ChapNhan.comChấp Nhận
Những mất mát đặc biệt khó

Người thân mất vì tự tử: những điều người ở lại cần biết để không gánh một mình

Mất người thân vì tự tử để lại câu hỏi vì sao, mặc cảm và im lặng. Điều người ở lại cần biết, cách nói với người ngoài và nơi tìm giúp đỡ cho chính mình.

Two Vietnamese women seen from behind sitting close together on a wooden bench in a quiet park in late afternoon, one arm around the other, warm amber light, medium shot

Mất người thân vì tự tử là một trong những mất mát nặng nề nhất, vì nó đi kèm câu hỏi "vì sao" không có lời đáp trọn vẹn, cảm giác tự trách, và sự im lặng của những người xung quanh. Điều đầu tiên người ở lại cần biết: tự tử hiếm khi do một nguyên nhân duy nhất, và bạn không phải người gây ra cái chết ấy.

Nỗi đau này có thể rất dài và có lúc rất cô độc, nhưng người ở lại không phải đi một mình. Có những cách để nói về chuyện đã xảy ra mà không phải giấu, có những người từng trải qua điều tương tự, và có chuyên gia hiểu riêng loại mất mát này. Bài viết cố ý không đi vào chi tiết sự việc; trọng tâm là bạn, người còn ở đây.

Vì sao nỗi đau sau một vụ tự tử nặng theo cách riêng

Mọi mất mát đều đau, nhưng người ở lại sau một vụ tự tử thường mang thêm vài gánh mà người khác ít gặp. Có câu hỏi về lựa chọn: vì sao người ấy lại đi tới bước đó. Có cảm giác bị bỏ lại, đôi khi đi kèm cả giận dữ, rồi lại thấy có lỗi vì mình giận. Có nỗi sợ người ngoài bàn tán, phán xét gia đình, nên nhiều nhà chọn nói tránh nguyên nhân, và chính sự giấu giếm ấy làm người trong nhà khó nói với nhau.

Nhiều gia đình còn mang những định kiến cũ về tự tử, coi đó là điều đáng xấu hổ hay là "yếu đuối". Những định kiến này không đúng và gây thêm tổn thương. Phần lớn những người đi tới bước cuối cùng đã chịu đựng một nỗi đau tinh thần mà họ không thấy lối ra, cộng với nhiều yếu tố chồng lên nhau trong một thời gian dài.

Biết rằng nỗi đau của mình có hình dạng riêng giúp bạn bớt tự hỏi vì sao mình không "vượt qua" được như người khác. Bạn đang mang một mất mát đặc biệt khó, và nó cần thời gian, sự kiên nhẫn và thường là cả sự giúp đỡ từ bên ngoài.

Câu hỏi "vì sao" và vì sao nó không có một câu trả lời

Hầu như ai mất người thân vì tự tử cũng lật đi lật lại những ngày cuối: một tin nhắn, một câu nói, một bữa cơm im lặng. Đầu óc tìm một nguyên nhân rõ ràng, vì một nguyên nhân thì dễ hiểu hơn sự mơ hồ. Nhưng tự tử hiếm khi do một chuyện duy nhất như một lần cãi nhau, một khoản nợ hay một lần thi trượt. Nó thường là kết quả của nhiều yếu tố: sức khoẻ tinh thần, hoàn cảnh sống, những tổn thương cũ, và có khi cả những điều người ấy không kể với ai.

Vì vậy, nếu bạn đang nghĩ "chỉ vì câu nói hôm đó của mình", hãy biết rằng một câu nói không đủ để gây ra một cái chết. Nhiều người có những dấu hiệu rất mờ, hoặc che giấu rất kỹ, kể cả với những người gần họ nhất. Những gì nhìn lại thấy rõ hôm nay, lúc ấy chỉ là một ngày bình thường trong rất nhiều ngày.

Có người tìm được một phần câu trả lời qua việc nói chuyện với bạn bè, đồng nghiệp của người đã mất, hoặc với bác sĩ từng điều trị. Có người chọn dừng việc tìm kiếm. Cả hai đều là lựa chọn được. Điều nên tránh là biến việc tìm "lỗi của ai" thành cuộc truy xét trong nội bộ gia đình.

Tội lỗi và giận dữ: tách điều biết lúc đó với điều biết bây giờ

Tội lỗi không phải bằng chứng là bạn có lỗi. Nó là dấu hiệu bạn thương người ấy và muốn mọi chuyện đã khác. Gần như mọi người ở lại đều trải qua cảm giác này, kể cả những người đã làm rất nhiều để giúp.

Thử viết hai cột. Một cột ghi những điều bạn biết vào thời điểm đó, một cột ghi những điều bạn chỉ biết sau khi sự việc xảy ra. Thường cột thứ hai dài hơn nhiều, và đó là chỗ phần lớn sự tự trách bám vào.

Giận người đã mất là bình thường. Bạn có thể vừa thương vừa giận vì bị bỏ lại, vì không được nói lời từ biệt. Cảm xúc ấy không làm bạn thành người con, người vợ hay người anh tệ. Nói nó ra với một người an toàn tốt hơn là nén lại.

Nhẹ nhõm cũng có thể xuất hiện. Nếu người thân đã đau khổ nhiều năm, hoặc gia đình đã sống trong lo lắng thường trực, một phần trong bạn có thể thấy nhẹ đi. Điều đó không có nghĩa bạn mong người ấy mất.

Đừng để người khác đổ lỗi cho bạn. Nếu có người trong họ hàng nói những câu như "tại nhà không để ý", bạn có quyền rời cuộc nói chuyện. Lời trách đó đến từ nỗi đau và sự thiếu hiểu biết của họ, không phải sự thật.

Nói với người ngoài thế nào cho nhẹ nhàng

Bạn không có nghĩa vụ kể nguyên nhân với tất cả mọi người, nhưng giấu hoàn toàn thường khiến gia đình mệt hơn. Một vài câu trả lời chuẩn bị trước giúp bạn chủ động:

Tình huốngCâu có thể dùngGhi chú
Người quen hỏi vì sao mất"Anh Tuấn mất vì tự tử. Nhà em chưa sẵn sàng kể thêm, mong chị thông cảm."Nói thật nguyên nhân nhưng đặt giới hạn rõ
Không muốn nói nguyên nhân"Nhà mình mất anh ấy đột ngột. Giờ em chỉ muốn nhớ về anh ấy thôi."Không nói dối, chỉ không đi vào chi tiết
Người hỏi dồn chi tiết"Chuyện đó em không kể được. Mình nói chuyện khác nhé."Lặp lại một câu, không cần giải thích thêm
Đồng nghiệp ở chỗ làm"Gia đình mình có tang, mình sẽ nghỉ mấy hôm. Cảm ơn mọi người."Chỉ báo người cần biết, nhờ quản lý báo chung
Người lớn tuổi trong họ"Con biết bác thương anh ấy. Xin bác đừng hỏi thêm lúc này."Nhờ một người trong nhà nói thay nếu khó

Nếu có người muốn đăng tin hoặc chia sẻ trên mạng, gia đình có thể đề nghị không nêu chi tiết sự việc, không đăng hình ảnh, và không viết theo kiểu ca ngợi hay bi kịch hoá. Những bài đăng như vậy có thể gây tổn thương cho gia đình và ảnh hưởng xấu tới những người đang gặp khó khăn khi đọc.

Trong gia đình: mỗi người đau một kiểu

Cha mẹ, vợ chồng, anh chị em của người đã mất thường phản ứng rất khác nhau. Người muốn nói mãi về người đã đi, người không chịu nhắc tên. Người lao vào làm việc, người nằm lì cả ngày. Người tìm nguyên nhân bên ngoài, người tự trách. Những khác biệt này dễ biến thành căng thẳng, thậm chí đổ lỗi qua lại, đúng vào lúc cả nhà cần nhau nhất.

Ví dụ giả định: sau khi con trai mất, chị Liên ở Cần Thơ muốn đi gặp từng người bạn của con để hỏi chuyện, còn chồng chị thì chỉ muốn đóng cửa im lặng. Hai vợ chồng nghĩ người kia không thương con bằng mình. Chỉ khi có một chuyên gia ngồi cùng, họ mới hiểu cả hai đều đau như nhau, chỉ là cách mang nỗi đau khác nhau.

Một vài thoả thuận nhỏ giúp gia đình bớt va chạm: mỗi người được quyền buồn theo cách của mình; không ai nói câu "tại anh" hay "tại em"; có một buổi trong tuần cả nhà cùng ăn với nhau dù không nói gì nhiều. Với trẻ em trong nhà, việc nói sự thật theo độ tuổi cần được chuẩn bị kỹ và có nhiều tài liệu riêng; nếu chưa biết bắt đầu, hãy hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.

Người ở lại cũng cần được để ý

Các tổ chức y tế lưu ý rằng người mất người thân vì tự tử cần được quan tâm kỹ hơn trong thời gian sau đó, vì nỗi đau kéo dài, sự cô lập và mặc cảm có thể đè nặng lên sức khoẻ tinh thần của họ. Điều này không có nghĩa bạn sẽ gặp chuyện, mà là bạn xứng đáng được chăm sóc nghiêm túc, không chỉ được an ủi qua loa.

Những việc nhỏ có ích: giữ một người để nhắn tin mỗi ngày, kể cả chỉ một chữ "ổn"; không ở một mình quá lâu trong những dịp khó như ngày sinh nhật hay ngày giỗ; tránh dùng rượu bia để quên, vì nó làm giấc ngủ và tâm trạng tệ hơn sau đó. Nếu có thể, tìm một nhóm hỗ trợ dành cho người mất người thân, nơi bạn không phải giải thích từ đầu.

Nếu bạn có ý nghĩ muốn chết, muốn đi theo người thân, hoặc muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy có thể xuất hiện khi nỗi đau quá lớn, và chúng có thể được giúp đỡ. Bạn không làm phiền ai khi lên tiếng.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Với mất mát do tự tử, gặp chuyên gia sớm là điều hợp lý chứ không phải dấu hiệu bạn không chịu nổi. Nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu:

  • Bạn không thể ngừng nghĩ về những ngày cuối của người thân, đến mức ảnh hưởng giấc ngủ và công việc sau nhiều tuần.
  • Cảm giác tự trách hoặc xấu hổ không dịu đi, khiến bạn tránh gặp mọi người.
  • Gia đình căng thẳng, đổ lỗi lẫn nhau và không tự hoà giải được.
  • Bạn thấy mình rút khỏi mọi thứ, không còn muốn làm gì, hoặc dùng rượu bia nhiều hơn.
  • Bạn có bất kỳ ý nghĩ nào về việc làm hại bản thân. Lúc này cần được giúp ngay, không chờ lịch hẹn: người tin cậy, cơ sở y tế gần nhất, hoặc 115.

Có thể hỏi chuyên gia: họ đã từng làm việc với người mất người thân vì tự tử chưa; gia đình có thể cùng tham gia buổi nói chuyện không; và có nhóm hỗ trợ nào gần nơi bạn sống. Theo bảng phân loại ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, đau buồn kéo dài là một tình trạng được mô tả và có thể điều trị, nên việc tìm giúp đỡ là hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

Có phải gia đình đã không để ý nên người thân mới tự tử?

Không nên kết luận như vậy. Tự tử thường do nhiều yếu tố chồng lên nhau và nhiều người che giấu nỗi đau rất kỹ, kể cả với người thân nhất. Những dấu hiệu hôm nay nhìn thấy rõ, lúc đó thường rất mờ và lẫn trong đời sống hằng ngày.

Có nên nói thật nguyên nhân với họ hàng, hàng xóm không?

Đó là quyết định của gia đình. Nói thật một cách ngắn gọn thường giúp gia đình bớt mệt vì phải giữ bí mật, nhưng bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết. Có thể chuẩn bị sẵn một câu trả lời và nhờ người khác nói thay.

Giận người đã mất có phải là bất hiếu, bất nghĩa không?

Không. Giận vì bị bỏ lại là phản ứng rất thường gặp ở người ở lại sau một vụ tự tử, và nó có thể đi cùng tình thương. Nói cảm xúc ấy ra với người an toàn hoặc chuyên gia giúp nó không bị dồn nén thành tự trách.

Bao lâu thì nỗi đau sau khi người thân tự tử mới nhẹ đi?

Không có thời hạn chung, và không nên tự đặt mốc cho mình. Nhiều người thấy nỗi đau thay đổi hình dạng qua năm tháng, bớt dữ dội hơn nhưng vẫn quay lại vào những dịp đặc biệt. Nếu sau nhiều tháng mọi thứ không nhích lên, hãy tìm chuyên gia.

Nhóm hỗ trợ người mất người thân có giúp được gì?

Nhiều người thấy nhẹ hơn khi ngồi với những người từng trải qua điều tương tự, vì không phải giải thích hay chịu ánh mắt phán xét. Bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý, bệnh viện hoặc các tổ chức xã hội ở địa phương về nhóm như vậy.

Nếu chính mình có ý nghĩ muốn đi theo người thân thì làm gì?

Hãy nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Ý nghĩ ấy có thể đến khi nỗi đau quá lớn, nhưng nó có thể được giúp đỡ. Lên tiếng là việc nên làm, không phải làm phiền người khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138