Mất việc giữa chừng là một mất mát thật, kéo theo phản ứng giống đau buồn: sốc, chối, giận, xấu hổ, lo âu, rồi mới đến lúc tính tiếp. Thứ mất đi không chỉ là lương mà còn là vai trò, đồng nghiệp, nhịp ngày và cảm giác mình có ích.
Cách đi qua hiệu quả nhất thường là tách hai việc ra: chăm phần tinh thần như chăm một mất mát, và xử lý phần tiền bạc, giấy tờ, tìm việc theo danh sách rõ ràng. Gộp hai việc làm một khiến người ta hoặc tê liệt, hoặc nộp đơn vội vào bất cứ chỗ nào. Bài này đi theo những tuần đầu, chỗ hay vấp và dấu hiệu nên tìm người giúp.
Vì sao mất việc đau hơn người ngoài tưởng
Người ngoài thường nhìn mất việc như một chuyện kinh tế: hết lương thì tìm chỗ khác. Với người trong cuộc, nhất là người đã gắn với một nơi mười, mười lăm năm, đó là mất một phần danh tính. Câu "anh làm ở đâu" vốn là câu giới thiệu bản thân quen thuộc nhất, bỗng thành câu khó trả lời. Đồng nghiệp từng ăn trưa cùng mỗi ngày tự nhiên ít nhắn hơn, không phải vì bạc tình mà vì không biết nói gì.
Ở tuổi trung niên, mất việc còn chạm vào nỗi sợ sâu hơn: sợ mình đã lỗi thời, sợ không ai nhận người ngoài bốn mươi lăm, sợ không lo được học phí cho con hay tiền thuốc cho cha mẹ. Với người là trụ cột tài chính, cảm giác thất bại trước gia đình có khi còn nặng hơn nỗi lo tiền.
Thêm vào đó là sự im lặng. Nhiều người giấu vợ, giấu chồng, giấu cha mẹ suốt mấy tuần, sáng vẫn mặc áo đi làm rồi ngồi quán cà phê đến chiều. Giấu như vậy tốn rất nhiều sức và làm người ta cô lập đúng lúc cần chỗ dựa nhất. Gọi mất việc là một mất mát không phải để bi kịch hoá, mà để cho phép mình có thời gian phản ứng thay vì đòi hỏi bản thân phải "bình thường" ngay hôm sau.
Phản ứng thường gặp trong mấy tuần đầu và cách đỡ cho mình
Không phải ai cũng trải qua đủ các phản ứng dưới đây, và chúng không đến theo thứ tự cố định. Bảng giúp bạn nhận ra mình đang ở đâu và việc nhỏ nào có ích lúc đó.
| Điều bạn có thể thấy | Biểu hiện hay gặp | Việc nhỏ có ích |
|---|---|---|
| Sốc, không tin | Đọc đi đọc lại thông báo, vẫn dậy giờ cũ, đầu óc trống rỗng | Chưa quyết gì vội; ghi ra giấy những việc phải làm trong tuần |
| Giận | Nghĩ mãi về người quản lý, về sự bất công, ngủ không yên | Viết hết ra một trang rồi cất đi; tránh đăng lên mạng |
| Xấu hổ | Né gặp người quen, giấu gia đình, không dám ra đường giờ hành chính | Kể với một người thân thiết nhất trước |
| Lo âu | Tính đi tính lại tiền, tim đập nhanh lúc nửa đêm | Lập bảng chi tiêu ba tháng tới; biết rõ con số thật giúp bớt sợ mơ hồ |
| Mất phương hướng | Cả ngày trôi qua mà không làm được gì | Đặt lịch ngày đơn giản: sáng tìm việc hai giờ, chiều vận động, tối nghỉ |
Có những ngày bạn thấy hăng hái, hôm sau lại chán chường. Lên xuống như vậy là bình thường. Mục tiêu không phải là hết buồn, mà là giữ cho đời sống đủ nhịp để bạn còn sức đi tìm hướng mới. Nếu trong vài tuần mà ô "lo âu" hay "mất phương hướng" cứ ngày một nặng thêm, hãy xem mục tìm hỗ trợ chuyên môn ở cuối bài.
Hai tuần đầu: danh sách việc thực tế theo thứ tự
Khi tâm trí rối, danh sách cụ thể giúp bạn có chỗ bám. Không cần làm hết trong một ngày; mỗi ngày gạch được một hai dòng là đủ.
- Đọc kỹ giấy tờ chấm dứt hợp đồng. Ghi lại ngày nghỉ chính thức, khoản tiền công ty còn trả, giấy xác nhận quá trình làm việc. Chỗ nào không hiểu thì hỏi lại bộ phận nhân sự bằng văn bản.
- Hỏi về bảo hiểm thất nghiệp. Nếu bạn có đóng bảo hiểm thất nghiệp, hãy liên hệ trung tâm dịch vụ việc làm hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú để hỏi điều kiện, thời hạn nộp hồ sơ và giấy tờ cần mang. Thời hạn có quy định cụ thể, nên hỏi sớm và tra quy định hiện hành thay vì nghe truyền miệng.
- Lập bảng tiền ba tháng. Cộng tiền dự trữ, khoản được trả, rồi trừ chi phí cố định. Biết mình còn bao nhiêu tháng giúp quyết định sáng suốt hơn.
- Nói với gia đình. Chọn lúc yên tĩnh, nói sự thật ngắn gọn, kèm bảng tiền vừa lập và kế hoạch vài tuần tới.
- Báo cho một nhóm nhỏ người trong nghề. Chưa cần thông báo rộng; vài người cũ biết bạn đang tìm việc thường có ích hơn một bài đăng dài.
- Đặt lịch ngày. Dậy giờ cũ, có giờ cho tìm việc, giờ cho vận động và giờ nghỉ hẳn.
Danh sách này không thay được phần cảm xúc, nhưng nó gỡ bớt nỗi sợ mơ hồ. Rất nhiều lo âu sau mất việc đến từ việc không biết chính xác mình đang đứng ở đâu.
Nói với gia đình thế nào để không thành gánh nặng hai chiều
Giấu gia đình thường bắt đầu từ ý tốt: không muốn vợ lo, không muốn cha mẹ già mất ngủ. Nhưng gia đình hầu như luôn nhận ra có chuyện, và khi biết muộn, họ buồn vì bị giấu hơn là vì bạn mất việc. Nói sớm còn giúp cả nhà cùng điều chỉnh chi tiêu trước khi tiền dự trữ cạn.
Một cách nói giữ được bình tĩnh là đi theo ba ý: chuyện gì đã xảy ra, nhà mình đang có bao nhiêu, và mấy tuần tới mình định làm gì. Ví dụ anh Quân ở Đà Nẵng nói với vợ: "Công ty cắt bộ phận của anh từ cuối tháng. Mình có đủ chi tiêu khoảng bốn tháng nếu bớt mấy khoản. Hai tuần tới anh làm hồ sơ bảo hiểm thất nghiệp và gặp mấy anh trong nghề. Em cho anh vài ngày cho đầu óc lắng lại đã." Câu nói không giấu nỗi buồn, nhưng cũng không đổ hết lo lắng lên người nghe.
Với cha mẹ lớn tuổi, nên nói đơn giản hơn và nhấn vào việc bạn vẫn ổn. Với con nhỏ, chỉ cần nói những gì thay đổi trong nhà, ví dụ bố sẽ ở nhà nhiều hơn, cả nhà bớt đi ăn ngoài, không cần kể chuyện công ty. Điều quan trọng là bạn có một người lớn để chia sẻ thật lòng, không phải gồng một mình.
Giữ một nhịp ngày khi không còn giờ đi làm
Công việc vốn chia ngày thành từng khúc: giờ đi, giờ họp, giờ ăn trưa, giờ về. Khi khung ấy biến mất, ngày dài ra và trống đi, và chính khoảng trống đó làm nỗi buồn lớn lên. Nhiều người kể rằng tuần đầu còn bận giấy tờ, sang tuần thứ ba mới thấy hụt hẫng thật sự, vì lúc ấy không còn gì buộc phải làm.
Một nhịp ngày đơn giản giúp đỡ được nhiều. Chị Hoa ở Cần Thơ, mất việc kế toán sau mười hai năm, tự chia ngày làm ba phần: buổi sáng hai tiếng ngồi bàn sửa hồ sơ và gửi thư cho người quen trong nghề, buổi chiều đi bộ quanh khu nhà hoặc phụ việc chợ cho mẹ, buổi tối không mở trang tuyển dụng nữa. Chị nói phần khó nhất là buổi tối, vì đầu óc cứ đòi tính tiếp; tắt điện thoại sau chín giờ là cách chị giữ được giấc ngủ.
Vận động nhẹ mỗi ngày, gặp ít nhất một người ngoài gia đình mỗi tuần, và có một việc nhỏ hoàn thành được trong ngày, như sửa cái kệ hay nấu một bữa tử tế, là ba điểm tựa đáng giữ. Chúng không giải quyết chuyện tiền, nhưng giữ cho bạn còn sức và còn cảm giác làm chủ được một phần đời mình trong lúc chờ cơ hội mới.
Những cái không cần làm ngay
Người vừa mất việc hay cảm thấy phải làm gì đó thật lớn để chứng minh mình chưa thua. Những việc dưới đây thường để sau thì tốt hơn:
- Rút hết tiền tiết kiệm mở quán, mở cửa hàng. Kinh doanh cần sức và đầu óc tỉnh táo, mà mấy tuần đầu bạn chưa có đủ cả hai.
- Nhận việc đầu tiên được mời chỉ vì sợ. Nếu tiền còn đủ vài tháng, có thể cân nhắc thêm một hai ngày.
- Đăng bài dài về công ty cũ. Trút giận lên mạng có thể ảnh hưởng tới việc tìm chỗ mới và kéo dài cơn giận.
- Vay lãi cao để giữ mức chi tiêu cũ. Bớt chi tạm thời đỡ hơn nhiều so với một khoản nợ kéo theo.
- Học ngay ba bốn khoá học cùng lúc. Học là tốt, nhưng học dồn để chạy khỏi cảm giác trống rỗng thường bỏ dở giữa chừng.
Hoãn không có nghĩa là bỏ. Khi giấc ngủ ổn trở lại và bạn đã có bảng tiền rõ ràng, những ý tưởng này đáng được xem lại một cách bình tĩnh.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Khi nỗi buồn không còn lên xuống mà chỉ đi xuống. Nếu suốt nhiều tuần bạn thấy nặng nề gần như mọi lúc, mất hứng thú với cả những việc từng thích, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.
Khi giấc ngủ và ăn uống đổ vỡ. Thức trắng nhiều đêm liền, bỏ bữa, hoặc ngược lại ngủ cả ngày mà vẫn mệt là dấu hiệu cơ thể đang quá tải.
Khi rượu bia hoặc trò chơi trên mạng thành chỗ trốn. Bất cứ thói quen nào tăng dần để quên đi cảm giác thất bại đều đáng được nói với người có chuyên môn.
Khi có ý nghĩ mình là gánh nặng, không muốn sống nữa. Đây là lúc cần giúp ngay: nói với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ này có thể được hỗ trợ và thay đổi, bạn không phải chịu một mình.
Câu nên hỏi khi gặp chuyên gia. Kể rõ chuyện mất việc xảy ra khi nào, những thay đổi về ngủ, ăn, tâm trạng, rồi hỏi: tình trạng này có cần theo dõi thêm không, mình nên làm gì giữa các lần gặp, khi nào cần quay lại sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mất việc rồi mà vẫn mặc áo đi làm mỗi sáng có sao không?
Giữ nếp dậy sớm, ăn mặc gọn gàng là tốt cho tinh thần. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bạn làm vậy để giấu gia đình. Nên giữ nếp ngày nhưng nói thật với người thân để không phải gồng một mình.
Bao lâu sau khi mất việc thì nên bắt đầu tìm việc mới?
Phần giấy tờ như bảo hiểm thất nghiệp nên làm ngay vì có thời hạn. Còn tìm việc, nhiều người cần vài ngày đến một hai tuần để đầu óc lắng lại. Nếu tiền dự trữ ít, có thể vừa tìm vừa cho phép mình có giờ nghỉ mỗi ngày.
Đi phỏng vấn bị hỏi vì sao nghỉ việc thì nói sao?
Nói ngắn và thật, không chê công ty cũ. Ví dụ bộ phận bị cắt giảm do tái cơ cấu, rồi chuyển ngay sang điều bạn làm được. Tập trước với người thân giúp câu trả lời bớt run khi cảm xúc còn mới.
Thấy xấu hổ khi gặp hàng xóm, bạn bè thì làm thế nào?
Xấu hổ là cảm giác rất phổ biến sau mất việc, nhất là với người từng là trụ cột. Bắt đầu kể với một người thân thiết nhất, phản ứng của họ thường nhẹ hơn bạn sợ. Với người ngoài, chỉ cần nói mình đang chuyển việc.
Mất việc ở tuổi năm mươi có còn cơ hội không?
Con đường có thể khác trước: việc bán thời gian, làm tư vấn, chuyển sang lĩnh vực gần nghề cũ. Kinh nghiệm lâu năm vẫn có giá trị. Nên trao đổi với người trong nghề và trung tâm dịch vụ việc làm để biết lựa chọn thực tế.
Khi nào nỗi buồn vì mất việc cần tới bác sĩ?
Khi kéo dài nhiều tuần làm bạn mất ngủ, bỏ ăn, không làm được việc thường ngày, phụ thuộc rượu bia, hoặc có ý nghĩ không muốn sống. Trường hợp cuối cần nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.