Khi nhận tin người thân mất lúc đang ở xa, việc đầu tiên là ngồi xuống và có một người ở bên, rồi gọi về nhà để biết dự kiến ngày giờ, sau đó mới quyết về lúc nào và bằng cách nào. Đừng tự lái xe đường dài khi vừa nhận tin. Nếu không về kịp, vẫn có nhiều cách để ở bên gia đình, và không về kịp không làm tình thương của bạn ít đi.
Người ở xa thường mang thêm một nỗi day dứt: không ở bên lúc cuối, không kịp nhìn mặt, không đỡ được việc cho người ở nhà. Có những lúc phải quyết rất nhanh giữa vé máy bay, công việc, con nhỏ, giấy tờ đi lại. Bài này đi từ những phút đầu tiên, qua việc quyết định và chuẩn bị đường về, đến những gì bạn làm được nếu thật sự không thể về.
Những phút đầu sau khi nhận tin
Ngồi xuống, đừng đi đâu ngay. Nhiều người nhận tin xong lập tức lao ra đường. Đây là lúc dễ gặp tai nạn nhất. Cho mình vài phút, uống nước, hít thở.
Có một người ở bên. Nếu đang ở chỗ làm, báo một đồng nghiệp. Nếu ở nhà một mình, gọi một người bạn ở gần sang. Ở nước ngoài, gọi người quen cùng thành phố.
Gọi về hỏi ba điều. Người thân mất lúc nào, ở đâu; gia đình dự kiến ngày đưa tang chưa; ai là người mình nên liên lạc để biết tin tiếp. Không cần hỏi thêm lúc này.
Hỏi gia đình có chờ mình được không. Nói rõ bạn có thể về đến nơi vào khoảng nào. Việc gia đình có thể chờ hay không tuỳ nhiều điều kiện; hỏi sớm giúp mọi người sắp xếp.
Báo cho người thân của chính mình. Vợ chồng, con cái, người cùng nhà. Họ có thể lo hộ vé, hành lý, việc nhà trong lúc bạn chưa nghĩ được.
Nhận tin lúc nửa đêm. Với người ở khác múi giờ, tin thường đến vào giữa đêm. Nếu chưa có chuyến đi ngay, cố nằm nghỉ dù không ngủ được, để sáng hôm sau đủ sức lo vé và giấy tờ. Nhờ người nhà nhắn tin cập nhật thay vì bạn phải thức chờ điện thoại.
Về hay không, về lúc nào: cân nhắc theo hoàn cảnh
Không có câu trả lời chung. Bảng dưới đưa ra vài hoàn cảnh hay gặp và gợi ý để cả nhà bàn nhanh:
| Hoàn cảnh | Gợi ý |
|---|---|
| Ở tỉnh khác, đi được trong ngày | Thường về ngay; nhờ người chở hoặc đi xe khách, tàu, máy bay thay vì tự lái |
| Ở xa, phải bay nối chuyến | Hỏi gia đình ngày đưa tang dự kiến trước khi đặt vé, để chọn chuyến về kịp và đỡ mệt |
| Ở nước ngoài, giấy tờ cư trú đang chờ gia hạn | Hỏi nơi làm việc, nhà trường hoặc cơ quan quản lý cư trú bên đó về việc rời đi và quay lại trước khi mua vé |
| Đang mang thai, đang ốm, con còn rất nhỏ | Hỏi bác sĩ trước khi đi xa; gia đình thường hiểu nếu bạn về sau |
| Không thể về vì lý do công việc, tiền bạc | Tham gia từ xa, hẹn về thăm sau; không cần giải thích nhiều với họ hàng |
Chỗ hay sai: đặt ngay chuyến sớm nhất mà chưa hỏi nhà, rồi về đến nơi mới biết gia đình đã định đưa tang một ngày khác, hoặc ngược lại, chần chừ quá lâu nên lỡ. Một cuộc gọi năm phút với người lo việc ở nhà tránh được cả hai.
Khi chi phí đi lại là một gánh nặng, cứ nói thẳng với anh chị em. Nhiều gia đình sẵn lòng góp tiền vé cho người ở xa nhất, vì ai cũng muốn đủ mặt con cháu. Ngại nói ra rồi một mình xoay xở trong lúc đang sốc chỉ làm bạn kiệt sức thêm.
Chuẩn bị cho đường về
Khi đã quyết về, nhờ một người cùng chuẩn bị theo danh sách này, vì đầu óc lúc đó rất dễ quên:
- Giấy tờ tuỳ thân: căn cước, hộ chiếu còn hạn, giấy tờ cư trú nếu đang ở nước ngoài. Kiểm hạn hộ chiếu ngay, đừng đợi ra sân bay.
- Báo nơi làm việc hoặc nhà trường: một tin nhắn ngắn, ngày dự kiến quay lại, người nhận việc thay.
- Điện thoại và sạc, một ít tiền mặt, thuốc điều trị bạn đang dùng hằng ngày.
- Quần áo đơn giản, màu tối hoặc trắng tuỳ lệ nhà; nếu không kịp chuẩn bị thì về đến nơi mượn hay mua sau, không sao.
- Người đón ở bến xe, ga, sân bay; báo giờ đến cho một người duy nhất trong nhà.
- Ăn uống trên đường. Chuyến đi dài cộng với không ăn sẽ khiến bạn về đến nơi đã kiệt sức.
Nếu bạn đi cùng con nhỏ, nghĩ trước ai trông con trong những lúc bạn cần ở bên gia đình. Cách nói với trẻ về chuyện người thân mất có hướng dẫn riêng; ở đây chỉ nhắc nói thật, đơn giản, trước khi về đến nhà.
Khi không về kịp: những cách ở bên gia đình từ xa
Có người không về được vì đường quá xa, vì giấy tờ, vì sức khoẻ, vì con nhỏ. Bạn vẫn có thể có mặt theo những cách khác:
- Gọi video vào một lúc gia đình chọn, nếu gia đình đồng ý. Không nhất thiết trong lúc nghi lễ; một cuộc gọi buổi tối với mẹ, với anh chị em có khi ý nghĩa hơn.
- Viết vài dòng gửi về để một người trong nhà đọc giúp, hoặc đặt cạnh người mất.
- Nhận một phần việc làm được từ xa: báo tin cho bạn bè, đồng nghiệp cũ của người mất; tìm hiểu thủ tục; góp phần chi phí.
- Có một khoảnh khắc riêng ở nơi bạn đang sống: thắp một ngọn nến, ngồi im lặng vào đúng giờ đưa tang, gặp vài người bạn để kể về người đã mất.
- Hẹn ngày về, vào dịp tưởng nhớ theo lệ nhà mình, để thăm nơi an nghỉ và ở với gia đình vài ngày.
Những cách này không thay được việc có mặt, nhưng chúng giúp nỗi buồn có chỗ để đi, và giúp người ở nhà biết bạn đang ở bên họ.
Họ hàng có thể có người trách. Bạn không cần thanh minh với từng người. Người trong nhà hiểu hoàn cảnh của bạn, và đó là điều quan trọng nhất.
Áy náy vì không ở bên lúc cuối
Gần như ai ở xa cũng mang câu hỏi "giá mà": giá mà về sớm hơn tuần trước, giá mà gọi điện tối hôm đó. Cảm giác tự trách này rất phổ biến trong đau buồn, kể cả với những người ở ngay cạnh, vì không ai kiểm soát được thời điểm một người ra đi.
Một vài điều giúp nhiều người: hỏi người có mặt lúc cuối về những giây phút ấy, thường câu trả lời nhẹ nhàng hơn điều bạn tưởng tượng; nhớ lại những lần gần nhất bạn đã nói chuyện, đã về thăm, đã gửi quà; và nói ra cảm giác áy náy với một người tin cậy thay vì giữ trong lòng.
Giả định chị Mai, 35 tuổi, làm việc ở Hà Nội, mẹ mất đột ngột ở Lâm Đồng. Chị về đến nơi khi mẹ đã được khâm liệm. Suốt nhiều tuần, chị nghĩ mình là đứa con tệ. Điều giúp chị là em gái kể rằng tối hôm trước mẹ vẫn khoe với hàng xóm cuộc gọi video của chị. Chị nói sau này: "Mình không có mặt lúc cuối, nhưng mình có mặt trong rất nhiều ngày trước đó."
Với một số người, nỗi áy náy không dịu đi mà ngày càng nặng, trở thành ý nghĩ mình không xứng đáng sống tiếp. Đó là lúc cần nói với người khác ngay.
Quay lại nơi làm việc, nơi đang sống sau khi về chịu tang
Người ở xa thường chỉ được ở nhà vài ngày rồi phải quay lại. Chuyến trở đi đôi khi còn khó hơn chuyến về: bỏ lại mẹ hay bố một mình, quay về căn phòng trọ, căn hộ ở nơi không ai biết người mình vừa mất. Đồng nghiệp hỏi một câu rồi thôi, cuộc sống ở đó vẫn chạy như chưa có gì.
Trước khi đi, hẹn với người ở nhà một lịch gọi điện cố định, để cả hai bên có chỗ dựa. Khi quay lại làm việc, nói với quản lý trực tiếp rằng bạn vừa mất người thân và có thể cần vài tuần để bắt nhịp; phần lớn người quản lý sẽ thông cảm khi được nói rõ. Ở nơi đất khách, tìm một hai người bạn có thể kể về người đã mất; nỗi buồn không có chỗ để nói ra thường nặng hơn.
Nếu đang ở nước ngoài, cộng đồng người Việt nơi bạn sống, hội sinh viên hay nhóm đồng hương thường có người từng trải qua cảnh tương tự. Họ hiểu cảm giác ở xa khi nhà có tang mà không cần bạn giải thích nhiều.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Ở xa, bạn có ít người xung quanh nhận ra khi mình đang không ổn. Hãy tự để ý: không ngủ được nhiều tuần, không ăn, không đi làm được, rút khỏi mọi liên lạc, hay chìm trong tự trách. Nếu kéo dài nhiều tháng và cản trở cuộc sống thường ngày, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ở nơi bạn đang sống. Tổ chức Y tế Thế giới có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài trong ICD-11; đánh giá là việc của người có chuyên môn.
Nếu có ý nghĩ tự làm hại mình, hãy nói ngay với một người tin cậy ở gần, đến cơ sở y tế gần nhất. Ở Việt Nam, gọi cấp cứu 115; ở nước ngoài, gọi số cấp cứu của nước sở tại. Đừng ở một mình với ý nghĩ đó. Giúp đỡ là có thật, kể cả khi bạn ở xa nhà.
Khi gặp chuyên gia, bạn có thể bắt đầu bằng một câu đơn giản: "Mẹ con mới mất ở quê, con không về kịp, từ đó con không ngủ được và cứ tự trách." Không cần chuẩn bị gì thêm. Nhiều nơi có hình thức tư vấn trực tuyến bằng tiếng Việt, giúp người ở xa nói được bằng tiếng mẹ đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tin người thân mất khi đang đi làm xa thì nên làm gì trước?
Ngồi xuống vài phút, báo một người ở gần để có người bên cạnh, rồi gọi về nhà hỏi người thân mất lúc nào, gia đình dự kiến ngày đưa tang chưa và ai là người liên lạc. Sau đó mới quyết về lúc nào và bằng phương tiện gì.
Có nên tự lái xe đường dài về quê ngay sau khi nhận tin?
Không nên. Người vừa nhận tin dữ thường bàng hoàng, mất tập trung, dễ gặp tai nạn. Hãy nhờ người chở, hoặc đi xe khách, tàu, máy bay. Nếu buộc phải tự lái, hãy nghỉ một lúc trước khi đi và dừng nghỉ thường xuyên.
Không về kịp đám tang của bố mẹ có phải là bất hiếu không?
Không về kịp vì khoảng cách, sức khoẻ hay giấy tờ không làm tình thương của bạn ít đi. Bạn có thể ở bên gia đình bằng cuộc gọi, vài dòng gửi về, nhận một phần việc, và hẹn ngày về thăm. Nói rõ hoàn cảnh với gia đình là đủ.
Đang ở nước ngoài thì về chịu tang cần lưu ý giấy tờ gì?
Kiểm hạn hộ chiếu ngay và hỏi nơi làm việc, nhà trường hoặc cơ quan quản lý cư trú bên đó về việc rời đi và quay lại, đặc biệt khi giấy tờ cư trú đang chờ gia hạn. Quy định mỗi nước khác nhau, nên hỏi trước khi mua vé.
Có nên dự đám tang qua gọi video không?
Nếu gia đình đồng ý thì đó là một cách có mặt. Hỏi trước người lo việc ở nhà xem lúc nào phù hợp. Nhiều người thấy một cuộc gọi riêng với cha mẹ hay anh chị em vào buổi tối cũng ý nghĩa không kém.
Cảm giác áy náy vì không ở bên lúc người thân mất có hết không?
Với nhiều người, cảm giác này dịu dần theo thời gian, nhất là khi được nói ra và được nghe kể về những giây phút cuối. Nếu nó ngày càng nặng, cản trở cuộc sống hoặc kèm ý nghĩ không muốn sống, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.