ChapNhan.comChấp Nhận
Chăm người thân bệnh nặng giai đoạn cuối

Giảm khó chịu cho người bệnh giai đoạn cuối: đau, khó thở, khô miệng, nằm lâu

Những việc người nhà làm được để người bệnh giai đoạn cuối dễ chịu hơn khi đau, khó thở, khô miệng, nằm lâu, bồn chồn về đêm, và lúc nào phải báo bác sĩ.

Close-up of a young Vietnamese woman gently adjusting a soft pillow on a bed by an open window, white curtain moving, face turned away, pale morning light

Người nhà có thể giúp người bệnh giai đoạn cuối bớt khó chịu bằng những việc không cần thuốc: đổi tư thế, giữ miệng và da ẩm sạch, làm thoáng không khí khi khó thở, giữ không gian yên khi người bệnh bồn chồn, và ghi lại triệu chứng để báo bác sĩ. Thuốc và liều luôn do bác sĩ quyết định; phần của gia đình là quan sát và chăm những điều nhỏ mà đội y tế không có mặt để làm.

Những khó chịu nhỏ cộng lại rất lớn. Một đôi môi nứt, một chỗ da đỏ ở gót chân, một căn phòng ngột ngạt, mỗi thứ không đáng kể, nhưng với người nằm suốt ngày trên giường, chúng là cả thế giới. Dưới đây là cách làm theo từng triệu chứng, kèm dấu hiệu khi nào không tự xử lý ở nhà nữa.

Nguyên tắc chung trước khi làm bất cứ điều gì

Thứ nhất, hỏi người bệnh. Nếu họ còn nói được, hãy hỏi "thế này có dễ chịu hơn không" sau mỗi lần đổi tư thế hay chườm khăn. Người nhà thường làm theo điều mình nghĩ là tốt, trong khi người bệnh có thể thấy ngược lại.

Thứ hai, chậm và nhẹ. Cơ thể người bệnh giai đoạn cuối mỏng manh: da dễ rách, xương dễ đau, mệt nhanh. Một lần lật người mạnh tay có thể làm đau cả buổi.

Thứ ba, quan sát thay vì đoán. Người bệnh không nói được vẫn cho thấy khó chịu qua nét mặt nhăn, rên khi bị chạm, co người, thở gấp, bứt rứt kéo chăn. Ghi lại những dấu hiệu đó kèm giờ giấc.

Thứ tư, không tự thêm, bớt, đổi thuốc, kể cả thuốc mua ngoài hay thuốc nam người quen mách. Một số thứ tưởng vô hại có thể làm triệu chứng nặng hơn hoặc ảnh hưởng tới thuốc đang dùng. Mọi điều chỉnh hỏi đội ngũ y tế.

Cuối cùng, nhờ điều dưỡng chỉ tận tay những thao tác như lật người, vệ sinh, chăm vùng da dễ loét. Đọc bài viết giúp bạn biết nên hỏi gì, nhưng không thay được việc được hướng dẫn trực tiếp.

Từng triệu chứng: gia đình làm được gì và khi nào báo bác sĩ

Bảng này là điểm khởi đầu. Hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng xem điều gì phù hợp với người thân của bạn.

Triệu chứngGia đình làm đượcBáo bác sĩ khi
ĐauTìm tư thế dễ chịu, kê gối đỡ chỗ đau, xoa nhẹ nếu người bệnh thích, ghi mức đau 0 đến 10 theo giờĐau tăng, đau không dịu sau khi dùng thuốc đã được kê, đau kiểu mới
Khó thởNâng đầu giường hoặc cho ngồi tựa, mở cửa thoáng, quạt nhẹ hướng về phía mặt, bớt người trong phòngThở nhanh dần, môi tím, hoảng loạn, khó thở cả khi nằm yên
Khô miệng, môi nứtLau miệng bằng gạc hoặc tăm bông ẩm, bôi dưỡng môi, cho nhấp từng ngụm nhỏ nếu còn nuốt đượcMiệng có mảng trắng, loét, đau khi nuốt
Buồn nônChia bữa thật nhỏ, tránh mùi nấu nướng nặng gần phòng, để người bệnh ngồi dậy sau khi ănNôn nhiều lần, không giữ được nước
Táo bónGhi lại ngày đi tiêu, cho uống nước nếu được phépNhiều ngày không đi, bụng chướng, đau bụng
Bồn chồn, lú lẫn về đêmĐèn ngủ dịu, người quen ngồi cạnh, nói nhẹ, không tranh cãiLú lẫn xảy ra đột ngột, kích động mạnh, có nguy cơ ngã

Cột giữa là việc hỗ trợ; nó không thay cho đánh giá y tế. Khi một triệu chứng thay đổi nhanh, cứ báo sớm, bác sĩ thà được báo thừa còn hơn được báo muộn.

Chống loét khi người bệnh nằm lâu

Loét do tì đè hình thành nhanh ở người gầy yếu, nằm một chỗ, và khi đã có thì rất đau, khó lành. Phòng dễ hơn chữa nhiều.

  1. Đổi tư thế đều đặn theo hướng dẫn của điều dưỡng, thường là vài giờ một lần, xen kẽ nằm ngửa và nghiêng hai bên; ghi giờ lên sổ để các ca nối nhau.
  2. Kê gối mềm giữa hai đầu gối, sau lưng, dưới bắp chân để gót chân không chạm giường.
  3. Kiểm tra mỗi ngày những chỗ xương nhô: xương cùng, gót chân, hông, bả vai, sau đầu. Da đỏ mà ấn vào không trắng lại là dấu hiệu cần báo điều dưỡng.
  4. Giữ da sạch và khô; thay tã, tấm lót ngay khi ướt; lau nhẹ, thấm khô, không chà xát.
  5. Khi kéo người bệnh lên đầu giường, dùng tấm lót để nâng thay vì kéo lê trên ga.
  6. Hỏi bác sĩ, điều dưỡng về đệm chống loét nếu người bệnh nằm lâu dài.

Ở những ngày rất cuối, khi mỗi lần lật người đều gây đau, bác sĩ có thể khuyên giảm số lần đổi tư thế để ưu tiên sự dễ chịu. Đó là một điều chỉnh có cân nhắc, nên làm theo hướng dẫn chứ không tự quyết.

Tắm rửa, vệ sinh, đi vệ sinh: giữ dễ chịu và giữ phẩm giá

Với nhiều người lớn tuổi, việc phải nhờ con cháu lau người, thay tã khó chịu hơn cả cơn đau. Chăm phần này khéo là giữ cho họ cảm giác vẫn được tôn trọng.

  • Hỏi người bệnh muốn ai giúp mình việc vệ sinh. Có người thoải mái với con gái hơn con trai, có người chỉ muốn vợ hoặc chồng. Tôn trọng lựa chọn đó nếu sắp xếp được.
  • Đóng cửa, kéo rèm, đắp khăn phần cơ thể chưa lau. Báo trước từng việc mình sắp làm, đừng lặng lẽ lật người họ.
  • Khi người bệnh mệt, không cần tắm cả người mỗi ngày. Lau từng phần bằng khăn ấm, chia ra sáng chiều, thường đủ sạch và ít mệt hơn.
  • Giữ phòng ấm, kín gió lúc lau người; lau xong thấm khô kỹ các nếp gấp da.
  • Để sẵn bô hoặc ghế vệ sinh cạnh giường nếu người bệnh còn ngồi được, đỡ phải dìu đi xa và giảm nguy cơ ngã.
  • Không bàn chuyện tiểu tiện, tã lót của người bệnh trước mặt khách hay qua điện thoại khi họ nghe được.
  • Chải tóc, cắt móng, cạo râu, thay áo sạch khi có người thăm. Những việc nhỏ này giúp người bệnh thấy mình vẫn là chính mình.

Nếu người bệnh xấu hổ, cáu gắt khi được giúp, đó thường là nỗi đau mất quyền tự lo cho mình chứ không nhắm vào người chăm. Một câu nhẹ như "con làm nhanh thôi, mẹ cứ nhắm mắt nghỉ" giúp hơn mọi lời giải thích.

Những việc tưởng tốt mà nên tránh

Ép ăn, ép uống khi người bệnh đã khó nuốt. Thức ăn, nước có thể đi lạc vào đường thở, gây sặc và viêm phổi. Hãy hỏi bác sĩ về cách cho ăn an toàn và về việc người bệnh ăn ít dần.

Đắp quá nhiều chăn vì sợ lạnh. Người bệnh có thể nóng, bứt rứt mà không nói được. Sờ gáy, lưng để biết, và để ý họ có đang hất chăn ra không.

Mở tivi, nói chuyện ồn ào cả ngày cho vui. Thương thì muốn nhà đông vui, nhưng người rất mệt thường cần yên. Hỏi họ, hoặc để ý họ dịu đi hay bứt rứt hơn.

Đánh thức người bệnh để cho ăn đúng bữa. Ở giai đoạn cuối, giấc ngủ thường quý hơn bữa ăn đúng giờ. Cho ăn khi họ thức và muốn ăn.

Tự ý chườm nóng, dán cao, cạo gió. Da người bệnh nặng mỏng và cảm giác kém, dễ bị bỏng hoặc trầy mà không kêu. Hỏi trước khi làm.

Bàn những chuyện căng thẳng ngay trong phòng người bệnh. Người bệnh nằm nhắm mắt vẫn có thể nghe. Chuyện tiền viện phí, anh em bất đồng, hay bàn về bệnh tình ngay cạnh giường nên đưa ra ngoài.

Ở bên cũng là một cách giảm khó chịu

Có những khó chịu không nằm ở cơ thể. Ông Phúc ở Hải Phòng, ung thư gan, đêm nào cũng bồn chồn, gọi vợ liên tục. Con trai ông lúc đầu nghĩ bố đau, sau ngồi lại mấy đêm mới hiểu: ông sợ ở một mình trong bóng tối. Từ khi có người nằm cạnh giường, bật đèn ngủ nhỏ và nắm tay ông lúc ông thức giấc, những đêm ấy dịu hơn nhiều.

Sự hiện diện bình tĩnh có tác dụng thật. Ngồi cạnh, nói nhẹ những điều quen thuộc, kể chuyện ngày xưa, mở bản nhạc người bệnh thích, xoa nhẹ bàn tay nếu họ không gạt đi. Không cần nói nhiều, càng không cần câu động viên như "cố lên".

Khi người bệnh lú lẫn, nói những điều không đúng thực tế, đừng cãi hay sửa. Hãy trả lời theo cảm xúc của họ: "Bố đang lo à, có con ở đây." Tranh luận làm họ kích động hơn mà không đổi được gì. Nếu lú lẫn xảy ra đột ngột hoặc nặng dần, hãy báo bác sĩ, vì có những nguyên nhân có thể xử lý được.

Người chăm cũng cần thay phiên nhau trong vai người ngồi cạnh. Một người thức trắng nhiều đêm sẽ khó giữ được giọng bình tĩnh. Có khi chỉ cần một người cháu ngồi đọc sách bên giường trong hai tiếng để người chăm chính ngủ một giấc, cả người bệnh lẫn người chăm đều dễ thở hơn.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Gọi bác sĩ, đưa đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115 khi có những dấu hiệu sau, trừ khi gia đình và bác sĩ đã thống nhất từ trước một kế hoạch khác cho giai đoạn cuối:

  • Đau dữ dội, kiểu đau mới, hoặc không dịu sau khi dùng thuốc đã được kê.
  • Khó thở tăng nhanh, môi tím, hoảng loạn vì ngạt.
  • Co giật, ngã, chảy máu không cầm.
  • Lơ mơ hoặc kích động đột ngột, khác hẳn mấy ngày trước.
  • Gia đình không còn đủ sức hay không đủ người để chăm an toàn.

Người chăm cũng cần được chăm. Nếu bạn mất ngủ nhiều tuần, thường xuyên bật khóc hay cáu gắt không kiểm soát được, hãy nói với bác sĩ của mình hoặc tìm chuyên gia tâm lý. Nếu bạn hoặc người bệnh có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với người tin cậy và tìm đến cơ sở y tế gần nhất; nguy hiểm trước mắt thì gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Người bệnh giai đoạn cuối khó thở thì người nhà làm gì trước?

Nâng đầu giường hoặc đỡ người bệnh ngồi tựa, mở cửa cho thoáng, dùng quạt nhẹ hướng về mặt, bớt người trong phòng và giữ bình tĩnh. Nếu khó thở tăng nhanh, môi tím hoặc người bệnh hoảng loạn, hãy liên lạc bác sĩ hoặc gọi cấp cứu 115.

Bao lâu thì nên đổi tư thế cho người nằm một chỗ?

Thường là vài giờ một lần, nhưng nhịp cụ thể nên theo hướng dẫn của điều dưỡng dựa trên tình trạng da và sức của người bệnh. Ghi giờ đổi tư thế vào sổ để các ca chăm nối tiếp nhau không bỏ sót.

Người bệnh không nói được thì làm sao biết họ đau?

Để ý nét mặt nhăn, rên khi bị chạm, co người, thở gấp, bứt rứt, kéo chăn hay gạt tay. Ghi lại kèm thời điểm và hoàn cảnh xuất hiện rồi báo bác sĩ, vì đó là thông tin giúp bác sĩ điều chỉnh việc giảm đau.

Có nên cho người bệnh uống thêm thuốc nam hay thuốc người quen giới thiệu không?

Không nên tự ý. Một số loại có thể làm triệu chứng nặng thêm hoặc ảnh hưởng tới thuốc bác sĩ đã kê. Nếu gia đình muốn dùng, hãy mang theo và hỏi bác sĩ điều trị trước khi cho người bệnh uống.

Người bệnh hay lú lẫn, nói nhảm về đêm thì phải làm sao?

Giữ phòng yên, đèn ngủ dịu, có người quen ngồi cạnh, nói nhẹ và không tranh cãi với những điều họ nói. Nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột, nặng dần hoặc có nguy cơ ngã, hãy báo bác sĩ vì có thể có nguyên nhân xử lý được.

Khô miệng ở người bệnh nặng chăm thế nào cho đúng?

Lau miệng nhẹ bằng gạc hoặc tăm bông ẩm nhiều lần trong ngày, bôi dưỡng môi, cho nhấp từng ngụm nhỏ nếu người bệnh còn nuốt được. Thấy mảng trắng, vết loét hoặc người bệnh đau khi nuốt thì báo bác sĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138