào khác giải thích đau buồn không?
Có. Một mô hình được nhắc nhiều là mô hình hai tiến trình của Stroebe và Schut, mô tả người đau buồn đi qua lại giữa đối diện nỗi mất mát và xây lại đời sống. Mỗi mô hình chỉ là một góc nhìn, không mô hình nào đúng cho mọi người.