Buồn khi xa quê định cư là một dạng đau buồn vì mất mát: mất tiếng nói quen, mất bạn bè, mất vai trò, mất mùi vị và nhịp sống của nơi mình lớn lên. Nỗi buồn ấy thật, kể cả khi việc ra đi là lựa chọn của chính bạn và cuộc sống mới đầy đủ hơn.
Nỗi nhớ nhà thường bị coi nhẹ vì người ta nghĩ bạn "đi sướng" hay "lên phố làm ăn" thì phải vui. Bài viết giúp gọi tên những gì đã mất, phân biệt nỗi nhớ của người đi lao động, đi học, theo chồng theo vợ và người già theo con, gợi những cách giữ quê trong đời sống mới, và chỉ ra lúc nào nỗi nhớ đã thành gánh nặng cần người có chuyên môn.
Xa quê là mất mát, dù ra đi là lựa chọn của mình
Khi ra đi, người ta thường chỉ đếm những gì sẽ có: thu nhập cao hơn, trường tốt hơn cho con, cơ hội nghề nghiệp. Những gì sẽ mất ít khi được liệt kê, vì chúng nằm ở những chỗ nhỏ khó gọi tên: tiếng rao buổi sáng, bữa cơm với mẹ, hàng xóm biết mình từ hồi bé, cảm giác ai cũng hiểu mình nói gì mà không cần giải thích.
Những tháng đầu, bận làm giấy tờ, tìm nhà, tìm việc thường che bớt nỗi nhớ. Đến khi mọi thứ tạm ổn, nhiều người bất ngờ thấy trống rỗng vào những dịp như Tết, như ngày giỗ ở quê mà mình chỉ theo dõi qua màn hình điện thoại. Có người khóc khi nghe một bài hát cũ ở siêu thị, có người thấy mình ăn mãi một món quê dù không ngon bằng mẹ nấu.
Xa quê còn khó ở chỗ đây là mất mát "có lỗi của mình": mình đã chọn đi. Nhiều người không dám than với gia đình vì sợ cha mẹ lo, không dám than với người mới quen vì sợ bị nghĩ là không biết ơn. Nỗi buồn không có chỗ nói, nên thường biến thành mệt mỏi, cáu gắt hay mất ngủ. Thừa nhận đây là một nỗi buồn chính đáng là bước đầu tiên để chăm nó.
Những thứ thường mất khi rời quê
Tiếng nói và sự thoải mái khi diễn đạt. Ở nơi mới, nói gì cũng phải nghĩ, phải dịch, phải sợ sai. Mất cảm giác nói tự nhiên là mất một phần con người mình, nhất là với người vốn hoạt ngôn.
Vai trò và vị thế. Người từng là kỹ sư, giáo viên ở quê có thể phải làm lại từ việc tay chân. Không phải việc ấy kém đi, mà là mất đi hình ảnh mình đã quen.
Mạng lưới quan hệ. Không còn ai để gọi khi ốm, khi cần người trông con một buổi. Mọi mối quan hệ phải dựng lại từ đầu, và dựng lại tốn rất nhiều năm.
Mùi vị, khí hậu, âm thanh. Những thứ cơ thể quen từ bé, nghe như chuyện vặt, nhưng thiếu chúng lâu ngày làm người ta thấy lạc lõng.
Thời gian với cha mẹ già. Mỗi lần về là một lần thấy cha mẹ già đi một ít. Nỗi lo không kịp về khi cha mẹ ốm nặng thường âm ỉ suốt những năm xa nhà.
Chỗ đứng ở cả hai nơi. Ở nơi mới vẫn là người ngoài, về quê lại thấy mình lạ. Cảm giác không thuộc hẳn về đâu là nỗi buồn ít người nói nhất.
Mỗi hoàn cảnh ra đi có một kiểu nhớ nhà
Không phải ai xa quê cũng buồn giống nhau. Nhận ra hoàn cảnh của mình giúp chọn đúng cách đỡ cho mình.
| Hoàn cảnh | Nỗi buồn hay gặp | Điều thường giúp được |
|---|---|---|
| Đi lao động có thời hạn | Gánh kỳ vọng gửi tiền về, làm nặng, ít người chuyện trò | Một nhóm đồng hương tin được, giờ nghỉ cố định, gọi về nhà vào giờ ổn định |
| Du học | Áp lực học, cô đơn, ngại kể khó khăn vì sợ cha mẹ lo | Dịch vụ hỗ trợ sinh viên của trường, bạn cùng lớp, thầy cô hướng dẫn |
| Theo chồng, theo vợ | Phụ thuộc vào một người, xa cả họ hàng lẫn bạn bè | Có việc hoặc nhóm riêng của mình, học tiếng có hệ thống |
| Cả nhà định cư | Con cái hoà nhập nhanh, cha mẹ thấy bị bỏ lại | Giữ tiếng Việt và vài nếp nhà trong gia đình |
| Người già theo con lên phố hay ra nước ngoài | Mất bạn già, mất việc làm vườn, ở trong căn hộ cả ngày | Một nhóm người cùng tuổi, việc có ích trong nhà, về quê định kỳ |
Bảng chỉ để gợi ý, mỗi người có thể thuộc nhiều ô. Điều chung là ai cũng cần ít nhất một chỗ nói tiếng mẹ đẻ thoải mái và một vai trò khiến mình thấy có ích ở nơi mới.
Người già theo con lên phố: nỗi buồn lặng lẽ nhất
Bà Liên năm nay bảy mươi, rời quê ở Nghệ An lên Hà Nội trông cháu. Căn hộ trên tầng mười hai đầy đủ tiện nghi, con cái chu đáo, nhưng sau ba tháng bà gầy đi, ít nói, tối nào cũng gọi về quê hỏi chuyện vườn rau, con gà. Ở quê, bà đi chợ gặp chục người quen, chiều ra đình ngồi với hội bạn già. Ở đây, con đi làm, cháu đi học, bà ngồi một mình với cái ti vi.
Người già xa quê mất cùng lúc bạn bè, công việc tay chân quen thuộc, sự tự do đi lại, và cả vai người lớn được hỏi ý trong làng. Họ thường không than vì sợ con khó xử. Nỗi buồn lộ ra qua những dấu hiệu nhỏ: ăn ít, ngủ kém, hay nhắc chuyện quê, hay nói "để mẹ về".
Con cái có thể giúp bằng những việc cụ thể: tìm cho ông bà một nhóm tập thể dục buổi sáng ở khu nhà, để ông bà trồng vài chậu rau ngoài ban công, đưa về quê định kỳ để gặp bạn bè, và thật lòng hỏi ông bà có muốn ở lại hay không. Có những người già hợp với nơi mới sau một thời gian; có người thật sự cần về. Tôn trọng lựa chọn ấy là cách thương cha mẹ.
Giữ quê trong đời sống mới mà không kẹt lại
Giữ quê không có nghĩa là sống mãi trong quá khứ. Mục tiêu là có những sợi dây nối giúp bạn vững hơn để xây đời sống mới. Một vài cách nhiều người thấy hữu ích:
- Nấu một món quê vào một ngày cố định trong tuần, mời bạn bè mới cùng ăn.
- Giữ lịch gọi về nhà ổn định thay vì gọi khi buồn quá. Gọi đều đặn giúp cả hai đầu yên tâm hơn.
- Tìm một nhóm đồng hương nhỏ, nhưng không chỉ giao du trong nhóm ấy; có thêm bạn bản xứ giúp bạn bớt thấy mình là người ngoài.
- Giữ vài nếp nhà như ngày giỗ, cách gói bánh ngày Tết, theo cách phù hợp với hoàn cảnh mới.
- Học tiếng có hệ thống. Diễn đạt được ý mình ở nơi mới là cách nhanh nhất lấy lại cảm giác làm chủ.
- Có một kế hoạch về quê, dù là vài năm một lần, để nỗi nhớ có hướng đi.
Một cách tự kiểm đơn giản: những sợi dây nối với quê có đang giúp bạn có sức sống ở nơi mới không, hay đang khiến bạn từ chối mọi thứ ở nơi mới? Nếu là vế sau, đó là lúc nên nói chuyện với ai đó.
Những chỗ hay sai khi nhớ nhà
Có những cách đối phó tự nhiên nhưng lại làm nỗi nhớ nặng hơn:
- Giấu hết khó khăn với gia đình. Cha mẹ thường đoán ra, và cả hai đầu cùng lo mà không nói.
- Lướt mạng xã hội xem ảnh quê hằng đêm. Xem một chút thì ấm lòng, xem hàng giờ trước khi ngủ thường làm mất ngủ và buồn hơn.
- So sánh mọi thứ ở nơi mới với quê. Nơi nào cũng có cái hơn cái kém; so mãi chỉ thấy cái thiếu.
- Tự hứa về hẳn trong một lúc buồn. Quyết định lớn nên đợi khi bạn ổn định hơn và đã cân nhắc kỹ cả hai phía.
- Dùng rượu bia vào cuối tuần để quên. Cô đơn cộng với rượu là sự kết hợp dễ trượt dài.
- Ép con cái phải buồn nhớ quê như mình. Trẻ lớn lên ở nơi mới có quan hệ khác với quê cha mẹ; giữ tiếng Việt và vài nếp nhà là đủ, không cần bắt con chia nỗi nhớ của người lớn.
Anh Khoa sang Nhật làm kỹ sư được hai năm kể rằng năm đầu anh gần như chỉ đi làm rồi về phòng gọi video với mẹ đến khuya. Anh tưởng gọi nhiều thì đỡ nhớ, nhưng càng gọi càng thấy mình không thuộc về nơi đang sống. Đến khi anh đổi sang gọi về nhà vào tối thứ Bảy và Chủ nhật, dành các tối trong tuần đi học tiếng và tham gia một nhóm chạy bộ ở khu nhà, anh mới bắt đầu có bạn và thấy những ngày ở đó là đời sống thật của mình chứ không phải thời gian chờ về.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Nhớ nhà dịu dần khi bạn có bạn bè, có việc, có nếp sống riêng ở nơi mới, dù vẫn có những ngày nhớ da diết. Nhưng nếu sau nhiều tuần bạn vẫn không ngủ được, không ăn được, không muốn ra khỏi nhà, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc thấy mình uống rượu nhiều hơn, hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nơi bạn đang sống. Nhiều nơi có dịch vụ phiên dịch trong y tế; sinh viên có thể bắt đầu từ bộ phận hỗ trợ của trường, người lao động có thể hỏi đơn vị tuyển dụng hoặc cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước sở tại về nơi tìm giúp đỡ.
Khi gặp, kể rõ bạn đến từ đâu, đã ở bao lâu, những thay đổi về ngủ, ăn, tâm trạng, và hỏi: tình trạng này có cần theo dõi thêm không, có nơi nào hỗ trợ bằng tiếng Việt không. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ: nói ngay với người tin cậy ở gần, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi số cấp cứu của nơi bạn đang sống; ở Việt Nam là 115.
Câu hỏi thường gặp
Mình chọn đi định cư mà vẫn buồn có phải là vô ơn không?
Không. Bạn có thể vừa biết ơn những gì nơi mới mang lại, vừa buồn vì những gì đã mất. Hai cảm xúc này không loại trừ nhau, và gọi tên nỗi buồn giúp bạn chăm nó tốt hơn.
Nhớ nhà bao lâu thì đỡ?
Không có mốc chung. Nhiều người thấy dịu dần khi có bạn bè, việc làm và nếp sống ở nơi mới, nhưng vẫn có những dịp như Tết, ngày giỗ làm nỗi nhớ quay lại. Điều cần để ý là nó có đang chặn đời sống hằng ngày không.
Cha mẹ già ở quê ốm mà không về kịp thì phải làm sao với cảm giác có lỗi?
Cảm giác này rất phổ biến ở người xa nhà. Có thể chuẩn bị trước bằng cách bàn với anh chị em về người chăm, giữ liên lạc với hàng xóm, bác sĩ của cha mẹ. Nếu cảm giác có lỗi kéo dài, nên nói chuyện với chuyên gia.
Mẹ lên thành phố ở với con mà cứ đòi về quê thì nên làm gì?
Hãy hỏi thật lòng mẹ thiếu điều gì: bạn bè, việc làm vườn hay sự tự do. Thử bù những thứ ấy ở nơi mới, đưa mẹ về quê định kỳ. Nếu mẹ vẫn muốn về hẳn, tôn trọng mong muốn ấy và bàn cách chăm sóc từ xa.
Có nên chỉ chơi với người cùng quê ở nơi mới không?
Nhóm đồng hương là chỗ dựa quý, nhất là lúc đầu. Nhưng nếu chỉ giao du trong nhóm, bạn dễ thấy mình mãi là người ngoài ở nơi mới. Có cả bạn đồng hương lẫn bạn bản xứ thường giúp thích nghi bền hơn.
Khi nào nỗi nhớ nhà cần gặp chuyên gia?
Khi nhiều tuần liền bạn mất ngủ, bỏ ăn, không muốn ra khỏi nhà, phụ thuộc rượu bia, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Ý nghĩ tự hại cần được nói ngay với người tin cậy và tới cơ sở y tế gần nhất.