Ở giai đoạn cuối, người bệnh ăn uống ít dần là thay đổi thường gặp khi cơ thể không còn cần và không còn xử lý được nhiều thức ăn; ép ăn lúc này thường không giúp khoẻ hơn mà có thể gây sặc, nôn, khó chịu. Truyền dịch hay đặt ống cho ăn có lợi có hại tuỳ từng người, và là quyết định cần bàn kỹ với bác sĩ, có tính đến mong muốn của người bệnh.
Với nhiều gia đình Việt, cho ăn là cách thương rõ ràng nhất. Thấy mẹ chỉ nhấp hai thìa cháo rồi quay đi, người con thấy như mình đang bất lực, thậm chí như đang để mẹ "chết đói". Bài này giải thích vì sao chuyện ăn uống thay đổi, điều gì gia đình làm được thay cho việc ép, và những câu nên hỏi bác sĩ trước các quyết định về truyền dịch hay đặt ống.
Vì sao người bệnh ăn ít dần
Khi bệnh tiến triển nặng, cơ thể thay đổi cách dùng năng lượng. Cảm giác đói giảm, vị giác thay đổi, có người thấy mọi thứ đắng hoặc nhạt. Khả năng tiêu hoá chậm lại, ăn một ít đã thấy đầy bụng. Buồn nôn, táo bón, đau miệng, mệt lả đều làm việc ăn khó hơn.
Ở những ngày cuối, việc giảm ăn uống thường là một phần của quá trình cơ thể chậm dần lại, chứ không phải nguyên nhân khiến người bệnh yếu đi. Nhiều đội chăm sóc cuối đời giải thích với gia đình: người bệnh không mất vì không ăn, mà không ăn vì bệnh đã đi tới giai đoạn này.
Điều đó không có nghĩa là mọi trường hợp ăn ít đều là "sắp đi". Người bệnh có thể ăn ít vì những lý do xử lý được: đau miệng do nấm, táo bón lâu ngày, buồn nôn do thuốc, răng giả lỏng, tâm trạng buồn chán. Vì vậy khi thấy người thân ăn ít đi, việc đầu tiên là báo bác sĩ để tìm nguyên nhân, không tự kết luận.
Hiểu được điều này giúp nhiều gia đình nhẹ lòng. Bạn không bỏ đói người thân. Bạn đang đi theo nhịp cơ thể của họ.
Ép ăn và cho ăn theo nhu cầu: khác nhau ở đâu
Hai cách làm dưới đây đều xuất phát từ lòng thương, nhưng tác động lên người bệnh rất khác.
| Khía cạnh | Ép ăn đủ bữa | Cho ăn theo nhu cầu |
|---|---|---|
| Lượng ăn | Theo khẩu phần người khoẻ | Theo lượng người bệnh muốn, có khi vài thìa |
| Giờ ăn | Đúng bữa, đánh thức dậy để ăn | Khi người bệnh thức và muốn ăn |
| Món ăn | Món "bổ" theo ý gia đình | Món người bệnh thèm, dễ nuốt |
| Nguy cơ | Sặc, nôn, đầy bụng, căng thẳng cả hai bên | Ít nguy cơ, bữa ăn nhẹ nhàng |
| Ý nghĩa bữa ăn | Thành nhiệm vụ, thành cuộc giằng co | Là lúc ở bên nhau |
Cho ăn theo nhu cầu không có nghĩa là bỏ mặc. Gia đình vẫn mời, vẫn nấu, vẫn ngồi cạnh. Chỉ khác là quyết định ăn bao nhiêu thuộc về người bệnh.
Một số món nhiều gia đình thấy dễ được nhận: cháo loãng, súp, sữa chua, trái cây nghiền mềm, nước ép pha loãng, kem hoặc đá bào nhỏ nếu bác sĩ cho phép và người bệnh nuốt được. Chế độ ăn cụ thể với bệnh của người thân bạn cần hỏi bác sĩ, vì có bệnh phải kiêng nhất định.
Khi người bệnh bắt đầu khó nuốt
Khó nuốt là lúc ép ăn trở nên nguy hiểm, vì thức ăn và nước có thể đi vào đường thở. Quan sát kỹ và làm theo các bước sau.
- Nhận ra dấu hiệu: ho hoặc sặc khi ăn uống, giọng khàn ướt sau khi nuốt, ngậm thức ăn lâu trong miệng, thức ăn trào ra khoé miệng, sốt hay khó thở sau bữa ăn.
- Báo bác sĩ hoặc điều dưỡng ngay khi thấy các dấu hiệu này để được đánh giá và hướng dẫn cách cho ăn an toàn.
- Cho người bệnh ngồi thẳng hoặc nâng cao đầu giường khi ăn và giữ tư thế đó một lúc sau ăn.
- Cho từng thìa nhỏ, đợi nuốt xong mới cho thìa tiếp; không cho ăn khi người bệnh buồn ngủ, lơ mơ.
- Hỏi bác sĩ về độ đặc phù hợp: có người nuốt thức ăn sệt dễ hơn nước loãng.
- Khi người bệnh không còn nuốt được, dừng cho ăn uống qua miệng và chuyển sang chăm sóc miệng.
Bước cuối là bước khó nhất với nhiều gia đình. Dừng cho ăn qua miệng khi người bệnh không nuốt được nữa là bảo vệ họ khỏi sặc, không phải bỏ đói họ.
Truyền dịch và đặt ống cho ăn: những điều cần biết trước khi quyết
Khi người thân không ăn uống được, gần như gia đình nào cũng hỏi: có nên truyền dịch, truyền đạm, hay đặt ống qua mũi xuống dạ dày không. Câu trả lời không có sẵn, vì nó tuỳ vào bệnh, giai đoạn bệnh, và mục tiêu chăm sóc.
Ở người bệnh còn có khả năng hồi phục, hoặc đang trong một đợt bệnh cấp tính, nuôi ăn qua ống hay truyền dịch có thể giúp vượt qua giai đoạn khó. Còn ở những ngày cuối của bệnh nặng không hồi phục, nhiều tài liệu chăm sóc giảm nhẹ cho thấy các biện pháp này thường không kéo dài được thời gian sống một cách có ý nghĩa và có thể gây thêm khó chịu: dịch ứ lại gây phù, đờm nhiều hơn, khó thở hơn; ống ở mũi gây vướng, người bệnh bứt rứt muốn giật ra.
Đây là cân nhắc lợi hại mà bác sĩ là người đánh giá được cho trường hợp cụ thể. Việc của gia đình là hỏi đủ và nói rõ mong muốn của người bệnh, nếu người bệnh từng nói ra. Có người dặn trước rằng không muốn đặt ống; có người muốn mọi biện pháp được thử. Tôn trọng điều người bệnh đã chọn là một cách thương.
Nếu gia đình đã bắt đầu một biện pháp và sau đó thấy nó gây khổ nhiều hơn lợi, việc bàn với bác sĩ để dừng lại cũng là một quyết định chính đáng, không phải là bỏ cuộc.
Câu nên hỏi bác sĩ về chuyện ăn uống
Mang theo những câu này trong buổi gặp bác sĩ, và ghi lại câu trả lời cho cả nhà cùng đọc.
- Mẹ con ăn ít đi là do bệnh tiến triển hay có nguyên nhân khác xử lý được không?
- Mẹ con có đang nuốt an toàn không, cần cho ăn đặc hay loãng?
- Có món gì mẹ con cần tránh hoặc nên ăn thêm với bệnh hiện tại?
- Nếu truyền dịch hay đặt ống thì mẹ con được gì, và có thể chịu những khó chịu gì?
- Nếu không làm, mẹ con có bị khát, bị đói khổ sở không, và nhà con chăm thế nào để mẹ dễ chịu?
- Nếu đã bắt đầu mà thấy không hợp, có thể dừng lại không?
Câu hỏi thứ năm hay giúp gia đình bớt lo nhất. Nhiều người sợ rằng không truyền dịch thì người thân sẽ chịu khát. Bác sĩ có thể giải thích về cảm giác của người bệnh ở giai đoạn này và cách chăm miệng để giảm khô, khát.
Nếu nhiều người trong nhà muốn nghe, hãy xin bác sĩ một buổi nói chuyện chung thay vì mỗi người hỏi một lần. Những quyết định như đặt ống hay truyền dịch dễ gây chia rẽ khi mỗi người nghe một phiên bản khác nhau. Khi cả nhà cùng nghe, cùng hỏi, và cùng nhắc lại mong muốn của người bệnh, quyết định cuối cùng thường được mọi người chấp nhận hơn, kể cả những người ban đầu không đồng ý.
Thay cho ép ăn: những việc thương mà không gây hại
Chia thành nhiều lần rất nhỏ. Thay vì ba bữa chính, mời vài thìa mỗi khi người bệnh tỉnh táo. Bát nhỏ, thìa nhỏ giúp người bệnh không thấy ngợp trước một tô đầy mà mình biết sẽ không ăn hết.
Chăm miệng thật kỹ. Lau miệng bằng gạc hoặc tăm bông ẩm nhiều lần trong ngày, làm ẩm môi, giữ miệng sạch. Khô miệng là khó chịu hay gặp, và chăm miệng tốt giúp giảm nhiều.
Mời mà không ép. Đưa món người bệnh thích tới gần, hỏi nhẹ "mẹ có muốn ăn chút không". Họ lắc đầu thì thôi, không nài.
Giữ bữa ăn thành lúc ở bên nhau. Ngồi cạnh, kể chuyện, cho họ ngửi mùi món quen dù không ăn. Với nhiều người, mùi cơm nhà, mùi canh chua đem lại niềm vui hơn cả miếng ăn.
Tôn trọng khi người bệnh từ chối. Có người bệnh từ chối ăn như một cách nói rằng họ đã mệt. Hãy lắng nghe điều đó, và kể với bác sĩ.
Giải thích cho họ hàng. Họ hàng tới thăm hay trách "sao không cho ăn". Người điều phối trong nhà nên trả lời ngắn: gia đình đang làm theo hướng dẫn của bác sĩ để mẹ không bị sặc và được dễ chịu.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy báo bác sĩ hoặc đưa tới cơ sở y tế khi người bệnh sặc nhiều lần, sốt hoặc khó thở sau khi ăn, nôn liên tục, đau bụng, bụng chướng, hoặc khi gia đình không chắc mình đang cho ăn có an toàn không. Những quyết định về truyền dịch, đặt ống, thay đổi chế độ ăn luôn cần ý kiến bác sĩ.
Với người chăm, việc người thân bỏ ăn thường khơi lên cảm giác bất lực và có lỗi rất nặng. Nếu bạn mất ngủ, tự trách kéo dài, hay thấy mình không chịu nổi mỗi bữa ăn, hãy nói với một người tin cậy hoặc tìm chuyên gia tâm lý để có chỗ đặt những cảm xúc đó. Sau khi người thân mất, những câu hỏi như "lẽ ra mình nên cho truyền dịch" hay "lẽ ra không nên đặt ống" có thể quay lại nhiều lần. Nếu chúng làm bạn day dứt kéo dài, đó cũng là lý do chính đáng để tìm người nói chuyện.
Nếu bạn hoặc ai trong nhà có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 nếu nguy hiểm trước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh giai đoạn cuối không ăn thì sống được bao lâu?
Không ai đoán chính xác được, vì điều đó tuỳ bệnh và sức của từng người. Ở những ngày cuối, việc không ăn thường là một phần của quá trình bệnh tiến triển. Hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi để có ước tính phù hợp với người thân của bạn.
Không cho người bệnh ăn có phải là bỏ đói họ không?
Khi người bệnh không còn muốn ăn hay không nuốt được, ép ăn có thể gây sặc và khó chịu. Gia đình vẫn mời, vẫn chăm miệng, vẫn ngồi bên cạnh. Đi theo nhịp cơ thể của người bệnh không phải là bỏ đói họ.
Có nên truyền dịch cho người bệnh giai đoạn cuối không?
Tuỳ từng trường hợp. Truyền dịch có thể giúp ở người còn khả năng hồi phục, nhưng ở những ngày cuối của bệnh không hồi phục đôi khi gây phù, đờm nhiều và khó thở hơn. Hãy hỏi bác sĩ về lợi và hại cụ thể trước khi quyết.
Người bệnh giai đoạn cuối có bị khát không?
Khô miệng là khó chịu thường gặp. Chăm miệng thường xuyên bằng gạc ẩm, làm ẩm môi, cho nhấp từng ngụm nhỏ nếu còn nuốt được thường giúp giảm nhiều. Hãy hỏi bác sĩ về cảm giác của người thân bạn và cách chăm phù hợp.
Dấu hiệu nào cho thấy người bệnh nuốt không an toàn?
Ho hoặc sặc khi ăn uống, giọng khàn ướt sau khi nuốt, ngậm thức ăn lâu trong miệng, thức ăn trào ra, sốt hay khó thở sau bữa ăn. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy báo bác sĩ hoặc điều dưỡng để được hướng dẫn.
Họ hàng trách gia đình không cho người bệnh ăn thì nói sao?
Nói ngắn và bình tĩnh rằng gia đình đang làm theo hướng dẫn của bác sĩ để người bệnh không bị sặc và được dễ chịu. Không cần tranh luận dài. Người điều phối trong nhà nên là người trả lời để thông tin thống nhất.