Ước nguyện chăm sóc cuối đời là những điều bạn tự quyết từ khi còn khoẻ: nếu bệnh nặng không chữa được, bạn muốn được chăm ở đâu, can thiệp nào muốn và không muốn, điều gì quan trọng nhất với bạn, và ai sẽ thay bạn nói chuyện với bác sĩ khi bạn không tự nói được. Ghi ra giấy và nói rõ với gia đình là hai việc phải đi cùng nhau.
Nhiều người bắt đầu nghĩ tới chuyện này sau khi chăm cha mẹ lúc cuối đời và thấy con cái đã rối thế nào khi phải đoán ý người bệnh. Bài này gợi ý những phần nên có, các bước tự làm, chuyện giá trị pháp lý ở Việt Nam, cách chọn người đại diện, và cách nói với gia đình sao cho họ thật sự nghe.
Vì sao nên tự chuẩn bị khi còn khoẻ
Ở nhiều nước, việc lập kế hoạch chăm sóc trước đã trở thành một phần của khám sức khoẻ cho người lớn tuổi. Ở Việt Nam, chuyện này còn ít được nói tới, phần vì kiêng kỵ, phần vì người ta nghĩ đó là việc của con cái lo. Nhưng con cái chỉ lo đúng được khi biết bạn muốn gì.
Lý do thực tế nhất: bệnh nặng thường đến cùng lúc với việc không tự nói được. Đột quỵ, hôn mê, sa sút trí tuệ, hay đơn giản là quá mệt để suy nghĩ. Lúc đó, những quyết định như có chuyển viện cấp cứu không, có đặt ống thở không, sẽ do người khác đưa ra. Nếu bạn chưa từng nói, họ sẽ quyết theo nỗi sợ của họ, hoặc theo ý người có tiếng nói lớn nhất trong nhà.
Tự chuẩn bị cũng là món quà cho người ở lại. Người con phải chọn “có đặt ống thở cho mẹ không” mà không biết mẹ muốn gì sẽ mang câu hỏi ấy theo nhiều năm, dù chọn bên nào. Khi có lời của chính bạn, họ chỉ cần làm theo, và nỗi day dứt nhẹ đi rất nhiều.
Bạn không cần già hay bệnh mới làm việc này. Người trẻ cũng có thể gặp tai nạn. Chỉ cần thấy mình có điều muốn người thân biết, đó là lúc thích hợp.
Một bản ước nguyện nên có những phần nào
Không có mẫu bắt buộc. Bảng dưới gợi ý những phần thường gặp và câu tự hỏi giúp bạn viết ra, kèm ví dụ cách diễn đạt.
| Phần | Câu tự hỏi | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Điều quan trọng nhất | Khi bệnh nặng, mình sợ nhất điều gì, mong nhất điều gì? | “Mình mong được tỉnh táo nhận ra con cháu, ít đau, hơn là sống thêm bằng mọi giá.” |
| Nơi chăm sóc | Muốn ở nhà, ở viện hay về quê? | “Nếu bác sĩ nói không chữa được nữa, mình muốn về nhà.” |
| Các can thiệp lớn | Hồi sức, thở máy, nuôi ăn qua ống, chuyển viện cấp cứu: muốn, không muốn, hay tuỳ hoàn cảnh? | “Mình muốn thử nếu bác sĩ thấy có khả năng hồi phục; nếu không thì thôi.” |
| Người đại diện | Ai thay mình bàn với bác sĩ khi mình không nói được? | “Người đại diện là con gái thứ hai; nếu không liên lạc được thì con trai cả.” |
| Sự dễ chịu hằng ngày | Điều gì làm mình thấy là mình? | “Mở radio buổi sáng, được lau người bằng nước ấm, có người đọc báo cho nghe.” |
| Hậu sự và các việc sau | Muốn theo nghi thức nào, có muốn hiến mô tạng không? | “Làm gọn theo nếp nhà; mình đã tìm hiểu việc đăng ký hiến tạng.” |
Viết bằng lời của bạn, ngắn, rõ. Tránh những câu chung chung như “không muốn bị hành hạ”, vì người khác sẽ hiểu mỗi người một kiểu. Hãy mô tả điều bạn coi là chấp nhận được và không chấp nhận được.
Các bước tự làm
Toàn bộ có thể xong trong vài tuần, rải ra từng chút, không cần làm trong một ngày.
- Tự nghĩ trước. Đi dạo, ngồi một mình, nhớ lại những người thân bạn từng tiễn: điều gì bạn thấy họ được chăm đúng, điều gì bạn không muốn lặp lại với mình.
- Hỏi bác sĩ những điều chưa hiểu. Nếu đang có bệnh mạn tính, nhân một lần tái khám, hỏi bệnh của mình có thể diễn tiến ra sao và những can thiệp nào thường được đặt ra ở giai đoạn cuối.
- Viết bản nháp. Theo các phần ở bảng trên, mỗi phần vài câu. Ký tên, ghi ngày.
- Nói với người đại diện trước. Hỏi họ có đồng ý nhận vai này không. Giải thích lý do của từng lựa chọn, không chỉ đưa tờ giấy.
- Nói với cả nhà. Có thể nhân một bữa cơm. Trao bản sao cho những người cần biết.
- Cất ở chỗ dễ tìm. Cùng chỗ với giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế. Một bản giấy cất chỗ không ai biết thì cũng như không có.
- Xem lại định kỳ. Mỗi năm một lần, hoặc khi có thay đổi lớn: phát hiện bệnh mới, mất người đại diện, ly hôn, chuyển nơi ở.
Đừng chờ bản viết hoàn hảo. Một tờ giấy vài dòng có chữ ký vẫn tốt hơn một kế hoạch chi tiết nằm trong đầu.
Giá trị pháp lý ở Việt Nam: điều nên biết
Ở một số nước có những văn bản riêng, được luật công nhận, để người dân ghi trước ý muốn về điều trị cuối đời. Ở Việt Nam, khuôn khổ cho loại văn bản này chưa rõ ràng và phổ biến như vậy. Vì thế, giá trị lớn nhất của bản ước nguyện bạn viết là giúp gia đình và bác sĩ hiểu ý bạn, chứ đừng kỳ vọng nó tự động ràng buộc mọi quyết định.
Vài điểm thực tế: bác sĩ sẽ vẫn cân nhắc tình trạng y khoa cụ thể và trao đổi với người nhà; một bản ghi rõ ràng, có chữ ký, có ngày, được người thân biết từ trước sẽ được tôn trọng hơn nhiều so với lời kể lại. Nếu muốn có thêm giá trị pháp lý, hãy hỏi công chứng viên hoặc luật sư về hình thức phù hợp, và tra quy định hiện hành vì pháp luật có thể thay đổi.
Việc hiến mô, tạng sau khi mất có quy định và thủ tục đăng ký riêng; nếu quan tâm, bạn hỏi tại cơ sở y tế nơi mình khám để được chỉ tới đúng nơi đăng ký, và nhớ nói với gia đình, vì gia đình là người sẽ phải thực hiện ý nguyện ấy.
Phân chia tài sản là chuyện của di chúc, có quy định riêng về hình thức. Bản ước nguyện chăm sóc không thay được di chúc.
Chọn người đại diện: không phải lúc nào cũng là con cả
Người hiểu và chịu làm theo ý bạn. Tiêu chí quan trọng nhất không phải là thứ bậc trong nhà, mà là người đó có làm theo ý bạn ngay cả khi họ mong khác hay không. Một người con rất thương nhưng không chịu nổi việc “buông” có thể không phải người phù hợp.
Người bình tĩnh khi căng thẳng. Phòng cấp cứu lúc nửa đêm không phải chỗ cho người dễ hoảng. Hãy nghĩ xem ai trong nhà từng giữ được bình tĩnh trong một biến cố.
Người ở đủ gần hoặc liên lạc được nhanh. Người ở nước ngoài vẫn làm đại diện được, nhưng nên có thêm người thứ hai ở gần.
Người dám nói với anh chị em. Người đại diện sẽ phải truyền đạt ý bạn cho cả nhà, có khi trước sự phản đối. Họ cần được cả nhà biết và chấp nhận từ trước.
Có người dự phòng. Ghi tên người thứ hai nếu người thứ nhất không thể. Tránh chọn hai người “cùng quyết”, vì khi họ bất đồng sẽ không ai quyết được.
Nói với gia đình sao cho họ thật sự nghe
Tờ giấy chỉ có ích khi người thân hiểu vì sao bạn chọn như vậy. Cuộc nói chuyện này thường khó hơn việc viết.
- Mở lời bằng lý do của bạn, không bằng tờ giấy: “Hồi chăm bà nội, mình thấy cả nhà cực quá vì không ai biết bà muốn gì. Mình không muốn các con phải đoán như vậy.”
- Nói rõ đây là chuẩn bị, không phải báo tin xấu. Nhiều người nhà nghe tới chuyện này là hoảng, tưởng bạn đang giấu bệnh.
- Để họ hỏi, kể cả phản đối. Nghe xong rồi giải thích lại, đừng tranh thắng thua.
- Nói cả điều cho phép: “Nếu đến lúc đó các con thấy cần làm khác vì hoàn cảnh, mình tin các con.” Câu này giúp người ở lại bớt sợ làm sai.
- Nhắc lại vào dịp khác. Một lần nói hiếm khi đủ; người thân cần nghe vài lần mới thật sự nhớ.
Nếu gia đình lảng tránh, hãy gửi bản viết kèm vài dòng giải thích, rồi hẹn nói lại sau. Im lặng của họ không có nghĩa là họ không đọc.
Một tình huống: chị Thu ở Đà Nẵng sau ba năm chăm mẹ
Chị Thu bốn mươi lăm tuổi, chăm mẹ ba năm cuối đời. Mẹ chị chưa từng nói mình muốn gì, nên mỗi lần mẹ trở nặng, mấy chị em lại tranh luận: chị muốn đưa mẹ về nhà, em trai muốn làm mọi cách ở viện. Lần cuối, mẹ được đặt ống thở theo ý em trai và mất sau mười ngày trong phòng hồi sức. Đến giờ hai chị em vẫn tránh nói về những ngày ấy.
Vài tháng sau tang mẹ, chị Thu ngồi viết cho chính mình một trang. Chị ghi rằng nếu không còn khả năng hồi phục, chị muốn được về nhà và không muốn thở máy kéo dài; chị chọn chồng làm người đại diện, em gái làm người dự phòng. Chị đọc cho chồng nghe trước, rồi nhân bữa cơm ngày giỗ mẹ, chị nói với cả nhà, kể cả hai con đã lớn.
Em trai chị nghe xong im lặng rất lâu, rồi nói: “Giá mà hồi đó má cũng viết như chị.” Đó là lần đầu hai chị em nhắc lại chuyện cũ mà không trách nhau. Bản ước nguyện của chị Thu không chỉ dành cho tương lai của chị; nó còn giúp cả nhà gỡ một nút thắt của quá khứ.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Bác sĩ là người đầu tiên nên hỏi khi bạn chưa hiểu một can thiệp y khoa cụ thể nghĩa là gì, nó mang lại gì và gây khó chịu gì với người ở tuổi và tình trạng của bạn. Đừng quyết dựa trên chuyện kể hay tin đồn; mỗi bệnh, mỗi người mỗi khác. Với giá trị pháp lý của văn bản, hãy hỏi công chứng viên hoặc luật sư.
Nghĩ về cái chết của chính mình làm nhiều người lo âu. Một chút bồn chồn là bình thường. Nhưng nếu ý nghĩ về cái chết bám theo bạn suốt ngày, làm bạn mất ngủ, không làm việc được, hoặc bạn thấy mình muốn chết hơn là muốn chuẩn bị, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Khi có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng giữ một mình: nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nên viết ước nguyện chăm sóc cuối đời?
Không có tuổi chuẩn. Người đang có bệnh mạn tính, người vừa chăm cha mẹ lúc cuối đời, người sống một mình nên làm sớm. Người trẻ khoẻ cũng có thể ghi vài dòng vì tai nạn có thể xảy ra với bất kỳ ai.
Bản ước nguyện tự viết có bắt buộc bác sĩ làm theo không?
Ở Việt Nam, khuôn khổ pháp lý cho loại văn bản này chưa rõ ràng. Giá trị chính của nó là giúp gia đình và bác sĩ hiểu ý bạn. Muốn có thêm giá trị pháp lý, hãy hỏi công chứng viên hoặc luật sư và tra quy định hiện hành.
Nếu con cái không đồng ý với ước nguyện của mình thì sao?
Hãy giải thích lý do, nghe nỗi lo của con, và chọn người đại diện là người sẵn lòng làm theo ý bạn. Ghi rõ ý mình có chữ ký và ngày, trao bản sao cho cả nhà để không ai bảo là mình không biết.
Đổi ý sau khi đã viết thì làm thế nào?
Viết bản mới, ghi ngày mới, ký tên, báo cho người đại diện và gia đình, rồi thu lại hoặc huỷ bản cũ. Nên xem lại mỗi năm một lần hoặc khi sức khoẻ có thay đổi lớn.
Có nên nói với bác sĩ gia đình về ước nguyện của mình không?
Nên, nếu bạn có bác sĩ theo dõi thường xuyên. Bác sĩ giúp bạn hiểu các can thiệp y khoa, góp ý cho cách viết rõ ràng hơn, và khi cần sẽ biết tôn trọng điều bạn đã chọn.