Trong đa số trường hợp, người bệnh nên được biết sự thật về bệnh của mình ở mức họ muốn biết, theo nhịp họ chịu được, và được nghe từ người họ tin. Câu hỏi đúng không phải là “giấu hay nói”, mà là “người bệnh muốn biết tới đâu, ai nói, nói lúc nào”. Giấu hoàn toàn hiếm khi giữ được lâu và thường tước mất của người bệnh quyền quyết định những ngày còn lại.
Ở nhiều gia đình Việt, việc giấu xuất phát từ lòng thương: sợ cha mẹ suy sụp, buông xuôi. Nỗi sợ ấy có lý do, nhưng cách giải quyết không nằm ở việc giữ bí mật. Dưới đây là cái giá của việc giấu, một bảng so sánh ba cách làm, cách hỏi người bệnh muốn biết đến đâu, và cách gỡ khi anh chị em không cùng ý.
Vì sao gia đình muốn giấu, và cái giá ít ai tính tới
Lý do hay nghe nhất là “má yếu bóng vía, biết bệnh là sụp luôn”. Có gia đình còn lo người bệnh bỏ ăn, bỏ thuốc, hoặc trách con cái đã không phát hiện sớm. Những nỗi lo ấy thật, và không ai đáng bị trách vì muốn che chở cha mẹ mình.
Nhưng giấu bệnh có cái giá. Người bệnh thường đoán được: họ thấy con cái thì thầm ngoài hành lang, thấy điều trị kéo dài, thấy cơ thể yếu đi. Khi biết mà không được nói, họ phải tự mình ôm nỗi sợ, đồng thời diễn vai “không biết gì” để con cháu yên tâm. Cả nhà ở cạnh nhau mà mỗi người đứng sau một bức tường.
Cái giá lớn hơn là những việc không kịp làm. Người không biết mình còn ít thời gian sẽ không gặp người cần gặp, không dặn điều cần dặn, không chọn được nơi mình muốn ở lúc cuối. Nhiều người con kể lại rằng điều họ hối tiếc nhất không phải là đã nói thật, mà là đã giấu tới mức cha mẹ ra đi khi còn bao điều dang dở.
Cũng có điều ngược lại cần nói rõ: nói thật không có nghĩa là nói hết một lần, nói thẳng thừng các con số, hay ép người bệnh nghe khi họ đã tỏ ý không muốn. Sự thật cần được trao một cách có chừng mực.
Ba cách làm thường gặp và hệ quả
Gia đình nào cũng đang đứng ở một trong ba chỗ dưới đây, dù có gọi tên hay không. So sánh giúp cả nhà thấy mình đang chọn điều gì.
| Cách làm | Lợi | Hại | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Giấu hoàn toàn | Tránh được cú sốc trước mắt | Người bệnh mất quyền quyết định, cô đơn với nỗi sợ, gia đình phải diễn kịch kéo dài | Rất hiếm; chỉ khi chính người bệnh từng dặn rõ không muốn biết |
| Nói hết một lần, đầy đủ chi tiết | Rõ ràng, không còn bí mật | Dễ gây choáng, người bệnh không kịp hỏi điều mình thật sự cần | Người quen tự quyết, chủ động hỏi han, muốn biết rõ |
| Nói theo nhịp người bệnh muốn biết | Người bệnh giữ được quyền kiểm soát, được hỏi thêm khi sẵn sàng | Cần kiên nhẫn, cần cả nhà thống nhất cách trả lời | Phần lớn người bệnh |
Cách thứ ba đòi hỏi gia đình không nói dối khi người bệnh hỏi thẳng. Bạn được chọn nói ít, nói chậm, nhưng không nên khẳng định điều sai, vì một lời dối bị phát hiện sẽ làm người bệnh không tin ai nữa.
Hỏi người bệnh muốn biết tới đâu
Người làm chăm sóc giảm nhẹ hay dùng cách “hỏi trước, nói sau, rồi hỏi lại”. Gia đình áp dụng được cách này trong những lần ngồi riêng với người bệnh.
- Hỏi họ đang hiểu gì. “Ba thấy bệnh của ba dạo này sao?” Câu trả lời cho biết họ đã đoán được bao nhiêu, nhiều khi nhiều hơn gia đình tưởng.
- Hỏi họ muốn biết theo kiểu nào. “Có người muốn biết thật rõ, có người chỉ muốn biết đại khái rồi để con cái lo. Ba thuộc kiểu nào?” Câu này trao quyền chọn lại cho người bệnh.
- Nói phần họ muốn biết, bằng lời đơn giản. Tránh thuật ngữ, tránh con số dự đoán thời gian nếu họ không hỏi. Nói một ý rồi dừng.
- Để im lặng. Sau một tin khó, người nghe cần thời gian. Đừng vội lấp khoảng lặng bằng lời an ủi.
- Hỏi lại. “Ba nghe vậy thấy sao? Ba có muốn hỏi gì thêm không?” Rồi hẹn rằng khi nào họ muốn biết thêm thì cứ hỏi.
Nếu người bệnh hỏi thẳng một câu như “có phải ba sắp chết không”, đừng đáp ngay “đâu có”. Bạn hỏi lại nhẹ nhàng: “Ba nghĩ vậy hả? Điều gì làm ba lo?” Thường họ đang cần được nói về nỗi sợ hơn là cần một con số.
Khi anh chị em không cùng ý
Bất đồng giữa anh chị em là chuyện thường gặp nhất, và nếu không gỡ, nó biến thành căng thẳng ngay bên giường bệnh. Một buổi họp gia đình có chuẩn bị giúp mọi người nói ra điều mình sợ thay vì chỉ cãi nhau về cách làm.
- Họp riêng, không ở trong phòng bệnh. Mời đủ những người có tiếng nói, kể cả người ở xa qua gọi video.
- Cho mỗi người nói nỗi lo của mình trước. Người muốn giấu thường sợ cha mẹ suy sụp; người muốn nói thường sợ cha mẹ ra đi mà không kịp dặn dò. Hai nỗi sợ đều xuất phát từ lòng thương.
- Đặt câu hỏi chung: nếu là ba, ba muốn gì? Nhớ lại cha mẹ từng nói gì khi người quen bị bệnh nặng. Câu “nếu là tao thì tao muốn biết” mà cha mẹ từng nói lúc khoẻ là manh mối quý.
- Thống nhất một người nói chính và một cách trả lời. Tránh cảnh con cả nói một kiểu, con út nói kiểu khác khiến người bệnh hoang mang.
- Mời bác sĩ tham gia nếu vẫn bế tắc. Một người ngoài có chuyên môn thường giúp gia đình thoát khỏi vòng tranh luận ai thương cha mẹ hơn.
Kết quả buổi họp không cần hoàn hảo. Chỉ cần mọi người đồng ý sẽ không nói dối khi người bệnh hỏi thẳng, đó đã là một bước lớn.
Những câu người bệnh hay hỏi và cách đáp
Khi đã nói thật, người bệnh sẽ hỏi thêm, thường vào lúc gia đình không ngờ: lúc đang đút cháo, lúc nửa đêm. Chuẩn bị trước vài cách đáp giúp bạn không bật ra lời dối vì hoảng.
| Người bệnh hỏi | Tránh đáp | Cách đáp gợi ý |
|---|---|---|
| “Bệnh này chữa hết được không con?” | “Hết chứ, ba đừng lo.” | “Bác sĩ nói khó chữa hết, nhưng có nhiều cách giúp ba đỡ mệt. Ba muốn con hỏi bác sĩ kỹ hơn không?” |
| “Má còn được bao lâu?” | Đưa ra một con số tự đoán | “Con không biết chắc, bác sĩ cũng nói khó đoán. Má đang lo chuyện gì nhất?” |
| “Sao tụi con giấu má?” | Chối, hoặc đổ cho một người trong nhà | “Tụi con sợ má buồn nên làm vậy. Tụi con sai rồi. Từ giờ má hỏi gì tụi con nói thật.” |
| “Ba có phải đi viện nữa không?” | Hứa điều chưa chắc làm được | “Ba muốn ở đâu? Con sẽ hỏi bác sĩ coi ở nhà được tới đâu.” |
| “Ba làm khổ tụi con quá.” | “Đâu có khổ gì.” | “Tụi con mệt thật, nhưng tụi con muốn ở với ba. Đây là việc tụi con chọn.” |
Điểm chung của các cách đáp gợi ý: không khẳng định điều sai, không dập tắt câu chuyện, và kéo câu chuyện về nỗi lo hay mong muốn của người bệnh. Cả nhà nên đọc qua bảng này cùng nhau để trả lời cùng một tinh thần.
Nếu lỡ đã nói dối trước đó, cách gỡ tốt nhất là thừa nhận ngắn gọn rồi chuyển sang điều người bệnh cần bây giờ, thay vì giải thích dài vì sao đã giấu.
Một tình huống: chị Hạnh ở Huế và người anh muốn giấu
Mẹ chị Hạnh được chẩn đoán bệnh ở giai đoạn muộn. Anh trai chị, người đứng ra lo mọi việc, dặn cả nhà tuyệt đối không cho mẹ biết, chỉ nói là viêm dạ dày. Chị Hạnh thấy mẹ ngày càng lặng lẽ, có hôm mẹ hỏi chị: “Bệnh gì mà truyền hoài vậy con?” Chị nói dối theo lời anh, rồi về nhà khóc vì cảm giác phản bội mẹ.
Chị xin anh một buổi nói chuyện riêng, không tranh cãi đúng sai, chỉ kể lại câu mẹ hỏi. Hai anh em nhớ ra hồi dì út bệnh, mẹ từng trách cả nhà dì giấu khiến dì không kịp về quê lần cuối. Người anh im lặng rất lâu rồi đồng ý: không chủ động nói hết, nhưng nếu mẹ hỏi thì không nói dối nữa.
Tuần sau mẹ hỏi lại. Chị Hạnh ngồi xuống, hỏi mẹ đang nghĩ gì. Mẹ nói mẹ đoán là bệnh nặng rồi, chỉ muốn về quê thăm mộ ông bà ngoại một lần. Chuyến về quê ấy là điều cả nhà nhắc lại nhiều nhất sau này.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Bác sĩ điều trị là người nên được hỏi ý trước tiên. Pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh ghi nhận quyền của người bệnh được biết thông tin về tình trạng sức khoẻ của mình, và bác sĩ có kinh nghiệm báo tin khó theo cách phù hợp. Gia đình có thể xin gặp bác sĩ trước, nói rõ tính cách người bệnh và nỗi lo của nhà mình, để cùng chọn cách nói.
Những câu nên hỏi bác sĩ: người bệnh hiện hiểu bệnh của mình tới đâu; nếu nói, bác sĩ có thể cùng có mặt không; gia đình nên trả lời thế nào khi người bệnh hỏi về thời gian. Nếu bệnh viện có đội chăm sóc giảm nhẹ hay nhân viên công tác xã hội, hãy xin được gặp họ.
Sau khi biết tin, nếu người bệnh hoặc chính bạn có biểu hiện buồn sâu kéo dài, không ăn ngủ được, nói tới chuyện muốn chết, hãy báo bác sĩ và tìm chuyên gia tâm lý. Khi ai đó có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy ở bên họ, nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Nói thật bệnh có làm người già suy sụp nhanh hơn không?
Một số người buồn sâu trong thời gian đầu, đó là phản ứng tự nhiên. Nhiều người sau đó lại bình tâm hơn vì không còn phải đoán. Điều làm suy sụp thường là cách nói đột ngột và cảm giác bị bỏ một mình với tin xấu.
Nếu cha mẹ từng dặn không muốn biết khi bị bệnh nặng thì sao?
Tôn trọng điều đó. Bạn vẫn có thể hỏi lại nhẹ nhàng xem bây giờ họ có đổi ý không, và hỏi họ muốn ai thay mình nghe bác sĩ, quyết định việc điều trị. Không muốn biết cũng là một lựa chọn chính đáng.
Có nên nói với người bệnh họ còn sống được bao lâu không?
Chỉ khi họ hỏi. Dự đoán thời gian luôn có sai số lớn, ngay cả với bác sĩ. Nếu được hỏi, nên nhờ bác sĩ trả lời và nói theo khoảng, kèm lời nhắc rằng gia đình sẽ ở bên dù thời gian là bao lâu.
Anh cả quyết giấu, các em muốn nói thì làm sao cho êm?
Tránh cãi trong phòng bệnh. Họp riêng, cho mỗi người nói nỗi lo của mình, nhớ lại cha mẹ từng muốn gì, và nếu vẫn bế tắc thì mời bác sĩ ngồi cùng. Thoả thuận tối thiểu là không nói dối khi người bệnh hỏi thẳng.
Người bệnh hỏi thẳng mà gia đình chưa thống nhất thì trả lời gì?
Đừng nói dối, cũng đừng vội nói hết. Bạn hỏi lại họ đang nghĩ gì, điều gì làm họ lo, rồi hẹn sẽ cùng bác sĩ nói rõ hơn. Cách này cho gia đình thời gian mà không phản bội lòng tin của người bệnh.