ChapNhan.comChấp Nhận
Hiểu về nỗi đau buồn

Rối loạn đau buồn kéo dài là gì: khác nỗi buồn mất người thân bình thường ra sao

WHO đưa rối loạn đau buồn kéo dài vào ICD-11. Nó khác nỗi buồn bình thường ở đâu, ai dễ gặp, được giúp thế nào, và vì sao không nên tự gán nhãn cho mình.

Two Vietnamese adults seen from behind sitting side by side on a bench in a sunlit counseling garden, one resting a hand on the other shoulder, soft green and amber light, medium shot

Rối loạn đau buồn kéo dài là tình trạng được Tổ chức Y tế Thế giới đưa vào bộ phân loại bệnh ICD-11: nỗi nhớ thương hoặc bận tâm về người đã mất kéo dài, lan khắp đời sống, kèm đau đớn cảm xúc nặng và làm suy giảm rõ khả năng sinh hoạt, vượt xa khoảng thời gian mà văn hoá của người đó xem là thường gặp. Nó không phải "buồn nhiều hơn", mà là nỗi đau như đông cứng lại, không chuyển động sau một thời gian dài.

Chỉ một phần người mất người thân gặp tình trạng này; đa số đau buồn rất sâu nhưng vẫn dần tìm lại nhịp sống. Việc đánh giá thuộc về bác sĩ và chuyên gia tâm lý. Hiểu nó giúp bạn biết khi nào nên đi hỏi, và yên tâm rằng nếu cần, đã có những cách hỗ trợ được thiết kế riêng cho người đau buồn.

Vì sao đau buồn lại có một mục trong bộ phân loại bệnh

Nhiều người nghe tới đây thấy khó chịu: đau buồn là chuyện tự nhiên, sao lại gọi là rối loạn? Băn khoăn ấy chính đáng. Mục này không biến đau buồn thành bệnh. Nó chỉ tách ra một nhóm nhỏ người đau buồn theo cách bị kẹt lại, khổ sở rất lâu, và có lợi khi được nhận ra để giúp.

Trước khi có mục riêng, những người này hay bị bỏ sót: người ngoài nói "ai mất người thân mà chẳng buồn", còn chính họ nghĩ mình chỉ yếu đuối. Họ cũng có khi bị nhìn nhầm thành những vấn đề khác và được hỗ trợ không trúng chỗ. Có một tên gọi rõ ràng giúp nhân viên y tế hỏi đúng câu, và giúp phát triển những cách trị liệu tập trung vào chính nỗi đau buồn.

Điều quan trọng cần giữ: có tên gọi không có nghĩa là ai buồn lâu cũng mắc. Ranh giới ở đây là mức độ, độ lan và sự suy giảm đời sống, không chỉ là thời gian. Và việc đánh giá phải do người có chuyên môn làm sau khi trò chuyện kỹ, không phải bằng một bài trắc nghiệm trên mạng.

Những nét chính theo mô tả của WHO

Nỗi nhớ thương hoặc bận tâm dai dẳng. Người đau buồn khắc khoải mong người đã mất, hoặc nghĩ về họ gần như liên tục, kéo dài và lan khắp đời sống chứ không chỉ đến thành đợt.

Đau đớn cảm xúc nặng. Đi kèm có thể là buồn sâu, tội lỗi, giận dữ, khó chấp nhận cái chết, thấy như mất một phần chính mình, không thể cảm nhận niềm vui, tê dại cảm xúc, khó tham gia các hoạt động xã hội.

Thời gian dài. ICD-11 nêu mốc ít nhất sáu tháng sau mất mát, đồng thời lưu ý phải xét chuẩn mực văn hoá và tôn trọng phong tục của người đó. Một số hệ phân loại khác dùng mốc dài hơn.

Suy giảm rõ đời sống. Nỗi đau làm ảnh hưởng nặng đến gia đình, công việc, học hành, các mối quan hệ hay những phần quan trọng khác của đời sống.

Vượt quá điều được xem là thường gặp. Phản ứng kéo dài và nặng hơn rõ so với những gì cộng đồng, văn hoá của người đó xem là đau buồn bình thường.

So sánh với đau buồn bình thường

Bảng dưới đây giúp hình dung khác biệt. Nó không thay được buổi đánh giá với chuyên gia.

Khía cạnhĐau buồn thường gặpNghiêng về đau buồn kéo dài
NhịpĐến thành đợt, có lúc nghỉLiên tục, gần như không có lúc nhẹ
Theo thời gianDần thưa và dịu, dù có ngày rất tệNhiều tháng vẫn y như những tuần đầu, hoặc nặng thêm
Ký ức về người mấtNhớ cả chuyện vui, có lúc ấm lòngChỉ còn nỗi đau, hoặc né tránh hoàn toàn mọi thứ gợi nhớ
Bản thânThấy mình thay đổiThấy như một phần mình đã chết theo, mất phương hướng
Đời sốngQuay lại việc làm, gia đình, dù chậmKhông làm nổi những việc thường ngày trong thời gian dài
Tương laiBắt đầu nghĩ được về ngày maiKhông thấy tương lai, thấy sống vô nghĩa

Nếu bạn thấy mình nhiều ở cột phải sau nhiều tháng, điều nên làm là đặt lịch gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải đọc thêm để tự kết luận. Nếu dòng cuối khiến bạn nghĩ đến việc tự làm hại mình, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Ai dễ gặp hơn

Không ai có thể dự đoán chắc chắn, nhưng một số hoàn cảnh làm nguy cơ cao hơn. Biết điều này giúp gia đình để mắt hơn tới người thân, không phải để doạ:

  • Mất con, mất bạn đời gắn bó lâu năm, mất người mà mình phụ thuộc nhiều.
  • Người thân mất đột ngột, do tai nạn, bạo lực, tự tử hoặc trong hoàn cảnh gây sốc.
  • Người ở lại từng có những khó khăn về sức khoẻ tinh thần trước đó.
  • Thiếu người bên cạnh, sống một mình, quan hệ gia đình căng thẳng sau mất mát.
  • Mối quan hệ với người mất còn nhiều dang dở, xung đột chưa giải.
  • Phải gánh nhiều áp lực cùng lúc như nợ nần, con nhỏ, bệnh tật của chính mình.

Có những yếu tố này không có nghĩa là bạn sẽ gặp rối loạn đau buồn kéo dài. Nhiều người có đủ mọi yếu tố vẫn dần lành lại, đặc biệt khi có người đồng hành. Nhưng nếu bạn thuộc nhóm này, hãy cho phép mình tìm hỗ trợ sớm hơn, thay vì đợi đến lúc kiệt sức.

Được giúp thế nào: điều nên biết trước khi đi

Những người làm nghề hỗ trợ tâm lý đã phát triển một số hình thức trị liệu tập trung riêng vào đau buồn kéo dài. Nhìn chung chúng giúp người đau buồn từng bước đối diện câu chuyện mất mát, gỡ những suy nghĩ tự trách hay né tránh, và dần xây lại mục tiêu sống, đồng thời giữ một mối gắn bó lành mạnh với người đã mất. Trị liệu thường diễn ra qua nhiều buổi, có khi kèm bài tập ở nhà.

Bác sĩ có thể khám thêm để xem có vấn đề sức khoẻ nào đi kèm như mất ngủ nặng, rối loạn ăn uống, các vấn đề tim mạch, hay những tình trạng tinh thần khác cần xử lý. Mọi quyết định điều trị, kể cả có dùng thuốc hay không, là việc bạn bàn trực tiếp với bác sĩ; đừng tự mua hay dùng gì theo lời mách.

Cũng có nhóm hỗ trợ cho người cùng cảnh, nơi người mất người thân gặp nhau và kể chuyện. Nhóm không thay được trị liệu khi tình trạng nặng, nhưng giúp bớt cô đơn. Bạn có thể hỏi bác sĩ, chuyên gia, hoặc khoa tâm lý của bệnh viện tỉnh nơi mình sống xem có nhóm nào phù hợp.

Đừng chờ đợi một buổi là xong. Nhiều người sau vài buổi đầu thấy nặng hơn vì phải chạm vào những điều đã né lâu ngày, rồi mới nhẹ dần. Nếu thấy không hợp với một người, bạn có quyền tìm người khác, và nên nói thẳng điều đó.

Vì sao không nên tự gán nhãn cho mình hay cho người thân

Đọc mô tả xong, nhiều người thấy mình hoặc mẹ mình "khớp hết". Điều này dễ hiểu, vì những nét ấy đều có mặt ở đau buồn bình thường, chỉ khác ở mức độ và độ dài. Tự gán nhãn có hai rủi ro: một là hoảng sợ không cần thiết, nghĩ mình "bị bệnh" khi thực ra đang đi đúng nhịp; hai là ngược lại, thấy mình "chưa đủ sáu tháng" nên chưa cần giúp dù đang rất khổ.

Với người thân, nói "chắc mẹ bị rối loạn đau buồn rồi" thường làm họ tổn thương và đóng lòng. Cách tốt hơn là mô tả điều mình thấy và mời đi cùng: "Con thấy mấy tháng nay mẹ gần như không ra khỏi nhà, ăn rất ít. Con lo cho mẹ. Mẹ đi khám với con một buổi nhé, con đưa mẹ đi."

Nhãn gọi là việc của chuyên gia sau khi nghe kỹ câu chuyện của bạn. Việc của bạn chỉ là nhận ra mình hoặc người thân đang khổ quá lâu, quá nặng, và mở lời.

Gia đình có thể làm gì bên cạnh người đang kẹt trong nỗi đau

Ở lại, kể cả khi bị đẩy ra. Người đau buồn kéo dài hay thu mình, từ chối lời mời, trả lời cộc lốc. Đừng rút lui hẳn. Một tin nhắn ngắn mỗi ngày, một bữa cơm mang sang mỗi tuần cho họ biết vẫn có người ở đó.

Nhắc tên người mất một cách tự nhiên. Né hẳn chủ đề khiến người đau buồn nghĩ không ai còn nhớ. Kể một kỷ niệm nhỏ, hỏi "hồi đó ba hay làm món gì" thường mở lòng hơn là im lặng.

Giúp việc cụ thể. Đưa đi khám, đón con giùm, cùng xử lý một tờ giấy tờ. Việc cụ thể giảm tải thật, trong khi câu "cần gì cứ nói" hiếm khi được dùng tới.

Đi cùng đến buổi hẹn đầu. Bước khó nhất thường là bước đầu tiên. Đề nghị đưa đi, ngồi chờ ngoài, rồi cùng ăn một bữa sau đó giúp buổi hẹn bớt đáng sợ.

Chăm cả chính mình. Ở bên người đau buồn lâu ngày rất mệt. Bạn cũng cần người để kể, cần nghỉ, và không phải gánh vai trò của chuyên gia.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn và chuẩn bị gì

Hãy đặt lịch gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu sau nhiều tháng nỗi đau vẫn chiếm trọn mỗi ngày, hoặc sớm hơn nếu bạn không chịu nổi. Chuẩn bị theo các bước:

  1. Ghi lại ngày người thân mất, hoàn cảnh mất (chỉ cần vắn tắt), và những thay đổi bạn thấy ở mình từ đó.
  2. Ghi vài tuần về giấc ngủ, ăn uống, công việc, những ngày khó nhất và điều gì làm nó khó.
  3. Viết sẵn câu hỏi: "Tình trạng của em có phải đau buồn kéo dài không?", "Có hình thức trị liệu nào dành cho người đau buồn không, kéo dài bao lâu?", "Gia đình em nên giúp thế nào?".
  4. Rủ một người tin cậy đi cùng nếu bạn sợ quên hoặc khó nói.
  5. Nếu có ý nghĩ tự làm hại mình hay không muốn sống, đừng đợi lịch hẹn: nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Câu hỏi thường gặp

Rối loạn đau buồn kéo dài có phải là bệnh tâm thần không?

Đây là một mục trong bộ phân loại bệnh ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, mô tả tình trạng đau buồn kéo dài và nặng bất thường. Có tên gọi giúp người đau buồn được nhận ra và hỗ trợ đúng, không có nghĩa đau buồn nói chung là bệnh.

Đau buồn bao lâu thì được xem là kéo dài?

ICD-11 nêu mốc ít nhất sáu tháng sau mất mát, kèm việc xét chuẩn mực văn hoá của người đó. Nhưng thời gian chỉ là một phần, chuyên gia còn xét mức độ đau đớn, độ lan khắp và sự suy giảm đời sống. Không ai nên tự kết luận chỉ dựa vào số tháng.

Rối loạn đau buồn kéo dài có chữa được không?

Có những hình thức trị liệu tâm lý tập trung riêng vào đau buồn kéo dài, giúp nhiều người dần đối diện mất mát và xây lại đời sống. Cách hỗ trợ cụ thể do bác sĩ và chuyên gia tâm lý quyết định sau khi đánh giá, bạn nên hỏi trực tiếp họ.

Làm trắc nghiệm trên mạng để tự biết mình có bị không có được không?

Không nên dựa vào đó. Những nét của đau buồn kéo dài đều có ở đau buồn bình thường, chỉ khác mức độ, nên bài trắc nghiệm dễ gây hoảng sợ hoặc trấn an sai. Nếu thấy mình khổ quá lâu và quá nặng, hãy đặt lịch gặp chuyên gia.

Thuyết phục người thân đi khám khi họ đau buồn quá lâu thế nào?

Tránh gán nhãn bệnh. Hãy nói điều mình thấy và nỗi lo của mình, ví dụ mẹ ít ăn, không ra khỏi nhà, rồi đề nghị đi cùng. Nếu người đó nói đến chuyện không muốn sống, hãy ở bên và đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Có phải ai mất con hay mất đột ngột cũng sẽ bị đau buồn kéo dài không?

Không. Những hoàn cảnh ấy làm nguy cơ cao hơn nhưng đa số người ở lại vẫn dần tìm lại nhịp sống, nhất là khi có người đồng hành. Điều nên làm là để mắt hơn và tìm hỗ trợ sớm khi thấy nỗi đau không chuyển động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138