Ngay cả khi người thân đã hôn mê hay không còn phản ứng, bạn vẫn nên nói lời từ biệt: ngồi gần, xưng tên mình, nói chậm bằng giọng bình thường những điều muốn nói, nắm tay hoặc chạm nhẹ. Không ai biết chắc họ còn nghe được bao nhiêu, nhưng lời từ biệt ấy không bao giờ thừa, và nó giúp chính bạn rất nhiều về sau.
Nếu bạn ở xa, một cuộc gọi video hay điện thoại áp vào tai người bệnh cũng là một cách từ biệt. Bài này nói về điều đã biết và chưa biết quanh chuyện người hôn mê có nghe được không, nên nói gì, cách chạm và giữ không khí trong phòng, từ biệt từ xa, và điều cần nhớ nếu người thân ra đi đúng lúc bạn vắng mặt.
Người hôn mê có nghe được không: điều đã biết và chưa biết
Câu hỏi này không có câu trả lời chắc chắn cho mọi người. Hôn mê có nhiều mức độ và nguyên nhân khác nhau; người bệnh giai đoạn cuối không còn phản ứng cũng ở nhiều trạng thái khác nhau. Một số nghiên cứu ghi điện não ở người bệnh cuối đời đã không còn đáp lại cho thấy não vẫn có thể phản ứng với âm thanh. Nhưng phản ứng ấy có nghĩa là họ hiểu lời hay không, khoa học chưa trả lời được.
Vì thế, nhiều đội chăm sóc giảm nhẹ khuyên gia đình hành xử như thể người bệnh có thể nghe: nói với họ, không nói về họ như thể họ không có mặt, tránh bàn chuyện căng thẳng ngay bên giường. Lời khuyên này không dựa trên chắc chắn rằng họ nghe, mà dựa trên ý rằng nếu họ nghe được, điều họ nghe nên là lời thương. Điều này cũng giúp những người khác trong phòng giữ được sự dịu dàng với nhau.
Đừng tìm dấu hiệu “có nghe” như cử động mắt, nhíu mày để chứng minh điều gì. Những cử động ấy có thể là phản xạ. Hãy hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng về tình trạng cụ thể của người thân bạn, rồi cứ nói, vì việc nói có giá trị dù họ đáp lại hay không.
Nên nói gì khi người thân không còn đáp lại
Hãy nói như thể họ đang nghe, ngắn gọn, và lặp lại được. Một số gợi ý theo kiểu xưng hô của nhà bạn:
- Xưng tên khi bắt đầu: “Má ơi, con là Hằng nè, con mới tới.”
- Kể chuyện trong nhà: “Bé Na hôm nay đi học về, nó gửi lời thương bà.”
- Cảm ơn điều cụ thể: “Con cảm ơn ba đã nuôi tụi con khôn lớn, đã dạy con đi xe đạp ngoài đê.”
- Nói những điều còn dang dở: một lời xin lỗi, một lời tha thứ, nếu có.
- Cho họ yên lòng về người ở lại: “Tụi con sẽ lo cho má, ba yên tâm.”
- Cho phép họ nghỉ, nếu gia đình thấy hợp: “Ba mệt rồi thì cứ nghỉ, tụi con ở đây.”
- Nói lời từ biệt theo cách quen của nhà mình. Có nhà nói “ba đi bình an”, có nhà chỉ nói “con thương ba”.
Không cần nói tất cả trong một lần. Nhiều người ngồi cạnh giường cả ngày, thỉnh thoảng nói một câu, rồi im lặng nắm tay. Im lặng cạnh nhau cũng là một cách ở bên.
Chạm, âm thanh và không khí trong phòng
Chạm nhẹ. Nắm tay, đặt tay lên vai, vuốt tóc. Hỏi điều dưỡng nếu người bệnh có dây truyền, ống, vùng đau cần tránh. Chạm chậm và báo trước bằng lời: “Con nắm tay má nha.”
Âm thanh quen. Bài hát họ thích, tiếng radio buổi sáng quen thuộc, tiếng cháu nói chuyện ngoài sân. Để âm lượng nhỏ, không bật suốt ngày.
Mùi và vật quen. Chiếc áo họ hay mặc, cái gối của họ, mùi dầu gió quen. Những thứ nhỏ này làm không gian bớt lạ.
Giữ yên tĩnh nhưng không im phăng phắc. Phòng không nên đông người ồn ào, nhưng cũng không cần thì thầm như sợ đánh thức. Một chút sinh hoạt bình thường quanh đó cho cảm giác cuộc sống vẫn tiếp diễn.
Tránh bàn chuyện căng thẳng bên giường. Chuyện tiền bạc, tranh cãi giữa anh chị em, chuyện tang lễ, nên ra phòng khác. Dù không chắc họ nghe, người trong phòng cũng cần không khí bình yên.
Từ biệt khi không thể có mặt
Không phải ai cũng về kịp: ở nước ngoài, đang bệnh, phòng hồi sức hạn chế người thăm. Từ biệt từ xa vẫn là từ biệt thật.
- Nhờ một người ở cạnh giường. Hỏi trước điều dưỡng hoặc người nhà đang trực xem có thể gọi video hoặc áp điện thoại gần tai người bệnh không, và giờ nào phù hợp.
- Chuẩn bị điều muốn nói. Vài câu ngắn viết ra trước, vì khi cuộc gọi bắt đầu dễ nghẹn.
- Xưng tên, nói chậm. “Ba ơi, con Tuấn đây, con đang ở xa, con gọi về thăm ba.” Rồi nói điều muốn nói, để những khoảng lặng.
- Nhờ người ở cạnh chạm thay. “Chị nắm tay ba giùm em.” Nhiều người ở xa thấy bớt bất lực khi có người làm thay cử chỉ ấy.
- Gửi lời nhắn ghi âm. Nếu không gọi trực tiếp được, ghi âm một lời nhắn để người nhà mở cho người bệnh nghe, có thể nhiều lần.
- Sau cuộc gọi, đừng ở một mình. Gọi cho bạn, cho người thân khác, hoặc ngồi với ai đó một lúc.
Nếu người thân đã mất trước khi bạn kịp gọi, bạn vẫn nói lời từ biệt được sau đó: trước tấm ảnh, qua một lá thư, hay khi về tới nơi. Lời từ biệt đến muộn vẫn có ý nghĩa với người nói.
Ai vào, bao lâu: chia lượt trong những ngày cuối
Những ngày cuối, cả họ hàng thường muốn vào thăm. Điều này thể hiện tình thương, nhưng cũng dễ làm phòng bệnh quá tải và làm người chăm chính kiệt sức. Một chút sắp xếp giúp mọi người đều có lượt từ biệt mà người bệnh vẫn được yên.
Gia đình nên chọn một người điều phối, thường là người chăm chính hoặc người được người bệnh tin cậy. Người này giữ danh sách ai muốn vào, sắp xếp lượt ngắn, ưu tiên người thân gần và những người người bệnh từng nhắc muốn gặp. Ở bệnh viện, hỏi điều dưỡng về giờ thăm và số người được vào một lúc.
Nên chừa ra những lúc riêng cho người thân nhất: vợ hoặc chồng, các con. Lời từ biệt riêng tư khó nói khi phòng đầy người. Có thể xin mọi người ra ngoài vài phút để từng người được ngồi riêng.
Người trực đêm cũng cần được thay ca. Nếu ai cũng sợ rời giường vì lo người bệnh mất lúc mình vắng, cả nhà sẽ kiệt sức chỉ sau vài đêm.
Một tình huống: chị Hằng ở Lâm Đồng và mười phút cuối cùng
Mẹ chị Hằng hôn mê ở nhà sau một lần đột quỵ thứ hai. Bác sĩ đã nói với gia đình thời gian không còn nhiều. Mấy anh chị em chia nhau ngồi canh, nhưng ai vào cũng chỉ ngồi im, lau người cho mẹ, kiểm tra hơi thở, rồi ra ngoài thì thầm với nhau. Chị Hằng thấy căn phòng như một phòng chờ.
Một người hàng xóm từng chăm mẹ lúc cuối khuyên chị: “Cứ nói với bà như mọi ngày.” Hôm sau, chị mang chiếc radio cũ của mẹ vào, mở chương trình cải lương mẹ hay nghe, rồi kể cho mẹ chuyện vườn cà phê, chuyện đứa cháu mới đi làm. Chị gọi video cho em trai ở nước ngoài, áp điện thoại cạnh gối để em nói với mẹ. Em trai khóc, nói cảm ơn mẹ, xin lỗi vì không về được.
Mẹ chị mất hai ngày sau, vào lúc chị đang ngồi cạnh nói chuyện. Chị không biết mẹ có nghe được những điều ấy không. Nhưng chị biết mình đã nói, em trai đã nói, và căn phòng những ngày cuối không còn im lặng. Với chị, đó là khác biệt giữa ngồi chờ và ngồi tiễn.
Nếu người thân ra đi đúng lúc bạn vắng mặt
Đây là điều rất nhiều người gặp: ngồi canh nhiều ngày, chỉ ra ngoài mua chai nước hay chợp mắt một chút thì người thân mất. Cảm giác tội lỗi đến ngay, kèm câu hỏi “sao lại đúng lúc đó”.
Những người làm chăm sóc cuối đời kể rằng chuyện này xảy ra thường xuyên, đến mức họ hay nói trước với gia đình để không ai tự trách. Không có ai canh được từng phút, và việc bạn vắng mặt vài phút không làm thay đổi điều đã đến. Tình thương của bạn nằm ở những ngày, những đêm bạn đã ngồi đó, chứ không ở đúng giây phút cuối.
Nếu ý nghĩ “giá mà mình ở đó” cứ quay lại, hãy nói với ai đó về nó, hoặc viết ra. Kể lại cho người thân khác những gì bạn đã làm trong những ngày cuối giúp bạn thấy bức tranh đầy đủ hơn một khoảnh khắc vắng mặt.
Nếu người khác trong nhà là người vắng mặt lúc ấy, hãy nói với họ điều tương tự. Đừng để một câu vô tình như “sao lúc đó em đi đâu” trở thành vết thương họ mang theo nhiều năm.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Trong những ngày ngồi bên người thân hôn mê, hãy hỏi đội ngũ y tế những câu thực tế: người bệnh có đang đau hay khó chịu không, gia đình làm gì để họ dễ chịu hơn, những thay đổi nào cho thấy thời gian không còn nhiều để báo người ở xa về. Các câu hỏi này không làm phiền bác sĩ; đó là phần việc của họ.
Sau khi người thân mất, nếu cảm giác tội lỗi vì không kịp từ biệt hay vì vắng mặt lúc cuối kéo dài nhiều tháng, chiếm trọn suy nghĩ, khiến bạn không làm việc, không ngủ được, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đau buồn có thể kéo dài; khi nó làm đời sống đình trệ quá lâu, có người đồng hành giúp ích rất nhiều.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Bạn không phải đi qua chuyện này một mình.
Câu hỏi thường gặp
Người hôn mê sắp mất có nghe được người thân nói không?
Không ai biết chắc. Một số nghiên cứu cho thấy não người bệnh cuối đời không còn phản ứng vẫn có thể đáp ứng với âm thanh, nhưng chưa rõ họ hiểu tới đâu. Vì vậy nhiều đội chăm sóc giảm nhẹ khuyên gia đình cứ nói như thể họ nghe được.
Nên nói gì với người thân đang hôn mê?
Xưng tên mình, kể chuyện nhà, cảm ơn những điều cụ thể, cho họ yên lòng về người ở lại và nói lời từ biệt theo cách quen của gia đình. Nói chậm, giọng bình thường, kèm nắm tay hoặc chạm nhẹ.
Ở nước ngoài không về kịp thì từ biệt thế nào?
Nhờ người ở cạnh giường gọi video hoặc áp điện thoại gần tai người bệnh, chuẩn bị trước vài câu ngắn, nhờ họ nắm tay thay bạn. Nếu không gọi được, ghi âm lời nhắn để người nhà mở cho người bệnh nghe.
Người thân mất lúc mình vừa ra ngoài thì có phải lỗi của mình không?
Không. Chuyện này rất thường gặp, không ai canh được từng phút. Tình thương của bạn nằm ở cả quãng thời gian đã ở bên, không phụ thuộc vào việc có mặt đúng giây phút cuối hay không.
Có nên bàn chuyện tang lễ trong phòng người bệnh đang hôn mê không?
Không nên. Những việc như tang lễ, tiền bạc hay bất đồng giữa anh chị em nên bàn ở phòng khác. Không chắc người bệnh nghe được, nhưng giữ không khí bình yên quanh họ là điều nên làm.