Chăm người bệnh giai đoạn cuối ở nhà hợp khi người bệnh muốn về, triệu chứng đã tương đối kiểm soát được và gia đình có ít nhất hai người thay ca được; ở viện hợp hơn khi triệu chứng còn thay đổi nhanh, cần can thiệp y tế thường xuyên hoặc nhà không đủ người. Không có lựa chọn nào là thương hơn lựa chọn nào.
Quyết định này hay bị đặt sai câu hỏi. Người ta hỏi "về nhà có phải là bỏ cuộc không" hoặc "để ở viện có phải là bất hiếu không". Câu hỏi đúng là: ở đâu thì người bệnh bớt khổ nhất, đúng mong muốn của họ nhất, và gia đình giữ được sức lâu nhất. Bài này đi qua từng phần của câu hỏi đó.
So sánh nhanh hai nơi chăm
Bảng dưới không chấm điểm. Mỗi dòng là một điều cần nghĩ tới với hoàn cảnh nhà bạn.
| Điều cần nghĩ | Ở nhà | Ở viện |
|---|---|---|
| Không khí | Quen thuộc, có con cháu, hàng xóm, có thể nghe tiếng nhà | Lạ, ồn, đèn sáng cả đêm, giờ thăm hạn chế |
| Xử lý triệu chứng đột ngột | Chậm hơn, phụ thuộc người nhà và nơi gần nhất | Có nhân viên y tế tại chỗ |
| Gánh nặng người nhà | Rất lớn, nhất là ban đêm | Vẫn cần người nuôi nhưng có điều dưỡng chia bớt |
| Chi phí | Thiết bị, người giúp việc, mất thu nhập | Viện phí, đi lại, ăn ở của người nuôi |
| Riêng tư | Nhiều | Ít, thường nằm chung phòng |
| Thủ tục khi mất | Gia đình liên hệ chính quyền cấp xã để được hướng dẫn | Bệnh viện cấp giấy báo tử theo quy trình của viện |
Dòng cuối không phải điều nên quyết định trước tiên, nhưng gia đình nên biết để không bị bất ngờ. Chi tiết thủ tục sau khi người thân mất là một chủ đề riêng.
Nhiều gia đình chọn cách đi giữa: chăm ở nhà phần lớn thời gian, đưa vào viện ngắn ngày khi có đợt nặng. Cách này cần nói trước với bác sĩ để biết lúc nào nên đưa đi và đưa đi đâu.
Năm câu hỏi để cả nhà tự kiểm
Người bệnh muốn gì? Nếu họ còn nói được, hãy hỏi trực tiếp và hỏi hơn một lần, vì ý muốn có thể thay đổi. Có người lúc đầu nói "về nhà", sau đó lại sợ làm khổ con cháu. Lắng nghe cả nỗi lo phía sau câu trả lời.
Triệu chứng đã ổn định chưa? Hỏi bác sĩ: trong tuần qua cơn đau, khó thở, nôn có được kiểm soát không, có cần thuốc tiêm hay thủ thuật thường xuyên không. Nếu câu trả lời là chưa, về nhà lúc này có thể khiến người bệnh khổ hơn.
Nhà có đủ người không? Đếm người thật, không đếm người hứa. Chăm người nằm một chỗ cần thay ca cả ngày lẫn đêm. Một người chăm một mình quá hai ba tuần thường bắt đầu kiệt sức.
Ai sẽ được gọi lúc nửa đêm? Đây là câu hay bị bỏ quên. Trước khi về, gia đình phải biết rõ khi người bệnh khó thở hoặc đau dữ dội lúc hai giờ sáng thì gọi ai, đưa đi đâu, đi bằng gì.
Nếu chọn sai thì có sửa được không? Được, và nên nói điều này với cả nhà ngay từ đầu. Hẹn nhau một mốc xem lại, chẳng hạn sau một tuần ở nhà hoặc sau đợt điều trị này ở viện, để cùng đánh giá người bệnh có dễ chịu hơn không, người chăm có còn trụ được không. Biết trước là có đường lùi giúp mọi người bớt áp lực phải chọn đúng ngay lần đầu.
Việc phải lo trước khi xin xuất viện
Nếu cả nhà nghiêng về chăm ở nhà, hãy hoàn tất danh sách sau trước ngày ra viện, không để về rồi mới lo.
- Hỏi bác sĩ kế hoạch chăm ở nhà: thuốc đang dùng và cách dùng, dấu hiệu nào cần đưa đi khám lại, lịch tái khám nếu có.
- Nhờ điều dưỡng chỉ tận tay cách đổi tư thế, vệ sinh, cho ăn, chăm chỗ da dễ loét. Nhìn một lần và tự làm một lần trước mặt điều dưỡng.
- Chuẩn bị giường: nếu được, dùng giường có thể nâng đầu, đặt ở phòng thoáng, gần nhà vệ sinh, đủ chỗ hai bên để người chăm đứng.
- Mua hoặc mượn sẵn tấm lót, tã người lớn, khăn mềm, ống hút, ghế bô nếu người bệnh còn ngồi được.
- Báo trạm y tế xã, phường nơi ở rằng nhà có người bệnh nặng, hỏi họ có thể hỗ trợ gì.
- Lưu sẵn giấy tờ y tế mới nhất vào một bìa để mang theo nếu phải nhập viện lại.
- Bàn trước với nhau và với người bệnh: nếu tình trạng xấu đi, gia đình muốn đưa vào viện cấp cứu hay muốn để người bệnh ở lại nhà.
Mục cuối là mục khó nhất và cũng quan trọng nhất. Bàn trước khi khủng hoảng giúp tránh những quyết định vội lúc mọi người đang hoảng.
Tính thật chi phí và sức lực trước khi chọn
Nhiều gia đình chọn nơi chăm dựa trên cảm giác, rồi vài tuần sau mới vỡ ra vì tiền hoặc vì người. Hãy ngồi lại tính thật, càng cụ thể càng tốt, trước khi quyết.
Với chăm ở nhà, hãy kể ra: ai nghỉ việc hay giảm giờ làm, mất bao nhiêu thu nhập mỗi tháng; có thuê người giúp không và thuê ca ngày hay ca đêm; vật dụng nào phải mua, cái nào mượn được; chi phí đi lại khi tái khám hay khi phải nhập viện lại. Với chăm ở viện, hãy kể ra: viện phí phần bảo hiểm y tế không chi trả, tiền ăn ở và đi lại của người nuôi, ngày công mất của những người thay nhau vào viện. Mức chi trả của bảo hiểm y tế tuỳ từng trường hợp; hỏi bộ phận tiếp nhận hoặc phòng tài chính của bệnh viện để biết chính xác.
Sức lực cũng cần đếm như tiền. Viết lịch một tuần, chia hai mươi bốn giờ mỗi ngày, rồi điền tên người thật vào từng ô. Nếu có những ô trống, hoặc một cái tên xuất hiện ở quá nửa số ô, kế hoạch đó chưa bền.
Con số không quyết định thay cho tình thương, nhưng nó giúp tránh tình huống người chăm chính gục ngã giữa chừng, và người bệnh phải chuyển chỗ trong lúc yếu nhất.
Khi người bệnh muốn về mà gia đình sợ
Bà Lan ở Lâm Đồng, tám mươi mốt tuổi, suy tim nặng, đã ba lần nhập viện trong hai tháng. Lần này bà nói với con gái: "Má muốn về nhà, nằm ở đây má nhớ cái vườn." Con gái bà sợ: ở nhà lỡ bà khó thở ban đêm thì làm sao.
Nỗi sợ đó hoàn toàn có cơ sở, và cách gỡ không phải là gạt nó đi mà là lên kế hoạch cho chính nó. Gia đình bà Lan có thể hỏi bác sĩ: khi má khó thở thì nhà làm gì trước, cơn nào thì tự xử lý được, cơn nào thì phải đưa đi ngay. Họ có thể sắp xếp để tuần đầu ở nhà luôn có hai người, và thoả thuận rằng nếu không ổn thì đưa bà vào lại, không ai coi đó là thất bại.
Nhiều người bệnh nói "muốn về nhà" nhưng điều họ thật sự muốn là được gần những thứ thân quen, được làm chủ phần nào ngày của mình. Khi chưa về được, gia đình có thể mang một phần "nhà" vào viện: cái gối quen, giọng nói của đứa cháu qua điện thoại, bữa cháo nấu ở nhà nếu bác sĩ cho phép.
Ngược lại, nếu người bệnh muốn ở lại viện vì thấy yên tâm hơn khi có bác sĩ gần, gia đình cũng nên tôn trọng. Có người sợ làm phiền con cháu, có người sợ cảnh mình yếu đi trước mắt cả nhà. Hỏi nhẹ nhàng lý do, nhưng đừng thuyết phục họ đổi ý chỉ để hợp với hình dung của người khác về một sự ra đi trọn vẹn.
Những chỗ gia đình hay sai
Các sai lầm này đều đến từ lòng thương, nhưng hậu quả đổ lên cả người bệnh lẫn người chăm.
- Đưa về nhà vì cảm thấy "phải làm vậy mới là hiếu", trong khi chưa ai biết chăm và người bệnh còn nhiều triệu chứng chưa kiểm soát.
- Giữ ở viện vì sợ dư luận họ hàng, dù người bệnh nhiều lần xin về và bác sĩ thấy về được.
- Dồn hết việc cho một người, thường là con gái hoặc con dâu ở gần, rồi những người khác chỉ gọi điện hỏi thăm.
- Không bàn trước chuyện cấp cứu, để tới lúc người bệnh khó thở mới cãi nhau ngay giữa nhà có nên gọi xe hay không.
- Không hỏi ý chính người chăm chính trước khi quyết. Người sẽ thức đêm phải được nói ra mình gánh được tới đâu.
- Coi quyết định đã chọn là vĩnh viễn. Hoàn cảnh thay đổi thì quyết định cũng được phép thay đổi.
Đổi ý từ nhà sang viện hoặc ngược lại không có nghĩa là lần trước chọn sai. Nó chỉ có nghĩa là bệnh đã thay đổi và gia đình đang theo kịp.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Chăm ở nhà đặt người chăm vào vị trí của một điều dưỡng không ngủ. Hãy liên lạc với bác sĩ hoặc cơ sở y tế ngay khi người bệnh đau dữ dội không dịu, khó thở tăng nhanh, lơ mơ đột ngột, sốt cao, chảy máu, hoặc khi gia đình không còn đủ sức chăm an toàn.
Về phía người chăm, nếu bạn thấy mình kiệt sức tới mức hay quên thuốc, làm rơi người bệnh, hoặc mất kiểm soát cảm xúc, đó là lúc phải xin thêm người, tính đưa người bệnh vào viện một thời gian, hoặc đi khám cho chính mình. Nói chuyện với một chuyên gia tâm lý cũng là một cách giữ sức chứ không phải dấu hiệu yếu đuối.
Nếu người bệnh hay chính bạn có lúc nghĩ tới việc tự làm hại bản thân, đừng giữ trong lòng. Hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 khi có nguy hiểm trước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh giai đoạn cuối có nên được đưa về nhà không?
Tuỳ mong muốn của người bệnh, mức ổn định của triệu chứng và sức người của gia đình. Khi người bệnh muốn về, triệu chứng đã tương đối kiểm soát và nhà có người thay ca, chăm ở nhà thường là lựa chọn tốt. Hãy hỏi ý bác sĩ trước khi quyết.
Đưa người bệnh về nhà rồi có thể đưa vào viện lại không?
Được. Nhiều gia đình chăm ở nhà phần lớn thời gian và đưa vào viện ngắn ngày khi có đợt nặng. Điều quan trọng là bàn trước với bác sĩ dấu hiệu nào cần đưa đi và nên đưa tới đâu.
Chăm người bệnh nằm một chỗ ở nhà cần chuẩn bị những gì?
Cần giường đặt ở chỗ thoáng, dễ tiếp cận hai bên, vật dụng vệ sinh, tấm lót, khăn mềm và cách đổi tư thế đã được điều dưỡng hướng dẫn. Quan trọng không kém là lịch thay ca của người chăm và số liên lạc khi cần giúp.
Ở nhà mà người bệnh khó thở ban đêm thì làm gì?
Hãy làm theo kế hoạch đã hỏi bác sĩ trước khi ra viện. Nếu khó thở tăng nhanh, người bệnh tím tái, lơ mơ hoặc gia đình không xử lý được, hãy đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Anh chị em không đồng ý về nơi chăm thì nên làm sao?
Bắt đầu bằng mong muốn của người bệnh, sau đó cùng nghe ý kiến bác sĩ về tình trạng hiện tại. Đếm thật số người có thể thay ca. Một buổi họp có bác sĩ hoặc cán bộ công tác xã hội của bệnh viện tham gia thường giúp gỡ bế tắc.
Để người thân ở viện có phải là thiếu trách nhiệm không?
Không. Ở viện có thể là lựa chọn đúng khi triệu chứng cần xử lý y tế liên tục hoặc nhà không đủ người chăm an toàn. Thương yêu thể hiện ở việc người bệnh bớt khổ và có người thân bên cạnh, không ở địa điểm.