Viết thư cho người đã mất là cách để nói tiếp những điều chưa kịp nói, kể những chuyện họ đã bỏ lỡ, và giữ một sợi dây với họ mà không phải giả vờ như họ còn sống. Bạn không cần viết hay, không cần viết dài; một lá thư có thể bắt đầu chỉ bằng “Má ơi, hôm nay con…”.
Nhiều người thấy nhẹ hơn sau vài lá thư, cũng có người viết xong lại khóc cả buổi. Cả hai đều bình thường. Bài này gợi ý lúc nào nên viết, câu mở đầu khi bí, viết gì theo từng loại thư, cách viết thư trả lời thay người đã mất, viết xong làm gì với lá thư, và dấu hiệu cho thấy bạn nên dừng lại để tìm thêm người đồng hành.
Vì sao viết thư cho người đã mất lại giúp được
Trong nhiều năm, người ta từng cho rằng đau buồn “lành” nghĩa là cắt đứt hẳn với người đã mất để bước tiếp. Từ giữa những năm 1990, các nhà nghiên cứu về đau buồn như Dennis Klass, Phyllis Silverman và Steven Nickman đưa ra cách nhìn khác, gọi là mối gắn kết tiếp nối: người ở lại thường giữ một dạng quan hệ với người đã mất, và điều đó có thể lành mạnh. Viết thư là một cách giữ quan hệ ấy một cách có ý thức.
Viết giúp ở ba chỗ. Thứ nhất, nó cho những lời chưa nói một lối ra, thay vì quay vòng trong đầu lúc nửa đêm. Thứ hai, khi viết, bạn buộc phải chậm lại và đặt cảm xúc thành câu, việc này thường làm cảm xúc bớt hỗn loạn. Thứ ba, những lá thư tích lại thành một cuốn ghi chép về chặng đường của chính bạn, đọc lại sau vài tháng sẽ thấy mình đã đi được bao xa.
Viết thư không thay được việc khóc, việc nói chuyện với người còn sống hay sự giúp đỡ của chuyên gia. Nó là một công cụ nhỏ, rẻ, làm được một mình lúc khuya, và hợp với những người khó nói ra bằng miệng.
Chuẩn bị: lúc nào, ở đâu, viết bằng gì
Không có quy tắc cứng, nhưng vài lựa chọn nhỏ giúp lá thư đầu tiên dễ bắt đầu hơn.
- Chọn lúc không bị gọi giật. Tối muộn khi nhà đã ngủ, sáng sớm trước giờ đi làm. Tránh viết ngay trước một cuộc họp quan trọng vì cảm xúc có thể trào lên.
- Đặt giới hạn thời gian. Mười lăm đến hai mươi phút là đủ cho một lần. Viết có giờ kết thúc giúp bạn dám bắt đầu, và không bị cuốn vào nhiều giờ liền.
- Viết tay nếu được. Nhiều người thấy viết tay chậm hơn và gần hơn. Nhưng nếu bạn quen gõ phím, gõ cũng được; điều quan trọng là viết.
- Có một chỗ cố định. Một cuốn sổ riêng, một thư mục riêng. Đừng viết lẫn vào sổ công việc, vì mỗi lần mở ra tính sổ sách lại vô tình đọc phải.
- Chuẩn bị điều làm sau khi viết. Một cốc nước ấm, một cuộc đi bộ ngắn, một bài nhạc. Có việc để chuyển sang giúp bạn không bị kẹt lại trong cảm xúc vừa mở ra.
Viết lần đầu vào những dịp như sinh nhật người mất, ngày giỗ đầu, hay khi có tin vui họ không còn được nghe, thường tự nhiên hơn viết vào một ngày bình thường.
Câu mở đầu khi chưa biết viết gì
Khó nhất là dòng đầu tiên. Chọn một câu dưới đây, chép lại, rồi viết tiếp bất cứ điều gì đến trong đầu, không sửa, không chấm câu cho đẹp.
- “Ba ơi, hôm nay con lại đi ngang quán cà phê ba hay ngồi…”
- “Má à, có chuyện này con chưa kịp kể…”
- “Anh biết không, từ hôm anh đi, buổi tối nhà mình yên lắm…”
- “Bà ơi, cháu nhớ nhất là…”
- “Điều con muốn nói với ba mà chưa bao giờ nói là…”
- “Ước gì hôm đó con đã…”
- “Cảm ơn má vì…”
- “Con đang giận ba, vì…” — giận cũng là một cảm xúc được phép viết ra.
Nếu viết được vài dòng rồi tắc, đừng ép. Viết một câu kết đơn giản như “Hôm nay con viết vậy thôi, mai con viết tiếp” rồi đóng sổ. Lá thư dang dở vẫn là lá thư.
Một số người thấy dễ hơn khi viết như đang nhắn tin, câu ngắn, xuống dòng nhiều. Không có hình thức nào đúng hơn hình thức nào.
Viết gì: gợi ý theo từng loại thư
Mỗi lá thư có một việc riêng. Khi biết lá thư hôm nay để làm gì, bạn đỡ phải nhồi mọi cảm xúc vào một trang.
| Loại thư | Viết gì | Hợp khi |
|---|---|---|
| Thư kể chuyện | Chuyện trong nhà, chuyện cháu đi học, chuyện cây mai họ trồng đã nở | Nhớ người mất, muốn họ “biết” điều đang diễn ra |
| Thư cảm ơn | Liệt kê những việc cụ thể họ đã làm cho bạn, càng nhỏ càng tốt | Những ngày thấy biết ơn, dịp sinh nhật họ |
| Thư chưa kịp nói | Lời xin lỗi, lời tha thứ, điều bạn ước đã làm khác | Đang day dứt, hay nghĩ “giá mà” |
| Thư giận | Điều làm bạn giận ở họ, kể cả giận vì họ đã ra đi | Cảm xúc bị nén lâu, thấy có lỗi vì giận người đã mất |
| Thư hỏi ý | Một quyết định bạn đang phân vân và điều bạn đoán họ sẽ nói | Phải quyết việc lớn mà thiếu người từng hay bàn cùng |
| Thư khép lại một chặng | Điều bạn đã đi qua trong năm, điều bạn mang theo, điều bạn đặt xuống | Sau giỗ đầu, khi chuyển nhà, khi bắt đầu một việc mới |
Đừng ép mình viết loại thư “nên viết”. Nếu tháng này bạn chỉ viết được thư giận, thì đó là điều đang cần ra ngoài.
Thư trả lời: viết thay người đã mất
Một cách được dùng trong nhiều nhóm hỗ trợ người đau buồn là sau khi viết thư cho người mất, bạn viết thêm một lá thư trả lời, tưởng tượng họ đang viết cho bạn. Đây không phải chuyện nghe được lời người đã khuất; đó là việc bạn dùng hiểu biết của mình về họ, cách họ nói, điều họ hay khuyên, để nghe lại một giọng quen.
Nhiều người ngạc nhiên vì lá thư trả lời thường dịu dàng hơn điều họ tự nghĩ về mình. Người con day dứt vì không ở bên mẹ lúc cuối, khi viết thay mẹ, lại viết ra câu “Má biết con bận, má không trách”. Câu ấy đến từ chính bạn, nhưng nó giúp bạn được tha thứ theo cách mình chưa cho phép mình.
Cách làm: đọc lại lá thư bạn vừa viết, nghỉ vài phút, rồi bắt đầu bằng cách xưng hô của người mất, ví dụ “Út à”, “Con của má”. Viết nhanh, không sửa. Nếu thấy lá thư trả lời toàn những lời trách móc nặng nề, hãy dừng lại; đó có thể là tiếng nói của cảm giác tội lỗi hơn là của người bạn thương, và là điều đáng mang tới một chuyên gia tâm lý.
Viết xong làm gì với lá thư
Giữ lại. Phần lớn mọi người cất trong sổ hoặc hộp riêng. Đọc lại sau vài tháng giúp thấy chặng đường mình đã đi; ngày đọc lại nên chọn khi tâm trạng tương đối vững.
Đọc to. Có người đọc lá thư trước tấm ảnh, ở nơi người mất yêu thích, hoặc trong lúc đi dạo một mình. Nghe chính giọng mình nói ra những lời ấy thường có tác dụng khác hẳn đọc thầm.
Theo cách của gia đình. Có gia đình có thói quen đốt hoặc thả thư theo phong tục và niềm tin riêng. Đó là lựa chọn của mỗi nhà; bạn có thể chụp lại hay chép lại trước nếu muốn giữ.
Chia sẻ với người cùng thương. Đọc một lá thư cho anh chị em, cho người mẹ goá, có khi mở ra cuộc nói chuyện cả nhà đã tránh từ hôm tang lễ. Chỉ chia sẻ khi bạn sẵn sàng, và chọn lá thư không làm tổn thương người nghe.
Không làm gì cả. Viết xong, đóng sổ, đi rửa mặt. Lá thư đã làm xong việc của nó ngay lúc bạn viết.
Một tình huống: chị Lan ở Hải Phòng và cuốn sổ bìa xanh
Chồng chị Lan mất sau một cơn bệnh ngắn, khi hai vợ chồng còn đang dở kế hoạch sửa lại căn nhà. Mấy tháng đầu chị lo cho hai con, lo giấy tờ, không khóc được. Đến tối, khi các con ngủ, chị nằm nghĩ lại những cuộc cãi nhau vặt về tiền sửa nhà và thấy mình có lỗi.
Một người bạn gợi ý chị viết. Lá thư đầu chỉ được ba dòng: “Anh ơi, bữa nay thằng Bin được khen. Nó giống anh, nói chuyện trước lớp không run. Em nhớ anh.” Chị khóc rất lâu rồi ngủ được, lần đầu sau nhiều tuần. Những lá sau dài hơn. Có lá chị kể chuyện thợ đến làm mái nhà, có lá chị xin lỗi vì hôm cãi nhau đã nói nặng, có lá chị giận anh vì đi mà không dặn lại mật khẩu tài khoản ngân hàng.
Sau gần một năm, chị đọc lại cả cuốn sổ và nhận ra những lá thư cuối không còn nhiều chữ “giá mà” như những lá đầu. Chị không hết nhớ anh, nhưng nỗi nhớ đã có chỗ để đặt. Chị giữ cuốn sổ trong tủ, mỗi dịp giỗ lại viết thêm một trang. Câu chuyện của chị không phải là khuôn mẫu: có người viết vài lần rồi thôi, cũng tốt như nhau.
Khi nào việc viết nên dừng, và khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Viết thư là công cụ hỗ trợ, không phải nghĩa vụ. Hãy tạm dừng nếu mỗi lần viết xong bạn đều thấy tệ hơn hẳn trong nhiều ngày, nếu bạn bắt đầu viết hằng giờ mỗi ngày và bỏ bê ăn ngủ, công việc, hoặc nếu việc viết khiến bạn tránh gặp người còn sống.
Đau buồn sau mất mát có thể kéo dài và lên xuống thất thường; điều đó bình thường. Tổ chức Y tế Thế giới, trong bảng phân loại bệnh ICD-11, có mô tả tình trạng rối loạn đau buồn kéo dài, khi nỗi nhớ và sự bận tâm về người mất dai dẳng, dữ dội, làm cuộc sống bị đình trệ trong thời gian dài. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia mới đánh giá được, bạn đừng tự gán. Nhưng nếu bạn thấy mình như vậy, hãy đặt lịch gặp họ, và mang theo vài lá thư nếu thấy thoải mái: chúng giúp người đồng hành hiểu bạn nhanh hơn.
Nếu trong lúc viết, bạn nhận ra mình có ý muốn đi theo người đã mất hay ý nghĩ làm hại bản thân, hãy dừng viết và nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy có thể được giúp đỡ, và bạn không cần đợi tới lúc chúng tệ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Viết thư cho người đã mất có phải là không chấp nhận sự thật không?
Không. Bạn viết cho người đã mất chính vì biết họ đã mất. Nhiều nhà nghiên cứu về đau buồn cho rằng giữ một dạng gắn kết với người đã khuất là điều tự nhiên và có thể lành mạnh, miễn là bạn vẫn sống được cuộc sống hiện tại.
Bao lâu thì nên viết một lá thư?
Không có tần suất chuẩn. Có người viết mỗi tối trong tháng đầu rồi thưa dần, có người chỉ viết vào ngày giỗ. Hãy viết khi thấy cần, và cho phép mình bỏ nhiều tuần không viết mà không thấy có lỗi.
Viết xong khóc nhiều hơn thì có nên viết tiếp không?
Khóc sau khi viết là bình thường, nhất là những lần đầu. Hãy chọn lúc có thời gian nghỉ sau đó. Nếu nhiều tuần liền mỗi lần viết đều làm bạn tệ hơn rõ rệt, nên tạm dừng và nói chuyện với một chuyên gia tâm lý.
Có nên cho người khác đọc thư mình viết cho người đã mất không?
Tuỳ bạn. Thư là của riêng bạn và không ai có quyền đòi đọc. Một số người chọn đọc cho anh chị em hoặc người cùng thương để mở ra cuộc trò chuyện; hãy chọn lá thư không làm tổn thương người nghe.
Trẻ con trong nhà có viết thư cho người đã mất được không?
Được, và nhiều trẻ thích vẽ hơn viết. Cách hướng dẫn trẻ cần phù hợp lứa tuổi và nên tìm tài liệu riêng về trẻ và mất mát. Người lớn nên ngồi cùng và không sửa nội dung của trẻ.