Sau khi người thân mất, việc giấy tờ nên đi theo thứ tự: trong hai tuần đầu lo giấy báo tử, đăng ký khai tử và xin đủ bản sao trích lục; trong tháng đầu báo cho bảo hiểm xã hội, ngân hàng, nơi làm việc, công ty bảo hiểm; tháng thứ hai, thứ ba xử lý các hợp đồng dịch vụ, tài khoản số và bàn chuyện tài sản; thừa kế làm sau cùng, khi gia đình đã sẵn sàng.
Không phải nhà nào cũng có đủ các mục dưới đây, cứ bỏ qua những dòng không liên quan. Mốc thời gian chỉ để định hướng; một số việc có thời hạn do luật quy định thì bạn cần hỏi mốc cụ thể với cơ quan phụ trách theo quy định hiện hành. Mục tiêu của danh sách là để bạn không phải giữ mọi thứ trong đầu lúc đang mệt và buồn. Gạch được một dòng là bớt đi một việc phải nhớ.
Hai tuần đầu: ba việc không nên để trễ
Những ngày này phần lớn sức lực dành cho việc tang và cho nhau. Về giấy tờ, chỉ cần làm đúng ba việc, giao cho một người cẩn thận:
- Nhận và soát giấy báo tử, hoặc giấy tờ thay thế nếu người thân mất vì tai nạn, đột ngột. Cất bản gốc vào một bìa riêng.
- Đăng ký khai tử ở Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người mất cư trú cuối cùng, trong thời hạn luật hộ tịch quy định. Hỏi luôn xã đã liên thông xoá thường trú và trợ cấp mai táng chưa.
- Xin nhiều bản sao trích lục khai tử ngay một lần: ước chừng mỗi ngân hàng, mỗi công ty bảo hiểm, cơ quan bảo hiểm xã hội, nhà mạng, nơi làm việc một bản, cộng thêm vài bản dự phòng.
Song song, có hai việc nhỏ nhưng nên làm sớm: giữ điện thoại và số thuê bao của người mất còn hoạt động, vì mã xác thực của nhiều tài khoản gửi về đó; và nhắn vào nhóm người quen rằng mọi tin nhắn vay tiền từ tài khoản người mất là giả mạo. Những việc khác, kể cả những việc người xung quanh hối thúc, đều chờ được qua hai tuần đầu. Sau đám tang là lúc nhiều người kiệt sức nhất, ngủ bù một hai ngày rồi mới bắt đầu tháng đầu tiên cũng không sao.
Nếu người mất qua đời ở tỉnh khác hoặc ở nước ngoài, hai tuần đầu thường dài hơn vì phải chờ giấy tờ từ nơi khác gửi về. Trong trường hợp đó, hỏi rõ cán bộ hộ tịch cách tính thời hạn khai tử và giữ mọi giấy hẹn, biên nhận làm bằng chứng gia đình đã chủ động.
Tháng đầu: báo cho những nơi đang trả tiền hoặc thu tiền
Khi đã có trích lục khai tử, lần lượt liên hệ những nơi sau. Ghi ngày báo, người tiếp nhận và kết quả vào một trang sổ:
- Nơi làm việc của người mất, nếu còn đi làm: lương tháng cuối, các khoản hỗ trợ, hồ sơ bảo hiểm xã hội do đơn vị lập.
- Cơ quan bảo hiểm xã hội: dừng chi lương hưu, nộp hồ sơ trợ cấp mai táng và chế độ tử tuất nếu thuộc diện.
- Uỷ ban nhân dân cấp xã: nếu người mất đang nhận trợ cấp xã hội hằng tháng hoặc là người có công, báo dừng chi và hỏi hỗ trợ mai táng.
- Từng ngân hàng: báo việc chủ tài khoản đã mất, hỏi về thẻ tín dụng, khoản vay và bảo hiểm khoản vay. Trước khi báo, chuyển các hoá đơn đang trích tự động sang cách trả khác.
- Công ty bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm sức khoẻ, tai nạn: nộp hồ sơ yêu cầu chi trả, vì thường có thời hạn.
- Người thuê nhà của người mất, hoặc chủ nhà nếu người mất đang thuê: thống nhất tiền thuê, tiền cọc.
Tháng đầu là tháng nhiều cuộc gọi nhất. Mỗi ngày làm hai ba việc là vừa sức. Gọi trước khi đi để hỏi đúng giấy tờ, mang theo cả tập hồ sơ, và luôn hỏi tên người tiếp nhận.
Tháng thứ hai và thứ ba: dịch vụ, tài khoản số và chuyện tài sản
Khi những khoản tiền lớn đã được báo, chuyển sang nhóm việc nhỏ nhưng nhiều: số điện thoại, điện, nước, internet, phí chung cư, các gói thu phí hằng tháng, các tài khoản mạng xã hội và email. Với mỗi thứ, quyết định giữ, chuyển tên hay dừng. Riêng số điện thoại thì để cuối cùng, khi các tài khoản liên kết đã xử lý xong.
Đây cũng là lúc gia đình ngồi lại lập một bảng tài sản và nghĩa vụ của người mất: nhà đất, xe, tiền gửi, sổ tiết kiệm, các khoản vay, các khoản người khác còn nợ người mất. Chưa cần bàn chia, chỉ cần mọi người cùng nhìn thấy một bức tranh. Rất nhiều chuyện mất lòng giữa anh chị em bắt đầu từ việc mỗi người chỉ biết một mảnh và tự đoán phần còn lại.
Nếu người mất có hoạt động kinh doanh, cho thuê tài sản hay có mã số thuế cá nhân với khoản thu nhập riêng, hãy hỏi cơ quan thuế quản lý về nghĩa vụ thuế còn lại và cách chấm dứt hoặc chuyển đổi. Đừng tự đoán, vì mỗi loại hình có quy định khác nhau.
Sau ba tháng: thừa kế và những việc không cần vội
Thủ tục thừa kế để sang tên nhà, xe, nhận tiền trong ngân hàng thường làm sau cùng, khi gia đình đã có đủ giấy tờ và đã nói chuyện với nhau đủ bình tĩnh. Đây là một chủ đề riêng với nhiều nhánh, nên tìm hiểu kỹ ở nguồn chuyên về thừa kế hoặc hỏi văn phòng công chứng, luật sư.
Những việc không cần vội: dọn phòng và quần áo của người mất, quyết định bán nhà, đóng hẳn tài khoản mạng xã hội, chuyển nhà về ở với con. Người xung quanh hay khuyên làm nhanh cho đỡ buồn, nhưng không có thời hạn nào cho những việc này. Nhiều người đã hối hận vì vứt đi những thứ không bao giờ lấy lại được, hiếm ai hối hận vì đã chờ.
Một việc nhỏ đáng làm trong giai đoạn này là xem lại giấy tờ của chính mình: nếu bạn là người đứng tên nhiều thứ trong nhà, ghi lại cho người thân biết chúng ở đâu. Trải qua một lần tìm giấy tờ cho người đã mất, nhiều người tự nhiên muốn làm điều đó cho gia đình mình.
Gom giấy tờ thành một tập: chia ngăn thế nào
Một bìa còng có nhiều ngăn, hoặc một túi hồ sơ chia bằng giấy màu, là đủ. Đặt tên ngăn bằng chữ to. Gợi ý cách chia:
| Ngăn | Chứa gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gốc | Giấy báo tử, một bản trích lục không bao giờ nộp, căn cước người mất nếu được giữ | Không mang ra ngoài trừ khi bắt buộc |
| Bản sao | Các bản sao trích lục, bản chụp giấy tờ quan hệ gia đình | Ghi số lượng còn lại ở bìa ngăn |
| Bảo hiểm xã hội và trợ cấp | Giấy biên nhận, quyết định hưởng, giấy hẹn | Ghi mã hồ sơ lên đầu trang |
| Ngân hàng và bảo hiểm | Sao kê, hợp đồng vay, hợp đồng bảo hiểm, giấy xác nhận đã báo | Mỗi ngân hàng một bìa nhỏ |
| Nhà, xe, dịch vụ | Giấy tờ nhà đất, đăng ký xe, hoá đơn điện nước, biên lai thuế | Bản gốc nhà đất có thể cất riêng nơi an toàn |
| Nhật ký việc | Một tờ ghi ngày, nơi liên hệ, người tiếp nhận, kết quả, việc tiếp theo | Để trên cùng |
Tờ nhật ký việc là thứ có ích nhất. Khi người khác trong nhà hỏi việc đã tới đâu, họ chỉ cần đọc. Khi bạn quá mệt và phải nhờ người khác thay, họ cũng tiếp được ngay. Chụp ảnh toàn bộ tập mỗi khi có giấy mới, lưu vào một thư mục chung của gia đình, để lỡ có thất lạc vẫn còn bản tra cứu.
Chia việc trong gia đình khi ai cũng mệt
Một người lo giấy tờ, không phải ai cũng lo. Chọn người cẩn thận, ở gần, có thời gian. Những người khác giúp người đó bằng cách lo việc khác: nấu ăn, đưa đón, chăm người già trong nhà.
Người ở xa nhận việc làm được từ xa. Gọi tổng đài, tra cứu quy định, gửi hồ sơ trực tuyến, lập bảng tài sản. Như vậy người ở xa vẫn góp sức và bớt cảm giác áy náy.
Báo cáo ngắn trong nhóm chung. Mỗi tối một vài dòng: hôm nay đã làm gì, mai làm gì, cần ai giúp gì. Tránh để mỗi người hỏi riêng một câu giống nhau.
Để người vợ hoặc chồng còn sống quyết định những gì thuộc về họ. Các con hay muốn làm hết cho mẹ, cho bố. Hỏi ý họ trước, nhất là với căn nhà và chế độ tử tuất họ được hưởng.
Cho phép mình chậm lại. Không có thủ tục nào đáng để một người trong nhà gục ngã. Chậm một tuần thường không sao; hỏi rõ những việc có thời hạn thật sự để ưu tiên.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Tìm người có chuyên môn khi danh sách này vướng ở chỗ vượt quá sức gia đình: giấy tờ của người mất lệch nhau nghiêm trọng, nợ có vẻ lớn hơn tài sản, có người thừa kế ở nước ngoài hoặc không liên lạc được, hoặc trong nhà bắt đầu căng thẳng về tài sản. Bắt đầu với cán bộ của chính cơ quan đang xử lý hồ sơ; khi cần, hỏi luật sư, văn phòng công chứng hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước.
Có những người làm hết danh sách rất gọn gàng, rồi khi dòng cuối cùng được gạch thì mới thấy trống rỗng, vì việc giấy tờ là sợi dây cuối cùng nối họ với người đã mất. Điều đó không lạ. Nhưng nếu nhiều tháng trôi qua mà bạn vẫn không ngủ được, không ăn được, không làm nổi việc hằng ngày, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Việc giấy tờ nào có thời hạn cần chú ý nhất?
Đăng ký khai tử có thời hạn theo luật hộ tịch. Hồ sơ trợ cấp mai táng, tử tuất và yêu cầu chi trả bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm khoản vay cũng có thời hạn. Hỏi mốc cụ thể ngay lần đầu liên hệ từng nơi và ghi vào nhật ký việc.
Có nên thuê dịch vụ làm hộ toàn bộ thủ tục không?
Những việc như khai tử hay báo ngân hàng gia đình tự làm được và không tốn nhiều. Nếu thuê, chỉ làm với tổ chức hành nghề hợp pháp như văn phòng luật sư, có hợp đồng rõ ràng, và không giao bản gốc giấy tờ cho người không quen biết.
Một mình lo thủ tục cho bố mẹ thì nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu với ba việc của hai tuần đầu: giấy báo tử, khai tử, xin nhiều bản sao trích lục. Sau đó mỗi ngày làm một hai việc trong danh sách tháng đầu. Nhờ bạn bè thân giúp những việc như gọi tổng đài hay đi cùng khi lên cơ quan.
Người mất không để lại giấy tờ gì, gia đình tìm từ đâu?
Bắt đầu từ căn cước và điện thoại của người mất, rồi tới thư từ, tin nhắn ngân hàng, nơi làm việc cũ, Uỷ ban nhân dân cấp xã và cơ quan bảo hiểm xã hội. Nhiều thông tin đã nằm trên cơ sở dữ liệu, cán bộ có thể tra khi gia đình đưa trích lục khai tử.
Có cần làm thừa kế ngay sau khi mất không?
Không cần ngay. Thủ tục thừa kế thường làm sau khi gia đình đã có đủ giấy tờ và đã bình tĩnh để bàn bạc. Tuy vậy không nên để quá lâu nếu có tài sản cần xử lý, và nên tìm hiểu kỹ quy định về thừa kế ở nguồn chuyên về chủ đề này.