Khi người đang đau buồn đẩy bạn ra xa, phần lớn trường hợp họ cần khoảng lặng chứ không phải từ chối tình cảm; cách đúng thường là lùi bớt sự có mặt nhưng không cắt đứt, giữ một sợi liên lạc nhỏ và đều. Chỉ khi việc rút lui đi kèm dấu hiệu không còn tự lo được cho bản thân, hoặc có ý nghĩ làm hại mình, thì cần đến gần hơn và tìm thêm người giúp.
Bị gạt ra khi mình chỉ muốn giúp là cảm giác khó chịu, dễ khiến người ta tự ái rồi thôi hẳn. Phần dưới đây giải thích vì sao người đau buồn hay rút lui hoặc gắt gỏng, cách phân biệt nhu cầu nghỉ ngơi với tình trạng đáng lo, cách lùi lại mà không biến mất, và cách giữ mình không bị tổn thương trong lúc đó.
Vì sao người đau buồn hay rút lui, thậm chí gắt gỏng
Họ cạn sức để giao tiếp. Mỗi cuộc gặp, kể cả với người thân thiết, đòi họ phải trả lời câu hỏi, giữ nét mặt, kể lại chuyện. Sau mấy ngày tang tiếp hàng trăm lượt khách, nhiều người chỉ muốn im lặng thật lâu.
Họ sợ làm người khác buồn theo. Có người tránh gặp bạn bè vì không muốn "kéo không khí xuống", hoặc vì sợ khóc trước mặt người khác.
Sự quan tâm đôi khi làm họ thấy bị soi. Những câu hỏi "ăn chưa, ngủ được không, đỡ chưa" lặp lại hằng ngày, dù thật lòng, có thể khiến họ cảm thấy bị theo dõi.
Giận là một phần của đau buồn, và nó cần chỗ để đổ. Người gần nhất thường là người hứng cơn giận, chính vì họ an toàn. Một câu gắt với bạn chưa chắc là điều họ nghĩ về bạn.
Có những mất mát kèm cảm giác xấu hổ hoặc tội lỗi. Khi họ tự trách mình về cái chết của người thân, gặp người khác có thể khiến họ sợ bị hỏi, bị phán xét. Rút lui là cách tự che chắn.
Cần khoảng lặng hay đang chìm dần: phân biệt thế nào
Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng vài khác biệt dưới đây giúp bạn quyết định nên lùi hay nên đến gần hơn. Quan sát xu hướng trong vài tuần, đừng dựa vào một ngày.
| Điều bạn thấy | Thường là cần khoảng lặng | Đáng lo hơn, nên đến gần |
|---|---|---|
| Liên lạc | Trả lời chậm, ngắn, nhưng vẫn trả lời | Im lặng hoàn toàn nhiều tuần, cả với người trong nhà |
| Sinh hoạt | Ngủ nhiều hoặc ít hơn, ăn uống thất thường | Bỏ ăn, không tắm rửa, nhà cửa bỏ mặc kéo dài |
| Công việc, con cái | Làm chậm hơn, xin nghỉ thêm vài ngày | Bỏ việc không báo, không lo được cho con nhỏ |
| Lời nói | "Để mình yên một thời gian" | Nói kiểu không muốn sống, muốn đi theo người đã mất |
| Rượu bia, chất kích thích | Như trước khi có tang | Uống nhiều hơn hẳn, uống một mình, uống ban ngày |
| Gặp người khác | Tránh chỗ đông, vẫn gặp một hai người thân | Cắt đứt với tất cả mọi người |
Nếu phần lớn những gì bạn thấy nằm ở cột giữa, lùi lại là tôn trọng. Nếu bắt đầu có nhiều điều ở cột cuối, rút lui không còn là nghỉ ngơi nữa, và sự có mặt của bạn, cùng với người nhà của họ, trở nên cần thiết hơn.
Lùi lại mà không biến mất
Tôn trọng mong muốn được yên của người đau buồn không có nghĩa là im lặng hoàn toàn. Vài bước giúp bạn giữ sợi dây nối mà không làm họ ngột ngạt:
- Nói rõ bạn tôn trọng: "Mình hiểu cậu cần yên một thời gian. Mình sẽ không gọi nhiều, nhưng mỗi tuần vẫn nhắn một câu nhé".
- Giảm tần suất nhưng giữ nhịp đều, ví dụ một tin nhắn mỗi tuần, cùng một ngày.
- Viết tin nhắn không có câu hỏi, để họ không phải trả lời: "Nghĩ tới cậu. Không cần nhắn lại."
- Để lại những thứ không đòi tiếp chuyện: gói đồ ăn treo ở cửa, một bó rau ngoài chợ, kèm một dòng nhắn qua điện thoại.
- Giữ lời mời mở, có hạn rõ ràng: "Chủ nhật này mình đi bộ quanh hồ, cậu muốn thì đi cùng, không thì thôi."
- Liên lạc kín với một người nhà của họ để biết tình hình, không bàn tán, không đi báo cho cả nhóm bạn.
Điều quan trọng là họ biết cánh cửa vẫn mở. Nhiều người sau này nói rằng họ không trả lời ai suốt mấy tháng, nhưng nhớ rõ ai là người vẫn nhắn đều mỗi tuần.
Khi họ giận, trách móc chính bạn
Có lúc người đau buồn nói những câu làm bạn đau: "Lúc mẹ mình nằm viện cậu ở đâu?", "Cậu thì hiểu gì". Phản xạ tự nhiên là giải thích hoặc phản bác. Nhưng trong cơn đau buồn, tranh luận hiếm khi đi tới đâu, và người kia thường không nhớ chính xác mình đã nói gì.
Cách đáp an toàn là thừa nhận cảm xúc mà không nhận hết lỗi hay cãi lại: "Mình nghe ra là cậu thấy hụt hẫng vì lúc đó mình không có mặt. Mình tiếc vì điều đó." Nếu câu trách có phần đúng, xin lỗi thật lòng. Nếu không đúng, bạn không cần sửa lại lúc này; hai người sẽ nói chuyện lại khi cả hai đã bình tĩnh, vài tuần hay vài tháng sau.
Ranh giới vẫn cần có. Nếu cơn giận chuyển thành xúc phạm nặng nề, đe doạ hoặc lặp lại nhiều lần, bạn được phép rút lui để bảo vệ mình: "Hôm nay mình về trước, mai mình nhắn cậu". Thông cảm với nỗi đau của người khác không đồng nghĩa với việc chịu đựng mọi điều.
Khi người đẩy nhau ra lại là người trong cùng một nhà
Khi cả gia đình cùng mất một người, ví dụ cha mẹ mất con, anh chị em mất cha mẹ, mỗi người đau buồn một kiểu. Người muốn nói chuyện liên tục, người im lặng làm việc. Người muốn giữ nguyên căn phòng, người muốn dọn ngay. Sự khác biệt ấy dễ bị hiểu thành "anh ấy chẳng buồn gì", "em ấy làm quá", rồi thành xa cách.
Các tài liệu về đau buồn thường mô tả hai khuynh hướng: có người thể hiện bằng cảm xúc và lời nói, có người xử lý bằng hành động, lo toan, công việc. Không kiểu nào đúng hơn kiểu nào, và nhiều người pha trộn cả hai. Nhận ra điều này giúp các thành viên bớt phán xét nhau.
Một cách đơn giản để gỡ: mỗi người nói một câu về điều mình cần lúc này, ví dụ "em cần được kể về bố", "anh cần được im lặng làm vườn", và thoả thuận tôn trọng nhau. Nếu bạn là bạn bè bên ngoài, tránh đứng về một phía trong những bất đồng của gia đình; chỉ lắng nghe từng người. Những chuyện như chia di sản là việc riêng có quy định riêng, người ngoài không nên can dự.
Một tình huống: hai anh em ở Lâm Đồng
Anh Phong và em gái là Thảo ở Lâm Đồng mất mẹ sau một thời gian bệnh. Thảo, người chăm mẹ những tháng cuối, sau tang gần như không ra khỏi phòng, không nghe máy của anh. Anh Phong giận, cho là em trách mình vì ở xa ít về.
Một người bạn của Thảo gợi ý anh đổi cách: thay vì gọi liên tục hỏi "sao không nghe máy", anh nhắn mỗi tối một câu ngắn, kể chuyện con anh, nhắc một kỷ niệm về mẹ, không hỏi gì. Cuối tuần anh lên, nấu một nồi canh mẹ hay nấu, để lại rồi về. Ba tuần sau, Thảo nhắn lại: "Anh lên chơi đi". Hôm đó hai anh em ngồi nói chuyện về mẹ tới khuya; Thảo kể em mệt và giận cả thế giới, không riêng gì anh.
Điều đáng học từ chuyện này: anh Phong không bắt em phải giải thích, không đáp lại sự im lặng bằng im lặng, cũng không ép. Anh chỉ thay đổi hình thức có mặt, và chờ.
Giữ mình không bị tổn thương trong lúc chờ
Bị đẩy ra xa lặp đi lặp lại có thể làm người đồng hành buồn, tự ái, thậm chí nghi ngờ tình bạn. Vài điều giúp bạn đứng vững:
- Nhắc mình rằng sự im lặng của họ chủ yếu nói về nỗi đau của họ, không phải về giá trị của bạn.
- Đặt kỳ vọng thấp và cụ thể: mục tiêu là họ biết bạn vẫn ở đó, không phải họ trả lời từng tin.
- Tìm một người để nói về cảm giác của mình, người không quen với người đang đau buồn, để không thành chuyện bàn tán.
- Chia việc đồng hành với một hai người khác, để không ai phải gánh một mình và không ai thấy bị từ chối quá nặng.
- Nếu mối quan hệ vốn đã căng thẳng từ trước, chấp nhận rằng bạn có thể không phải người phù hợp nhất lúc này, và nhờ người khác thay.
- Đừng đo lòng tốt của mình bằng phản hồi nhận được; nhiều sự giúp đỡ chỉ được nói lời cảm ơn rất lâu về sau.
Nếu chính bạn cũng đang chịu chung mất mát, ví dụ cùng mất một người bạn, hãy nhớ rằng bạn cũng là người cần được chăm sóc. Đồng hành không có nghĩa là gác nỗi buồn của mình sang một bên.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Rút lui một thời gian là thường gặp. Nhưng nếu bạn thấy nhiều dấu hiệu ở cột "đáng lo" trong bảng phía trên kéo dài vài tuần, hoặc tình trạng nặng dần, đó là lúc cần thêm người: báo cho người nhà gần nhất của họ, cùng nhau khuyên họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Khi mở lời, nói về điều bạn thấy và nỗi lo của bạn, không dán nhãn: "Mình thấy cậu mấy tuần nay không ăn uống gì, mình lo. Mình đi khám cùng cậu được không?". Một lời đề nghị đi cùng thường dễ được nhận hơn một lời khuyên chung chung.
Nếu người đó nói tới chuyện muốn chết, hoặc bạn thấy có dấu hiệu họ có thể làm hại bản thân, đừng chờ họ "muốn gặp" mới đến. Tìm cách ở bên họ, báo ngay cho người thân tin cậy, đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Lúc ấy, sự an toàn của họ quan trọng hơn mong muốn được để yên.
Câu hỏi thường gặp
Người có tang bảo đừng tới nhà thì có nên tới không?
Nên tôn trọng, nhưng giữ liên lạc bằng cách khác như tin nhắn định kỳ, để đồ ăn trước cửa. Chỉ đến dù họ không muốn khi có dấu hiệu nguy hiểm, như họ nói muốn chết hoặc không còn tự lo được cho mình.
Người đau buồn im lặng bao lâu thì đáng lo?
Không có con số cố định. Điều đáng lo là im lặng hoàn toàn với tất cả mọi người, kể cả người trong nhà, kèm bỏ ăn, bỏ việc, không chăm sóc bản thân trong nhiều tuần. Khi đó hãy liên hệ người nhà của họ.
Bị người có tang nói nặng lời thì có nên giận lại không?
Cảm thấy tổn thương là bình thường, nhưng đáp trả lúc đó thường làm mọi thứ tệ hơn. Thừa nhận cảm xúc của họ, rút lui khi cần, và nói chuyện lại khi cả hai đã bình tĩnh.
Có nên nhờ người khác khuyên giúp khi họ không nghe mình không?
Có, nếu người đó là người họ tin. Đôi khi một anh chị em, một người bạn cũ hay một người từng trải qua mất mát tương tự dễ được lắng nghe hơn. Chỉ cần tránh để nhiều người cùng lúc dồn dập khuyên bảo.
Làm sao biết mình đang làm phiền hay đang giúp?
Quan sát phản ứng: nếu họ vẫn trả lời dù ngắn, đôi khi chủ động nhắn lại, thì sự có mặt của bạn vẫn được đón nhận. Bạn cũng có thể hỏi thẳng họ muốn mình liên lạc thế nào cho vừa.