ChapNhan.comChấp Nhận
Những mất mát khác trong đời

Cha mẹ sa sút trí tuệ: nỗi đau mất người thân khi họ vẫn còn bên cạnh

Khi cha mẹ lẫn dần, người con mất từng phần một người vẫn đang sống. Mất mát mơ hồ là gì, cảm xúc thường gặp, cách giữ phần còn lại của cha mẹ và khi nào cần người giúp.

An elderly Vietnamese woman and her adult son seen from behind sitting on a wooden bench in a quiet garden, his hand on her shoulder, soft late afternoon light

Khi cha mẹ sa sút trí tuệ, người con đau buồn trong lúc cha mẹ vẫn còn sống: mất dần người từng dạy mình, từng nhớ ngày sinh của mình, từng gọi đúng tên mình. Nỗi đau này có tên là mất mát mơ hồ, và nó khó chính vì không có điểm kết thúc rõ ràng.

Bài viết không bàn về chữa trị hay kỹ thuật chăm sóc hằng ngày, những việc cần theo hướng dẫn của bác sĩ. Bài tập trung vào phần người con, người bạn đời đang mang: những lần mất từng phần, cảm xúc lẫn lộn, khi cha mẹ hỏi về người đã khuất, anh chị em bất đồng, và lúc nào chính người chăm cần được giúp.

Mất mát mơ hồ: khi người thân còn đó mà như đã đi xa

Nhà nghiên cứu trị liệu gia đình Pauline Boss đặt tên cho những mất mát kiểu này là "mất mát mơ hồ": người thân vẫn hiện diện về thể chất nhưng vắng mặt dần về tâm trí. Khác với khi người thân mất, ở đây không có ngày giỗ, không có lễ tiễn, không ai đến chia buồn. Người con buồn mà không biết mình có "được" buồn không, vì mẹ vẫn đang ngồi đó.

Sự mơ hồ làm nỗi đau khó khép lại. Có hôm mẹ nhận ra con, gọi đúng tên, kể chuyện ngày xưa rành rọt; hôm sau lại hỏi "cô là ai". Mỗi lần tỉnh táo cho người con một chút hy vọng, mỗi lần quên lại lấy đi. Lên xuống liên tục như vậy rất mệt, và thường bị người ngoài không hiểu: "mẹ hôm nay khoẻ thế, có sao đâu".

Đi cùng mất mát mơ hồ là đau buồn dự cảm, tức là buồn trước cho một mất mát sẽ đến. Người con có thể đã khóc cho cha mẹ nhiều lần trước khi cha mẹ thật sự ra đi. Điều này không có nghĩa là bạn bỏ cuộc hay mong điều xấu. Đó là cách tâm trí chuẩn bị, và nó cần được thừa nhận thay vì bị trách.

Những lần mất từng phần mà người con nhớ mãi

Nhiều người chăm kể rằng nỗi đau không đến một lần mà đến theo từng mốc. Mỗi mốc là một lần đau buồn nhỏ, và nhận ra chúng giúp bạn hiểu vì sao mình mệt mỏi đến vậy:

  • Lần đầu cha mẹ quên một việc quan trọng. Quên tắt bếp, quên đường về nhà, quên đã ăn cơm.
  • Lần đầu không gọi đúng tên con. Gọi nhầm sang tên anh chị em, hoặc tên một người đã mất.
  • Ngày phải lấy lại chìa khoá xe, thôi cho đi chợ một mình. Mất tự do của cha mẹ cũng là một mất mát của con.
  • Ngày cha mẹ không nhận ra ngôi nhà mình đã sống mấy chục năm.
  • Ngày phải thay cha mẹ quyết định chuyện tiền bạc, giấy tờ. Vai trò đảo ngược, con thành người lo cho cha mẹ như lo cho trẻ.
  • Ngày cha mẹ không còn nói chuyện được như trước. Mất người để hỏi về chuyện ngày xưa, về họ hàng, về chính tuổi thơ của mình.

Ghi lại những mốc này, dù chỉ vài dòng, giúp nhiều người chăm hiểu chặng đường mình đã đi và cho phép mình được buồn ở từng mốc thay vì dồn lại. Nếu có anh chị em, chia sẻ những ghi chép này cũng giúp người ở xa hiểu thực trạng hơn.

Những cảm xúc lẫn lộn ít người dám nói

Giận. Giận vì cha mẹ hỏi đi hỏi lại một câu, giận vì phải bỏ việc, giận vì anh chị em không phụ. Giận rồi lại thấy mình bất hiếu. Giận là phản ứng tự nhiên khi bị quá tải, không phải thước đo tình thương.

Tội lỗi. Tội lỗi khi gửi cha mẹ vào cơ sở chăm sóc, khi đi chơi một buổi, khi lỡ lớn tiếng. Hãy tự hỏi: mình có đang làm điều tốt nhất có thể với sức mình không? Nếu có, tội lỗi ấy không công bằng với bạn.

Ước mọi chuyện kết thúc. Sau nhiều năm chăm, có lúc người con thoáng nghĩ "giá mà xong cho mẹ đỡ khổ". Ý nghĩ này đến với rất nhiều người chăm và thường đến từ kiệt sức, không phải từ thiếu thương.

Xấu hổ. Ngại đưa cha mẹ ra ngoài vì sợ hành vi lạ, ngại khách đến nhà. Nhiều gia đình thấy nhẹ hơn khi nói thẳng với hàng xóm, họ hàng về bệnh của cha mẹ.

Cô đơn. Bạn bè dần không hiểu vì sao bạn từ chối mọi lời mời. Nhóm người chăm người thân sa sút trí tuệ, nếu tìm được, là nơi hiếm hoi bạn không phải giải thích.

Khi cha mẹ hỏi về người đã khuất

Một trong những tình huống đau nhất là khi mẹ hỏi "bố đâu rồi" trong khi bố đã mất nhiều năm. Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà; nhiều gia đình được bác sĩ, chuyên gia gợi ý hướng dưới đây. Nên hỏi thêm người đang theo dõi cha mẹ bạn.

Cách hay làmVì sao dễ gây đauHướng nhẹ nhàng hơn
Nhắc thẳng "bố mất lâu rồi mẹ ạ"Mẹ có thể đau như nghe tin lần đầu, lặp lại mỗi lần hỏiHỏi lại cảm xúc: mẹ đang nhớ bố à, mẹ kể con nghe chuyện bố đi
Cãi lại khi mẹ nói saiMẹ hoảng, bối rối, có khi giậnĐi theo câu chuyện của mẹ, chuyển dần sang việc khác
Bịa chuyện chi tiếtDễ mâu thuẫn, người con thấy áy náyNói những điều không sai mà nhẹ nhàng: bố không ở đây, con ở với mẹ
Lảng đi ngayMẹ thấy bị gạt, hỏi dồn hơnNgồi xuống, nắm tay, xem ảnh bố cùng mẹ

Mỗi lần như vậy, chính người con cũng phải nhớ lại người đã khuất. Nếu bạn thấy những câu hỏi này khơi lại nỗi đau mất cha hay mất mẹ mà bạn chưa kịp buồn trọn, đó là điều đáng kể với một chuyên gia tâm lý.

Giữ lấy phần còn lại của cha mẹ

Dù trí nhớ gần đây mất dần, nhiều người sa sút trí tuệ vẫn giữ được những phần sâu hơn: một bài hát hồi trẻ, cách nhặt rau, cách xếp áo, niềm vui khi bế cháu, sự dễ chịu khi được nắm tay. Tìm và giữ những phần ấy giúp người con thấy cha mẹ vẫn còn đó, dù theo cách khác.

Chị Mai ở Đà Nẵng kể rằng mẹ chị không còn nhớ tên các cháu nhưng vẫn hát trọn mấy bài ru ngày xưa. Mỗi tối chị bật lại những bài ấy, hai mẹ con ngồi cùng nhau. Chị nói đó là lúc chị thấy mẹ "về" rõ nhất, và cũng là lúc chị cho phép mình khóc.

Một vài việc nhiều gia đình làm: ghi âm cha mẹ kể chuyện khi còn kể được, giữ đồ vật và góc nhà quen, xem ảnh cũ cùng nhau mà không đố cha mẹ phải nhớ tên ai. Mục tiêu không phải là giữ trí nhớ lại, mà là giữ những khoảnh khắc gần nhau còn có thể có.

Khi anh chị em không cùng nhìn thấy một người mẹ

Một nguồn đau ít được nói là anh chị em nhìn bệnh của cha mẹ khác nhau. Người con ở gần, chăm hằng ngày, thấy rõ từng lần mẹ quên, từng đêm mẹ thức dậy đòi về nhà. Người con ở xa về thăm vài ngày, gặp đúng lúc mẹ tỉnh táo, vui vẻ, rồi nói "mẹ có sao đâu, em làm quá". Câu nói ấy làm người chăm thấy công sức và nỗi buồn của mình bị phủ nhận.

Khác biệt này thường không phải do ai vô tâm. Người sa sút trí tuệ hay cố gắng "giữ phong độ" với khách và với người ít gặp, rồi mệt lả khi chỉ còn người thân quen. Người ở xa cũng đang có nỗi buồn riêng: không muốn tin mẹ đã thay đổi đến vậy.

Một cách giúp cả nhà nhìn cùng một hướng là để người ở xa ở lại chăm trọn vài ngày liền, hoặc cùng đi khám để nghe bác sĩ giải thích. Chia việc theo sức từng người, kể cả việc không cần có mặt như lo giấy tờ, gọi điện cho mẹ mỗi tối, giúp người chăm chính bớt thấy mình đơn độc.

Câu nên hỏi bác sĩ, kể cả câu cho chính mình

Người chăm thường chỉ hỏi về cha mẹ mà quên hỏi về mình. Ở lần khám tới, ghi sẵn các câu sau:

  1. Bệnh của cha mẹ đang ở giai đoạn nào, những thay đổi nào có thể đến trong thời gian tới?
  2. Những hành vi nào là do bệnh, để gia đình bớt hiểu lầm và bớt giận?
  3. Gia đình nên trả lời thế nào khi cha mẹ hỏi về người đã mất hoặc đòi về nhà cũ?
  4. Khi nào nên bàn tới việc chăm sóc tại cơ sở, và nên hỏi những gì khi tìm hiểu?
  5. Có nhóm hỗ trợ người chăm, hoặc chuyên gia tâm lý cho gia đình ở đâu?
  6. Dấu hiệu nào ở chính người chăm cho thấy cần nghỉ hoặc cần được giúp?

Những quyết định lớn như giấy tờ, tài sản, ước nguyện chăm sóc cuối đời nên được bàn khi cha mẹ còn tham gia được; phần này có tài liệu chuyên riêng, ở đây chỉ nhắc rằng bàn sớm thường giúp anh chị em bớt bất đồng về sau.

Khi nào người chăm cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Chăm cha mẹ sa sút trí tuệ có thể kéo dài nhiều năm. Người chăm nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý cho chính mình nếu thấy:

  • Mất ngủ, kiệt sức kéo dài, ốm vặt liên miên mà không nghỉ được.
  • Cáu gắt đến mức sợ mình mất kiểm soát với cha mẹ.
  • Không còn hứng thú với bất cứ điều gì ngoài việc chăm.
  • Anh chị em căng thẳng tới mức không nói chuyện được với nhau.
  • Có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc thấy đời mình không còn ý nghĩa.

Với ý nghĩ tự hại, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Với những dấu hiệu khác, nhờ một người thay ca dù chỉ một buổi để đi khám là việc cần làm, không phải bỏ bê cha mẹ. Người chăm kiệt sức không thể chăm tốt cho ai, và cha mẹ bạn, khi còn tỉnh táo, hẳn cũng mong bạn được nghỉ ngơi.

Câu hỏi thường gặp

Buồn như mất mẹ trong khi mẹ vẫn còn sống có phải là bất hiếu không?

Không. Đó là mất mát mơ hồ, một phản ứng bình thường khi người thân thay đổi dần vì bệnh. Buồn cho những gì đã mất không làm bạn thương mẹ ít đi, mà cho thấy bạn hiểu rõ những gì mẹ đang trải qua.

Mẹ hỏi bố đâu dù bố đã mất từ lâu thì nên trả lời thế nào?

Nhiều gia đình được gợi ý hỏi lại cảm xúc của mẹ, cùng mẹ nhớ về bố thay vì nhắc thẳng tin dữ mỗi lần. Hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi mẹ để có cách phù hợp với giai đoạn bệnh của mẹ.

Gửi cha mẹ vào cơ sở chăm sóc có phải là bỏ rơi không?

Không nhất thiết. Khi nhu cầu chăm vượt quá sức gia đình, một nơi có người chăm chuyên nghiệp có thể an toàn hơn cho cha mẹ. Điều quan trọng là bạn vẫn thăm nom, theo dõi và giữ vai trò người thân.

Anh chị em không phụ chăm thì làm sao để bớt giận?

Thử một cuộc họp gia đình với danh sách việc cụ thể, để mỗi người nhận phần hợp với hoàn cảnh: người ở xa góp tiền, lo giấy tờ, người ở gần thay ca. Nếu không nói chuyện được, nhờ một người ngoài đáng tin hoặc chuyên gia làm trung gian.

Có nên khóc trước mặt cha mẹ bị lẫn không?

Thỉnh thoảng rơi nước mắt là chuyện tự nhiên. Nhưng người sa sút trí tuệ thường nhạy với cảm xúc xung quanh và có thể hoảng. Cần có một chỗ riêng, một người riêng để bạn được khóc trọn vẹn khi cần.

Khi nào người chăm nên tìm chuyên gia tâm lý?

Khi mất ngủ, kiệt sức, cáu gắt mất kiểm soát hoặc mất hứng thú kéo dài, hay khi có ý nghĩ làm hại bản thân. Ý nghĩ tự hại cần được nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138