Người chăm sóc kiệt sức khi phải gánh việc chăm người thân bệnh nặng quá lâu mà không được nghỉ; dấu hiệu sớm thường là ngủ kém kéo dài, dễ cáu rồi tự trách, mất hứng với mọi thứ, hay ốm vặt và cảm giác không còn là chính mình. Nhận ra sớm và xin trợ giúp cụ thể là cách giữ sức cho cả người chăm lẫn người bệnh, không phải là bỏ bê.
Ở nhiều gia đình, người chăm chính là người ít được hỏi han nhất. Khách tới thăm hỏi bệnh nhân, họ hàng gọi điện hỏi bệnh tình, còn người thức đêm thì ít ai hỏi đã ăn chưa. Bài này dành cho người đó: để nhận ra mình đang ở đâu, và để biết cách nói ra mà không thấy có lỗi, và để biết lúc nào việc nghỉ ngơi không còn đủ nữa.
Kiệt sức không đến trong một đêm
Chị Thu ở Hà Nội chăm bố bị ung thư được gần một năm. Tháng đầu, chị đi làm ban ngày, tối vào viện, cuối tuần nấu cháo mang vào, và thấy mình làm được. Tháng thứ năm, chị bắt đầu quên lịch hẹn, ngủ dậy vẫn mệt. Tháng thứ tám, có lần bố gọi chị lúc nửa đêm, chị quát lên rồi ngồi khóc ngoài hành lang vì thấy mình tệ.
Câu chuyện của chị Thu rất điển hình. Kiệt sức đến từ từ, nên người trong cuộc thường là người nhận ra sau cùng. Mỗi tuần chỉ tệ hơn tuần trước một chút, và vì bận, người ta cứ nghĩ "qua đợt này là ổn".
Kiệt sức cũng không phải là dấu hiệu bạn thương người bệnh ít đi. Ngược lại, nó thường xảy ra ở chính những người thương nhiều và nhận nhiều nhất. Nó là hệ quả của việc dùng sức liên tục mà không được nạp lại.
Điều đáng lo là kiệt sức ảnh hưởng tới cả chất lượng chăm. Người quá mệt dễ nhầm giờ thuốc, dễ ngã khi đỡ người bệnh, dễ nói những lời làm cả hai đau lòng. Vì vậy tự chăm mình là một phần của chăm người bệnh, chứ không phải đối nghịch với nó.
Kiệt sức cũng hay bị che bởi vai trò. Người con trưởng nghĩ mình phải gánh, người con gái nghĩ chăm cha mẹ là bổn phận của mình hơn của anh em trai, người vợ nghĩ không ai chăm chồng mình tốt bằng mình. Những suy nghĩ đó có phần đúng, nhưng chúng cũng khiến người ta ngại nói mình mệt. Gọi đúng tên tình trạng của mình là bước đầu để thay đổi nó.
Bảng tự kiểm: bạn đang ở mức nào
Đọc từng dòng và thành thật với mình. Đây không phải công cụ chẩn đoán, chỉ là cách nhìn lại tuần vừa qua.
| Mặt | Mệt bình thường | Đang kiệt dần | Cần giúp ngay |
|---|---|---|---|
| Giấc ngủ | Mất ngủ vài đêm khi người bệnh trở nặng | Ngủ kém nhiều tuần, ngủ dậy vẫn mệt | Gần như không ngủ được, kể cả khi có người thay |
| Cảm xúc | Lúc buồn lúc lo, vẫn có lúc nhẹ nhõm | Cáu gắt thường xuyên, khóc dễ, thấy trống rỗng | Tuyệt vọng, có ý nghĩ muốn biến mất hay tự làm hại mình |
| Cơ thể | Mỏi, đau lưng sau ca nặng | Hay ốm vặt, đau đầu, ăn uống thất thường | Sút cân nhanh, bệnh của chính mình bỏ không chữa |
| Công việc, gia đình | Xoay xở được | Hay quên, sai sót, bỏ bê con cái | Không còn làm được những việc cơ bản |
| Với người bệnh | Thương, đôi lúc sốt ruột | Bực bội rồi tự trách, mong ca chăm qua nhanh | Sợ mình mất kiểm soát, lỡ làm đau người bệnh |
Nếu phần lớn câu trả lời của bạn rơi vào cột giữa, đã đến lúc thay đổi cách chia việc chứ không đợi thêm. Nếu có bất kỳ dòng nào ở cột cuối, hãy đọc kỹ phần cuối bài và tìm người giúp ngay trong tuần này.
Cách xin giúp đỡ cho cụ thể
Câu "có gì cần cứ nói" của họ hàng thường không thành việc, vì người mệt không còn sức nghĩ ra cần gì. Hãy làm ngược lại: chuẩn bị sẵn danh sách và giao cụ thể.
- Viết ra mọi việc bạn đang làm trong một tuần, kể cả việc nhỏ như mua tã, nấu cháo, đóng tiền viện, đưa con đi học.
- Đánh dấu những việc chỉ bạn làm được, và những việc người khác làm được. Thường danh sách thứ hai dài hơn bạn nghĩ.
- Khi có người hỏi "cần gì không", trả lời bằng một việc cụ thể trong danh sách: "Chiều thứ Năm anh ngồi với bố ba tiếng giúp em được không?"
- Xin một khoảng nghỉ cố định mỗi tuần, không phải "khi nào rảnh". Một buổi chiều cố định có giá trị hơn nhiều buổi bất chợt.
- Nếu gia đình có điều kiện, thuê người giúp một số ca, nhất là ca đêm vài hôm trong tuần.
- Nói thẳng với anh chị em về tình trạng của mình, bằng sự kiện chứ không bằng trách móc: "Ba tuần nay em ngủ chưa tới bốn tiếng mỗi đêm."
Xin giúp không phải là thừa nhận mình kém. Một ca chăm kéo dài nhiều tháng cần nhiều người, giống như một chặng đường dài cần người thay lái.
Những điều nhỏ giữ sức mỗi ngày
Ăn một bữa ngồi xuống. Người chăm hay ăn vội đứng cạnh giường bệnh. Một bữa ăn ngồi hẳn, dù ngắn, giúp cơ thể biết được nghỉ.
Ra khỏi phòng bệnh mười lăm phút. Đi bộ một vòng sân, đứng chỗ có nắng. Rời khỏi không khí phòng bệnh dù rất ngắn cũng giúp đầu óc dịu lại.
Giữ một việc của riêng mình. Một cuộc gọi với bạn thân, mười trang sách, một bản nhạc. Thứ gì đó nhắc bạn rằng mình còn là một con người ngoài vai người chăm.
Đi khám bệnh của mình. Người chăm hay hoãn khám huyết áp, đau dạ dày, đau lưng của chính mình. Bệnh không đợi, và người chăm ngã bệnh thì cả nhà khó hơn.
Cho phép mình có cảm xúc trái chiều. Mong ca chăm sớm qua, thấy giận người bệnh, rồi thấy có lỗi, là những cảm xúc rất người. Có chúng không làm bạn thành người xấu.
Tránh dựa vào rượu bia để ngủ. Nhiều người uống để dễ ngủ sau ca chăm. Cách này làm giấc ngủ kém đi và dễ thành thói quen khó bỏ.
Khi người bệnh không muốn người khác chăm thay bạn
Nhiều người chăm không nghỉ được không phải vì thiếu người thay, mà vì người bệnh chỉ chịu một mình họ. Mẹ chỉ chịu con gái lau người, bố chỉ ăn khi vợ đút. Mỗi lần người khác vào thay, người bệnh bực bội, gọi điện bảo người chăm chính quay lại, và người chăm chính lại mang cảm giác có lỗi.
Cách làm thường giúp được là đưa người thay vào từ từ. Những ngày đầu, cả hai cùng có mặt; người chăm chính làm, người thay phụ. Sau đó đổi vai: người thay làm, người chăm chính ngồi cạnh. Rồi người chăm chính ra ngoài một lúc ngắn, lần sau lâu hơn. Người bệnh cần thời gian để quen một bàn tay mới, nhất là với những việc riêng tư.
Nói với người bệnh một cách thật, không giải thích dài: "Con đi ngủ mấy tiếng để mai còn chăm mẹ được, chị Hằng ở đây với mẹ, chiều con vào." Báo trước giờ quay lại và giữ đúng giờ, để người bệnh tin rằng mình không bị bỏ lại.
Nếu người bệnh vẫn phản ứng mạnh, thử để ý xem đó có phải là nỗi sợ hãi, cô đơn, hay khó chịu thể chất mà họ không diễn đạt được. Kể với bác sĩ hoặc điều dưỡng về điều đó; nhiều khi khó chịu được giải quyết thì người bệnh cũng dễ chịu với người thay hơn.
Cảm giác tội lỗi: người chăm nào cũng mang
Gần như người chăm nào cũng có lúc thấy mình chưa đủ: chưa đủ kiên nhẫn, chưa đủ thời gian, chưa đủ hiểu biết. Khi người bệnh trở nặng, cảm giác đó thường tăng lên, như thể nếu mình làm khác đi thì bệnh đã không tiến triển.
Hãy tách bạch hai điều: diễn biến của bệnh và chất lượng chăm sóc của bạn. Bệnh nặng có diễn biến riêng của nó, phần lớn nằm ngoài tầm tay người chăm. Việc bạn làm được là giúp người bệnh bớt khổ và có người bên cạnh, và điều đó bạn đang làm mỗi ngày.
Một cách nhỏ giúp nhiều người: cuối mỗi ngày, viết ra ba việc mình đã làm được cho người bệnh, dù nhỏ như lau mặt, đọc báo cho nghe, đổi gối. Không phải để tự khen, mà để có một bản ghi trung thực chống lại giọng nói trong đầu lúc nào cũng bảo mình chưa đủ.
Khi người bệnh mất đi, cảm giác tội lỗi này có thể quay lại mạnh hơn. Biết trước điều đó giúp bạn bớt bất ngờ, và nhớ rằng mình có thể tìm người nói chuyện khi cần.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy đi khám bác sĩ của mình hoặc tìm chuyên gia tâm lý khi:
- Mất ngủ, chán ăn, sút cân kéo dài nhiều tuần dù đã được thay ca nghỉ.
- Cảm giác trống rỗng, vô vọng, không còn thấy điều gì đáng làm, kéo dài phần lớn thời gian trong ngày.
- Bạn sợ mình mất kiểm soát với người bệnh, hoặc đã có lần làm điều mình hối hận.
- Bạn bắt đầu dùng rượu bia hay thứ gì đó để quên hoặc để ngủ ngày càng nhiều.
- Có lúc bạn nghĩ tới việc tự làm hại bản thân, hoặc nghĩ người khác sẽ tốt hơn nếu không có mình.
Với dấu hiệu cuối, đừng chờ hẹn. Hãy nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 nếu có nguy hiểm tức thì. Những ý nghĩ ấy có thể đến với người kiệt sức, và luôn có người giúp được.
Bạn có thể bắt đầu bằng chính bác sĩ đang điều trị cho người thân: nói rằng người chăm đang không ổn. Nhiều bệnh viện có cán bộ công tác xã hội hoặc biết nơi giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang kiệt sức vì chăm người bệnh?
Dấu hiệu thường gặp là ngủ kém nhiều tuần, ngủ dậy vẫn mệt, dễ cáu rồi tự trách, mất hứng với mọi thứ, hay ốm vặt và bỏ bê sức khoẻ của chính mình. Nếu các dấu hiệu này kéo dài và tăng dần, đã đến lúc thay đổi cách chia việc và xin giúp đỡ.
Cáu gắt với người bệnh rồi thấy có lỗi có bình thường không?
Rất thường gặp ở người chăm lâu ngày, nhất là khi thiếu ngủ. Nó là tín hiệu bạn cần nghỉ chứ không chứng minh bạn thương ít. Nếu bạn sợ mình mất kiểm soát hoặc đã có lần làm điều hối hận, hãy xin người thay ca ngay và tìm người nói chuyện.
Người chăm sóc nên nghỉ bao lâu mỗi tuần?
Không có con số chung, nhưng nên có ít nhất một khoảng nghỉ cố định mỗi tuần khi có người khác trông, và được ngủ trọn một số đêm. Khoảng nghỉ đều đặn quan trọng hơn khoảng nghỉ dài nhưng bất chợt.
Nhờ người khác chăm thay có phải là bỏ bê cha mẹ không?
Không. Một ca chăm kéo dài nhiều tháng cần nhiều người. Nhờ người thay ca giúp bạn giữ sức để chăm lâu dài và an toàn hơn, và để dành sự hiện diện của mình cho những lúc người bệnh cần bạn nhất.
Khi nào người chăm sóc nên đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi mất ngủ, chán ăn, trống rỗng kéo dài nhiều tuần dù đã được nghỉ, khi bạn sợ mất kiểm soát với người bệnh, hoặc khi dùng rượu bia để chịu đựng. Có ý nghĩ tự làm hại bản thân thì cần nói ngay với người tin cậy và tới cơ sở y tế.
Anh chị em không chịu chia việc thì người chăm chính làm gì?
Nói thẳng bằng sự kiện cụ thể về sức mình, đưa ra danh sách việc và nhờ đích danh từng việc. Nếu vẫn không thay đổi, hãy tính tới thuê người giúp và đề nghị chia chi phí, hoặc nhờ một người trung gian có uy tín trong họ.