Hụt hẫng sau khi nghỉ hưu là phản ứng rất thường gặp, vì người về hưu mất cùng lúc vai trò, đồng nghiệp, nhịp ngày và cảm giác mình có ích. Đó là một mất mát thật, dù nghỉ hưu là chuyện "đến tuổi thì phải thế".
Nhiều người không ngờ mình buồn, vì đã mong được nghỉ suốt mấy năm. Có người cáu gắt với vợ con, có người ngủ nhiều, có người lao vào việc nhà đến mức cả nhà khó chịu. Bài viết giúp gọi tên những gì đã mất, nhận ra các kiểu phản ứng hay gặp, dựng lại nhịp ngày, điều chỉnh chuyện vợ chồng, và biết lúc nào nên đi khám.
Vì sao được nghỉ mà lại buồn
Ông Hùng ở Hải Phòng làm trưởng phòng kỹ thuật ba mươi lăm năm. Ngày nghỉ hưu, cơ quan làm tiệc chia tay, ai cũng chúc ông "giờ thì sướng rồi". Tháng đầu ông đi chơi, về quê, sửa lại nhà. Sang tháng thứ ba, ông bắt đầu dậy lúc năm giờ sáng mà không biết làm gì, mở điện thoại xem nhóm cơ quan cũ mà không ai nhắn cho mình, rồi bực vợ vì những chuyện vặt.
Câu chuyện ấy rất phổ biến. Công việc không chỉ cho ta lương mà còn cho ta lý do để dậy, chỗ để đến, người để gặp, việc để giỏi, và một câu trả lời khi ai đó hỏi "ông làm gì". Khi những thứ ấy dừng lại cùng một ngày, người về hưu như mất một phần chỗ đứng. Đau buồn cho những thứ đó là bình thường, giống như mọi mất mát khác.
Mức hụt hẫng thường lớn hơn ở những ai gắn bó sâu với công việc, giữ vị trí quản lý, hoặc có ít sở thích và bạn bè ngoài cơ quan. Người nghỉ hưu sớm vì sức khoẻ hay vì cắt giảm cũng dễ buồn hơn vì không được chuẩn bị. Phụ nữ về hưu đôi khi bị xem nhẹ hơn vì người ta nghĩ "về nhà thì lo việc nhà", trong khi họ cũng mất nghề và đồng nghiệp như ai.
Những thứ mất đi cùng ngày nghỉ hưu
Vai trò và sự công nhận. Không còn người hỏi ý, không còn ký duyệt, không còn được gọi là anh trưởng phòng, cô giáo. Cảm giác được cần đến biến mất nhanh hơn người ta tưởng.
Đồng nghiệp. Những người gặp tám tiếng mỗi ngày bỗng thành người ít gặp. Nhiều tình bạn hoá ra gắn với nơi làm, rời nơi làm là thưa dần.
Khung giờ trong ngày. Không có giờ phải đi, giờ phải về, ngày dài ra và dễ trôi qua mà không làm được gì.
Một phần thu nhập. Lương hưu thường thấp hơn lương lúc đi làm. Lo lắng về tiền chồng lên cảm giác mất mát.
Hình ảnh của chính mình. Nghỉ hưu nhắc rằng mình đã bước sang một giai đoạn khác của tuổi tác. Với một số người, đó là lần đầu nghĩ nghiêm túc về tuổi già và sức khoẻ.
Thói quen nhỏ gắn với nơi làm. Ly trà đầu giờ với tổ, bữa trưa ở căng tin, câu chuyện ở nhà xe lúc tan ca. Những điều tưởng vụn vặt ấy thường là thứ người về hưu nhớ nhất, vì chúng cho cảm giác mình thuộc về một nơi.
Các kiểu phản ứng thường gặp ở người mới nghỉ hưu
Mỗi người phản ứng một kiểu. Nhận ra kiểu của mình hoặc của người thân giúp cả nhà bớt hiểu lầm.
| Kiểu phản ứng | Biểu hiện | Người nhà dễ hiểu lầm thành | Điều giúp được |
|---|---|---|---|
| Thu mình | Ngủ nhiều, ít ra ngoài, xem ti vi cả ngày | Lười, buông thả | Rủ đi một việc cụ thể, có giờ hẹn |
| Quản lý cả nhà | Kiểm soát chợ búa, góp ý mọi việc | Khó tính, soi mói | Giao hẳn một phần việc để người về hưu làm chủ |
| Lao vào việc liên tục | Nhận đủ việc, không nghỉ | Năng nổ, ổn rồi | Hỏi xem có thời gian nào để nghỉ thật không |
| Cáu gắt | Dễ nổi nóng với chuyện nhỏ | Tính già khó chịu | Hiểu đó là hụt hẫng, nói chuyện lúc bình tĩnh |
| Than tiếc | Kể mãi chuyện cơ quan cũ | Sống trong quá khứ | Lắng nghe, rồi hỏi về điều muốn làm tiếp |
Một người có thể chuyển qua nhiều kiểu trong vài tháng đầu. Phần lớn dịu dần khi có nếp ngày mới. Nếu một kiểu kéo dài và nặng thêm, nhất là thu mình, xem thêm mục tìm hỗ trợ chuyên môn ở cuối bài.
Dựng lại nhịp ngày: từng bước trong vài tháng đầu
Không cần lập kế hoạch lớn cho "tuổi già ý nghĩa". Bắt đầu từ cái khung nhỏ giúp ngày có hình dạng trở lại:
- Giữ giờ dậy và giờ ngủ gần như cũ. Đó là cái khung đầu tiên, giúp giấc ngủ không đảo lộn.
- Có một việc cố định buổi sáng. Đi bộ, tập thể dục với hội ở công viên, đi chợ, đọc báo ở quán quen.
- Có một việc mình làm chủ. Vườn rau, sổ sách của chi hội, việc đưa đón cháu theo lịch rõ ràng.
- Gặp người ngoài gia đình mỗi tuần. Hội đồng niên, hội cựu giáo chức, câu lạc bộ dưỡng sinh, cà phê với bạn cũ.
- Thử một việc dùng lại nghề. Dạy kèm, tư vấn bán thời gian, giúp hội nhóm ở địa phương. Kinh nghiệm cả đời đáng được dùng tiếp nếu bạn muốn.
- Đánh giá lại sau ba tháng. Việc nào làm bạn thấy có ích và vui thì giữ, việc nào nặng nề thì bỏ.
Đừng vội nhận hết mọi lời mời chỉ để lấp ngày. Mục tiêu là vài việc có ý nghĩa với bạn, không phải lịch kín như hồi đi làm.
Vợ chồng ở nhà cả ngày: điều chỉnh không gian và việc nhà
Khi một người về hưu, người kia cũng phải điều chỉnh. Bà đã quen có buổi sáng một mình, nấu ăn theo cách của mình, đi chợ với hội bạn. Bỗng ông ở nhà cả ngày, theo vào bếp góp ý, hỏi đi đâu, làm gì. Căng thẳng vì chuyện vặt tăng lên, và cả hai đều thấy bị lấn sân.
Một cách nhiều cặp vợ chồng thấy hiệu quả là ngồi lại bàn rõ: mỗi người giữ phần việc nào, khung giờ nào là của riêng mỗi người, việc gì làm chung. Ví dụ ông lo đi chợ và sửa chữa trong nhà, bà giữ việc bếp; sáng ông đi tập với hội, chiều hai người cùng đi dạo. Nghe có vẻ máy móc, nhưng phân rõ giúp tránh được rất nhiều cuộc cãi nhỏ.
Cũng nên để ý rằng người ở nhà lâu hơn, thường là người vợ, có thể đã mang cảm giác hụt hẫng khi con cái ra ở riêng từ trước. Hai nỗi buồn gặp nhau trong một căn nhà. Nói về điều mỗi người thấy thiếu, thay vì chỉ trích hành vi của nhau, thường mở ra cách giải quyết.
Nghỉ hưu sớm hoặc ngoài ý muốn
Không phải ai cũng nghỉ hưu đúng hẹn và có thời gian chuẩn bị. Có người phải nghỉ sớm vì sức khoẻ, vì cơ quan sắp xếp lại, vì phải về chăm cha mẹ hay người bạn đời ốm. Với họ, nghỉ hưu không phải là cột mốc được chờ đợi mà là một cú rẽ bất ngờ, và nỗi buồn thường lẫn với giận, tiếc, cảm giác bị gạt ra.
Bà Hằng ở Huế là y tá, phải nghỉ trước tuổi vì đau lưng nặng. Bà kể rằng điều khó nhất không phải là mất lương, mà là cảm giác mình chưa xong việc: còn những ca trực, những đồng nghiệp trẻ bà định kèm thêm vài năm. Bà nói mình nhẹ lòng hơn khi khoa cũ mời về nói chuyện với lớp điều dưỡng mới một buổi, và từ đó thỉnh thoảng bà vẫn được nhờ chỉ việc.
Nếu bạn nghỉ ngoài ý muốn, hãy cho phép mình buồn và giận một thời gian, đừng ép mình phải thấy "may mà được nghỉ". Giữ một sợi dây với nghề cũ, dù rất nhỏ, và hỏi rõ cơ quan bảo hiểm xã hội về chế độ của mình theo quy định hiện hành giúp bớt đi phần lo lắng mơ hồ. Khi sức khoẻ là lý do nghỉ, nên trao đổi với bác sĩ về những hoạt động phù hợp để vẫn giữ được nhịp ngày.
Những điều không cần làm ngay sau khi nghỉ hưu
Người mới nghỉ hưu hay muốn làm ngay một việc lớn để chứng minh mình vẫn còn sức. Những việc dưới đây nên cân nhắc chậm:
- Dồn tiền tích luỹ vào một vụ kinh doanh. Tiền hưu là tiền khó kiếm lại; nên tìm hiểu kỹ và hỏi người có chuyên môn.
- Cho con vay khoản lớn khi chưa tính đến chi phí khám chữa bệnh của mình.
- Bán nhà chuyển về quê hay lên ở với con ngay. Thử ở một thời gian trước khi quyết hẳn.
- Nhận trông cháu toàn thời gian chỉ vì sợ rảnh. Trông cháu là niềm vui, nhưng nên là lựa chọn, không phải lối thoát duy nhất.
Hãy cho mình vài tháng sống với nhịp mới trước khi đưa ra quyết định khó đảo ngược. Bàn với người bạn đời và ít nhất một người con là cách giữ cho quyết định tỉnh táo.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hụt hẫng thường dịu dần trong vài tháng khi có nếp mới. Nhưng nên đi khám và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi người về hưu có những dấu hiệu sau kéo dài nhiều tuần:
- Ngủ rất nhiều hoặc mất ngủ kéo dài, ăn uống thay đổi rõ.
- Không còn muốn ra khỏi nhà, bỏ cả những sở thích từng có.
- Hay nói mình vô dụng, là gánh nặng cho con cháu.
- Uống rượu nhiều hơn hẳn so với khi còn đi làm.
- Hay quên nhiều, lẫn lộn ngày giờ — cần khám để bác sĩ đánh giá chứ không nên cho là do buồn.
- Có ý nghĩ không muốn sống nữa.
Với ý nghĩ không muốn sống, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Người lớn tuổi thường ngại đi khám vì chuyện "buồn"; con cháu nên rủ đi như một lần khám sức khoẻ tổng quát và kể rõ với bác sĩ những thay đổi đã thấy.
Câu hỏi thường gặp
Mong nghỉ hưu bao năm mà nghỉ rồi lại buồn có lạ không?
Không lạ. Mong được nghỉ là mong bớt áp lực, còn buồn là vì mất vai trò, đồng nghiệp và nhịp ngày. Hai cảm xúc có thể đi cùng nhau, và phần lớn người về hưu đều trải qua một giai đoạn hụt hẫng như vậy.
Bố mới nghỉ hưu hay cáu gắt, con cái nên làm gì?
Hiểu rằng đó thường là hụt hẫng chứ không phải tính xấu. Rủ bố làm một việc cụ thể, hỏi ý bố trong chuyện nhà, giao cho bố một phần việc làm chủ. Nếu kéo dài và kèm thu mình, nên đưa bố đi khám.
Nghỉ hưu rồi có nên đi làm thêm không?
Tuỳ sức khoẻ, tài chính và mong muốn của bạn. Một việc bán thời gian dùng lại nghề cũ có thể giữ nhịp ngày và cảm giác có ích. Nhưng nếu làm thêm chỉ để chạy khỏi cảm giác trống rỗng, nên cân nhắc thêm các hướng khác.
Vợ chồng về hưu cùng lúc hay cãi nhau thì nên làm thế nào?
Ngồi lại phân rõ phần việc, khung giờ riêng và thời gian chung. Nói về điều mỗi người thấy thiếu thay vì chỉ trích nhau. Nếu căng thẳng không giảm, gặp chuyên gia tư vấn cùng nhau là lựa chọn đáng cân nhắc.
Hụt hẫng sau nghỉ hưu kéo dài bao lâu?
Không có mốc chung. Nhiều người thấy dịu dần khi có nếp ngày mới sau vài tháng, có người lâu hơn. Điều cần để ý là nỗi buồn có đang làm thu hẹp đời sống, như không ra khỏi nhà, bỏ ăn, mất ngủ hay không.
Khi nào người về hưu cần gặp bác sĩ vì tâm trạng?
Khi thu mình, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, uống rượu nhiều, hay quên nhiều kéo dài nhiều tuần, hoặc nói mình là gánh nặng. Ý nghĩ không muốn sống cần được nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.