Mất anh chị em ruột khi đã trưởng thành là một mất mát lớn nhưng hay bị quên: người ta hỏi thăm bố mẹ, hỏi thăm vợ con người mất, còn bạn thì được nhờ lo việc. Trong khi đó, bạn vừa mất người giữ chung ký ức tuổi thơ, người cùng gánh chuyện nhà, và có khi là người hiểu mình nhất.
Nỗi buồn này cần được nhìn thấy, trước hết là bởi chính bạn. Phần dưới đây giải thích vì sao mất anh chị em lại đau theo cách riêng, cách lo cho bố mẹ mà không quên chính mình, cách giữ quan hệ với gia đình riêng của người đã mất, và những dấu hiệu cho thấy bạn cũng cần được giúp đỡ.
Vì sao mất anh chị em là nỗi buồn hay bị bỏ qua
Trong tang lễ, mọi ánh mắt thường hướng về bố mẹ, những người "mất con", và về vợ hay chồng, con cái của người mất. Anh chị em ruột thường được giao việc: đón khách, lo giấy tờ, chăm bố mẹ. Câu hỏi thăm dành cho bạn, nếu có, hay là "bố mẹ có ổn không" chứ ít khi là "còn em thì sao".
Phần vì xã hội coi anh chị em trưởng thành là đã "có gia đình riêng", gắn bó không còn như hồi nhỏ. Thực tế thì nhiều người vẫn gọi điện cho anh chị em mỗi tuần, cùng nhau lo cho bố mẹ, cùng nhau giữ những chuyện chỉ người trong nhà mới hiểu. Mất người ấy là mất một phần cấu trúc của chính đời mình.
Phần vì chính người ở lại tự gạt nỗi buồn của mình xuống, nghĩ rằng bố mẹ đau hơn nên mình phải mạnh. Gồng như vậy được một thời gian, rồi nỗi buồn thường quay lại muộn hơn, khi mọi người đã thôi hỏi han. Biết điều này giúp bạn tự cho mình một chỗ để buồn, song song với việc lo cho người khác. Một việc nhỏ đã đủ: mỗi ngày dành mười lăm phút không lo việc gì, chỉ để nhớ về anh chị em mình.
Bạn mất những gì khi mất anh chị em
Người giữ chung ký ức tuổi thơ. Chỉ anh chị em mới nhớ căn bếp cũ, con chó hồi bé, những trận đòn chung. Khi họ mất, nhiều người thấy một phần quá khứ của mình không còn ai để đối chiếu.
Người cùng gánh chuyện nhà. Việc chăm bố mẹ già, giỗ chạp, chuyện họ hàng trước đây chia đôi, giờ dồn về một người. Gánh nặng thực tế tăng lên đúng lúc bạn đang đau.
Tấm gương hoặc đối thủ. Anh chị em là người mình hay so sánh, noi theo hoặc ganh đua. Mất họ, nhiều người thấy mất một điểm mốc để định vị bản thân.
Tương lai đã hình dung. Hai anh em già đi cùng nhau, con cái hai nhà chơi với nhau, những dự định chung. Những hình ảnh ấy cũng mất theo.
Cảm giác an toàn về tuổi tác. Khi người cùng thế hệ trong nhà mất, nhiều người lần đầu nghĩ nghiêm túc về sức khoẻ và cái chết của chính mình. Lo lắng ấy là phản ứng thường gặp; nó cũng có thể là dịp để đi khám sức khoẻ định kỳ.
Vừa đau vừa phải lo cho bố mẹ già
Bố mẹ mất con thường suy sụp rất nhanh, nhất là khi đã lớn tuổi. Người con còn lại vì thế bị đẩy vào vai người chăm sóc chính, có khi phải đưa bố mẹ về ở cùng, đưa đi khám, ngủ cạnh vào ban đêm. Những việc này cần làm, nhưng nếu bạn gánh một mình, bạn sẽ kiệt sức trước khi kịp buồn cho anh chị em mình.
Một vài cách chia gánh: nhờ họ hàng, hàng xóm thân thay phiên ghé thăm bố mẹ vài buổi mỗi tuần; báo với bác sĩ đang theo dõi bệnh nền của bố mẹ về mất mát vừa xảy ra để họ để ý; giữ cho bố mẹ một nhịp sinh hoạt đơn giản như đi bộ buổi sáng, ăn cơm cùng nhau buổi tối.
Bạn cũng không cần giấu nỗi buồn trước mặt bố mẹ. Ngồi khóc cùng nhau về người đã mất đôi khi là điều cả hai bên cần. Câu có thể dùng, xưng theo vai: "Con cũng nhớ anh Hai lắm mẹ ạ. Mẹ con mình cùng nhớ anh ấy." Điều nên tránh là để bố mẹ so sánh, như "giá mà đứa đi là đứa khác". Nếu câu ấy bật ra trong cơn đau, hãy hiểu đó là nỗi đau nói chứ không phải lòng bố mẹ, nhưng nếu nó lặp lại và làm bạn tổn thương, nên nhờ một người thân hoặc chuyên gia nói chuyện cùng cả nhà.
Giữ quan hệ với gia đình riêng của người đã mất
Vợ hoặc chồng, con cái của anh chị em đã mất giờ là một nhánh gia đình đang chịu tang nặng nề. Mối quan hệ giữa hai bên dễ trở nên ngượng ngập. Vài điều giúp giữ được sự gắn bó:
- Chủ động liên lạc đều đặn với vợ hoặc chồng của người mất, không chỉ trong tháng đầu. Một tin nhắn mỗi tuần, một bữa cơm mỗi tháng.
- Với các cháu, bạn có thể là người kể cho chúng nghe về bố hay mẹ chúng hồi nhỏ, điều không ai khác làm được. Cách nói chuyện với trẻ về mất mát theo từng lứa tuổi có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ nhắc rằng sự có mặt đều đặn của một người lớn quen thuộc rất quý với trẻ.
- Tôn trọng quyết định của gia đình riêng về nhà cửa, đồ đạc, tài sản của người mất. Chuyện thừa kế có quy định riêng, nên hỏi người có chuyên môn thay vì bàn trong lúc cảm xúc còn cao.
- Nếu sau này người vợ hay chồng ấy có người mới, hãy cố gắng giữ thái độ tôn trọng. Các cháu cần thấy hai nhánh gia đình vẫn đối xử tử tế với nhau.
- Khi có bất đồng, nhờ một người lớn được cả hai bên tin để nói chuyện, thay vì để căng thẳng ngấm ngầm.
Những hoàn cảnh khiến nỗi buồn mất anh chị em nặng hơn
Một số hoàn cảnh cần để ý đặc biệt, cho chính bạn hoặc cho anh chị em khác trong nhà:
| Hoàn cảnh | Vì sao nặng hơn | Điều có thể làm |
|---|---|---|
| Anh chị em sinh đôi | Gắn bó từ trước khi sinh, cảm giác mất một nửa mình | Tìm chuyên gia hoặc người cùng cảnh từ sớm |
| Cách nhau ít tuổi, lớn lên như bạn | Mất cả người thân lẫn người bạn thân nhất | Cho phép mình buồn như mất một người bạn đời |
| Đang xa cách hoặc giận nhau | Nỗi buồn lẫn hối tiếc, không kịp làm lành | Viết ra lời chưa nói, nói với người tin cậy |
| Từng chăm anh chị em lúc bệnh | Kiệt sức sẵn, thêm cảm giác "chưa làm đủ" | Nghỉ ngơi thật sự trước khi gánh việc mới |
| Trở thành con một | Một mình đối diện tuổi già của bố mẹ | Lập kế hoạch chia việc với họ hàng, bạn đời |
Nếu nhà có nhiều anh chị em, mỗi người sẽ buồn khác nhau tuỳ độ gắn bó với người đã mất. Đừng đo ai thương hơn ai qua số lần khóc hay số việc làm.
Một chỗ hay sai là để người anh chị em ở xa, đi làm ăn nước ngoài hay lập nghiệp ở tỉnh khác, đứng ngoài mọi chuyện vì nghĩ họ không về được. Người ở xa thường mang cảm giác tội lỗi riêng vì không có mặt. Gọi video cho họ trong những dịp quan trọng, kể cho họ việc nhà đang lo, và giao cho họ một phần việc làm được từ xa như liên lạc bạn bè của người mất hay lo giấy tờ trực tuyến, giúp cả nhà bớt chia rẽ.
Vai trò mới trong gia đình
Sau khi anh chị em mất, thứ bậc trong nhà thay đổi. Người em út có thể bỗng thành người lớn nhất phải đứng ra lo việc họ. Người từng là "đứa em được chiều" giờ là chỗ dựa của bố mẹ. Người chị vốn quen chia việc với em trai giờ phải tự quyết mọi chuyện. Những thay đổi ấy đến cùng lúc với nỗi buồn, nên nhiều người thấy mình bị đặt vào một vai không chọn.
Bạn không phải thay thế người đã mất. Bạn không cần trở thành người anh cả mẫu mực nếu đó không phải con người mình, không cần làm đúng những việc người ấy từng làm theo đúng cách người ấy làm. Bố mẹ và họ hàng có thể vô tình kỳ vọng như vậy; bạn có quyền nói nhẹ nhàng rằng mình sẽ cố gắng theo cách của mình.
Ví dụ giả định: chị Hương ở Khánh Hoà mất người anh trai duy nhất vì bệnh tim. Bố mẹ chị bắt đầu gọi điện hỏi chị mọi chuyện mà trước đây vẫn hỏi anh, từ sửa nhà tới giỗ chạp. Chị kiệt sức sau ba tháng. Khi chị ngồi lại với bố mẹ và vợ của anh, cả nhà chia lại việc: chị lo khám bệnh cho bố mẹ, chị dâu lo giỗ, một người chú lo việc họ. Nỗi buồn không vơi, nhưng chị có chỗ để thở.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Bạn cũng là người có tang, và cũng có thể cần giúp đỡ. Nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi:
- Sau nhiều tháng, bạn vẫn không ngủ được, không làm việc được, hoặc thấy mình như chỉ đang gồng cho người khác.
- Bạn thấy mình không còn được là chính mình vì phải đóng vai người đã mất.
- Bạn lo lắng thái quá về sức khoẻ của mình và những người còn lại, đến mức ảnh hưởng đời sống hằng ngày.
- Bố mẹ suy sụp nặng, ăn ít, nằm nhiều, không muốn sống: hãy đưa bố mẹ đi khám và báo bác sĩ về mất mát.
- Bạn hoặc người trong nhà có ý nghĩ làm hại bản thân: hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Khi gặp chuyên gia, hãy nói rõ bạn mất anh chị em, đừng để nỗi buồn ấy bị xếp sau chuyện chăm bố mẹ. Có thể hỏi họ: mình cần làm gì để không kiệt sức khi đang chăm người khác.
Câu hỏi thường gặp
Mất anh chị em có đau bằng mất bố mẹ không?
Không nên so sánh. Mỗi mất mát đau theo cách riêng. Anh chị em là người cùng thế hệ, giữ chung ký ức tuổi thơ và thường cùng gánh chuyện nhà, nên nhiều người thấy mất anh chị em để lại một khoảng trống rất lớn, có khi lớn hơn họ nghĩ.
Có nên đưa bố mẹ về ở cùng sau khi anh chị em mất không?
Không nên quyết vội. Có thể cho bố mẹ ở cùng một thời gian ngắn để có người bên cạnh, rồi cả nhà bàn lại khi đã bình tĩnh hơn. Quyết định lâu dài nên tính đến sức khoẻ, nhà cửa và sức của người chăm.
Làm sao giữ quan hệ với vợ hoặc chồng của anh chị em đã mất?
Chủ động liên lạc đều đặn, không chỉ trong tháng đầu, và tôn trọng các quyết định của họ về nhà cửa, con cái. Nếu có bất đồng, nhờ một người lớn được cả hai bên tin nói chuyện. Các cháu cần thấy hai bên vẫn đối xử tử tế.
Mất anh chị em sinh đôi có khác gì không?
Nhiều người sinh đôi kể rằng họ thấy như mất một nửa mình, vì gắn bó từ trước khi sinh. Nỗi buồn này thường rất sâu và nên được chuyên gia đồng hành sớm, nhất là khi bạn thấy khó hình dung cuộc sống một mình.
Bố mẹ cứ so sánh mình với người đã mất thì phải làm sao?
Những câu so sánh thường bật ra từ nỗi đau, không phải từ lòng bố mẹ. Nhưng nếu nó lặp lại và làm bạn tổn thương, hãy nói nhẹ nhàng với bố mẹ hoặc nhờ người thân nói giúp. Gặp chuyên gia cùng cả nhà cũng là một cách.
Mình có quyền xin nghỉ làm khi anh chị em mất không?
Chế độ nghỉ khi có tang tuỳ quy định pháp luật lao động hiện hành và nội quy nơi làm việc; với anh chị em ruột, mức nghỉ có thể khác với khi mất bố mẹ hay vợ con. Hãy hỏi bộ phận nhân sự, và dùng thêm ngày phép năm nếu cần.