Khi người thân ra đi không báo trước, vì tai nạn, đột quỵ hay một cơn đau tim, người ở lại thường chịu hai thứ cùng lúc: nỗi đau mất mát và cú sốc của một biến cố. Cú sốc ấy làm đầu óc tê đi, làm mọi thứ có vẻ không thật, và có thể kéo dài hàng tuần chứ không chỉ vài ngày đầu. Đó là phản ứng thường gặp của một con người trước điều quá lớn, không phải dấu hiệu bạn yếu đuối hay "có vấn đề".
Những tuần đầu không cần làm gì cho đúng, chỉ cần đi qua được: giữ nhịp ăn ngủ tối thiểu, có người ở cạnh, hoãn các quyết định lớn, và biết rõ dấu hiệu nào cho thấy nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Phần dưới đây đi lần lượt từng việc, viết cho người đang rối và chỉ đọc được từng đoạn ngắn.
Vì sao mất đột ngột khác với mất sau một thời gian bệnh
Khi người thân bệnh lâu, gia đình thường đã có những tháng để lo, để nói chuyện, để chuẩn bị tinh thần dù không bao giờ đủ. Nỗi đau vẫn rất lớn, nhưng nó đến sau một quãng đường mà cả nhà đã cùng đi. Với mất mát đột ngột thì không có quãng đường đó. Buổi sáng người ấy còn dặn mua gì cho bữa tối, buổi chiều đã có cuộc gọi từ một người lạ. Đầu óc không theo kịp sự việc.
Vì vậy, người ở lại thường phải xử lý thêm những thứ mà mất mát sau bệnh ít có. Một là cảm giác thế giới không còn an toàn, chuyện gì cũng có thể xảy ra bất cứ lúc nào, nên bạn lo sợ cho những người còn lại. Hai là những câu hỏi về hoàn cảnh: lúc ấy người thân có đau không, có ai ở cạnh không, có cứu được không. Ba là việc dở dang: lời hứa chưa thực hiện, cuộc cãi nhau chưa làm lành, chuyến về quê đã hẹn.
Hiểu điều này giúp bạn bớt so sánh mình với người khác. Một người bạn mất cha sau ba năm chăm bệnh có thể đi làm lại sau vài tuần, còn bạn thì vẫn chưa tin chuyện đã xảy ra. Hai hoàn cảnh khác nhau, nhịp hồi lại cũng khác nhau, và không có nhịp nào là chuẩn.
Những phản ứng thường gặp trong vài tuần đầu
Tê liệt và cảm giác không thật. Nhiều người kể mình làm mọi việc như một cái máy, lo tang chu đáo mà không khóc được, rồi vài tuần sau mới vỡ ra. Sự tê liệt là cách cơ thể giảm bớt cú va đập, nó sẽ lơi dần theo thời gian.
Hình ảnh và ý nghĩ lặp lại. Cảnh nhận cuộc gọi, cảnh ở bệnh viện, hoặc cảnh bạn tự tưởng tượng về lúc tai nạn có thể hiện lên nhiều lần trong ngày và khi sắp ngủ. Đây là phản ứng hay gặp sau một biến cố. Điều đáng để ý là nó có thưa dần qua các tuần hay không.
Câu hỏi "giá như". Giá như hôm đó con gọi điện, giá như mẹ đi khám sớm, giá như anh không chạy xe đêm. Đầu óc cố tìm một chỗ mà mình đã có thể thay đổi kết cục, vì như thế thế giới có vẻ dễ kiểm soát hơn.
Giận dữ có địa chỉ. Khi có người gây tai nạn, hay có lúc bạn nghĩ bệnh viện chậm trễ, cơn giận có một nơi để hướng về. Giận là cảm xúc bình thường, nhưng nên tránh quyết định hay phát ngôn lớn khi đang trong cơn giận.
Cơ thể lên tiếng. Mất ngủ, giật mình, tim đập nhanh, ăn không thấy ngon, mệt rã rời dù không làm gì. Những dấu hiệu này hay gặp, nhưng nếu kéo dài hoặc nặng lên, bạn nên đi khám để bác sĩ xem xét tổng thể.
Mất sau bệnh dài và mất đột ngột: người ở lại đối diện điều gì
Bảng dưới không xếp nỗi đau nào nặng hơn. Nó chỉ giúp bạn nhận ra mình đang mang những gì để chia ra mà xử lý từng phần.
| Khía cạnh | Sau một thời gian bệnh | Mất đột ngột |
|---|---|---|
| Chuẩn bị tinh thần | Có một phần, dù không bao giờ đủ | Gần như không có, đầu óc chậm hơn sự việc |
| Lời từ biệt | Thường đã kịp nói một vài điều | Hay để lại cảm giác dở dang, chưa kịp nói |
| Câu hỏi về hoàn cảnh | Ít hơn, vì gia đình đã ở cạnh | Nhiều: lúc ấy ra sao, có cứu được không |
| Sự mệt mỏi trước đó | Người chăm đã kiệt sức sẵn | Cơ thể chưa mệt nhưng bị sốc mạnh |
| Việc giấy tờ phát sinh | Thường gọn hơn | Có thể có biên bản, giám định, bảo hiểm, lời khai |
| Cảm giác an toàn | Ít bị lung lay | Dễ lo sợ chuyện xấu xảy đến với người còn lại |
Nếu thấy mình ở cột bên phải, hãy cho phép bản thân hồi lại chậm hơn và nhờ người khác gánh bớt phần giấy tờ, vì đầu óc trong cú sốc rất khó theo dõi nhiều việc cùng lúc.
Các bước cho tuần đầu tiên
Đây không phải danh sách để làm cho bằng hết. Mỗi ngày làm được một hai việc là đủ.
- Có một người ở cạnh vào ban đêm trong vài đêm đầu, nhất là nếu bạn sống một mình. Ban đêm là lúc hình ảnh lặp lại và nỗi sợ mạnh nhất.
- Giao việc giấy tờ cho một người bình tĩnh trong họ hàng hoặc bạn bè: giữ các biên bản, giấy tờ từ bệnh viện hay cơ quan chức năng, ghi lại tên người liên hệ. Thủ tục khai tử làm ở UBND cấp xã; các bước cụ thể và thời hạn nên hỏi trực tiếp cán bộ ở đó vì quy định có thể thay đổi.
- Ăn một chút theo giờ dù không đói: một bát cháo, ly sữa, quả chuối. Cơ thể trong cú sốc vẫn cần năng lượng để chịu đựng.
- Giới hạn việc kể đi kể lại chi tiết. Mỗi lần kể với người mới đến là một lần sống lại. Có thể nhờ một người thân kể thay, còn bạn chỉ cần gật đầu.
- Hoãn các quyết định lớn như bán nhà, chuyển chỗ ở, nghỉ việc, ký thoả thuận bồi thường. Nếu có việc buộc phải quyết sớm, nhờ người tin cậy cùng đọc và hỏi người có chuyên môn.
- Tránh đọc bình luận trên mạng về vụ việc, nếu tai nạn được đưa tin. Những lời đoán mò của người lạ có thể làm vết thương sâu thêm.
Phần nghi lễ tang và cách tiếp khách là chuyện riêng của mỗi gia đình, đã có nhiều nơi viết kỹ; ở đây chỉ nhắc rằng bạn không cần có mặt ở mọi khâu nếu sức không cho phép.
Khi có người gây ra hoặc có điều tra, giám định
Tai nạn giao thông, tai nạn lao động hay một sự cố có người liên quan thường kéo theo việc của cơ quan chức năng: biên bản, giám định, lấy lời khai, có khi là thương lượng bồi thường. Với người đang đau, mỗi cuộc gọi về chuyện này là một lần nhắc lại sự việc. Đây là lý do nên có một người đại diện trong gia đình đứng ra tiếp nhận, ghi chép, và chỉ báo lại cho bạn những gì cần bạn quyết.
Một sai lầm hay gặp là ký vội một thoả thuận vì muốn mọi chuyện nhanh chóng xong, hoặc vì ngại va chạm khi đang có tang. Không ai bắt bạn phải quyết trong tuần đầu. Bạn có quyền xin thêm thời gian, hỏi cơ quan công an đang thụ lý về các bước tiếp theo, và nhờ luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý đọc giấy tờ trước khi ký.
Ngược lại, cũng có người lao vào việc truy cứu như một cách để không phải đối diện với nỗi buồn. Đòi lại công bằng là chính đáng, nhưng nếu sau vài tháng bạn thấy mình không ngủ được, không làm được gì khác ngoài vụ việc, đó là lúc nên chia bớt gánh nặng cho người khác và dành chỗ cho việc thương nhớ.
Câu "giá như" và cảm giác tội lỗi: cách tự kiểm
Cảm giác tội lỗi sau mất mát đột ngột rất phổ biến. Khi một ý nghĩ "giá như" quay lại, bạn có thể tự hỏi mấy câu sau để nhìn nó rõ hơn:
- Lúc đó mình biết những gì? Không phải điều bạn biết bây giờ, mà là điều bạn biết vào buổi sáng hôm ấy. Hầu hết những dấu hiệu chỉ rõ ràng khi nhìn lại.
- Nếu người khác ở vị trí của mình, mình có trách họ không? Phần lớn người ta trả lời là không. Mình hay khắt khe với bản thân hơn với bất kỳ ai.
- Ý nghĩ này giúp mình làm gì hôm nay? Nếu nó dẫn tới một việc cụ thể, như nhắc người thân còn lại đi khám, thì làm việc đó. Nếu chỉ khiến mình chìm sâu hơn, ghi nó ra giấy rồi gác lại.
- Người đã mất sẽ nói gì nếu nghe mình tự trách? Câu hỏi này không xoá được tội lỗi, nhưng thường làm nó mềm đi.
Ví dụ giả định: anh Phong ở Đà Nẵng mất em trai trong một vụ tai nạn xe máy, đêm đó anh từ chối đi đón vì đang mệt. Suốt hai tháng, câu "giá như" lặp lại mỗi đêm. Khi viết ra và trả lời bốn câu trên, anh nhận ra đêm đó chẳng có gì báo hiệu, và em anh vẫn thường tự về như thế hàng trăm lần. Nỗi buồn không bớt, nhưng phần tự kết tội thì nhẹ hơn.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Phản ứng sau cú sốc thường dịu dần theo tuần, theo tháng. Nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi thấy một trong những điều sau:
- Hình ảnh về sự việc vẫn ập đến dày đặc sau khoảng một tháng, hoặc khiến bạn né mọi thứ liên quan như đường đi, xe cộ, bệnh viện.
- Mất ngủ kéo dài, ăn uống sa sút, sụt cân rõ, hoặc dùng rượu bia ngày càng nhiều để ngủ được.
- Không làm nổi những việc cơ bản như đi làm, chăm con, tự lo bữa ăn trong nhiều tuần liền.
- Cảm giác tê liệt, xa cách với mọi người không lơi đi, bạn thấy mình như sống sau một tấm kính.
- Có ý nghĩ muốn chết theo người thân hoặc muốn làm hại bản thân: hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Giúp đỡ là có thật và đến được.
Khi gặp chuyên gia, bạn có thể hỏi: những phản ứng của mình hiện nay có còn nằm trong mức thường gặp sau cú sốc không; có những cách trị liệu nào dành cho người trải qua mất mát đột ngột; và nên gặp lại sau bao lâu. Tổ chức Y tế Thế giới, trong bảng phân loại bệnh ICD-11, mô tả riêng tình trạng đau buồn kéo dài, nên việc được đánh giá đúng là hoàn toàn chính đáng.
Câu hỏi thường gặp
Mất người thân đột ngột thì bao lâu mới hết sốc?
Không có mốc chung cho mọi người. Cảm giác tê liệt và không thật thường lơi dần trong vài tuần đến vài tháng, còn nỗi buồn thì đi theo nhịp riêng. Điều quan trọng hơn mốc thời gian là xu hướng: các phản ứng có nhẹ dần hay đang nặng lên.
Không khóc được trong đám tang có phải là vô cảm không?
Không. Nhiều người ở trong trạng thái sốc nên làm mọi việc như máy và chỉ khóc được sau vài tuần, khi mọi người đã về. Nước mắt không phải thước đo tình thương, và không ai có quyền phán xét bạn vì điều đó.
Có nên xem lại hiện trường hay hỏi chi tiết về lúc người thân mất không?
Mỗi người một nhu cầu. Có người cần biết rõ để thôi tưởng tượng, có người biết thêm lại càng đau. Nếu muốn hỏi, nên hỏi qua một người trung gian bình tĩnh và tránh hình ảnh, video lan truyền trên mạng.
Làm sao bớt lo sợ chuyện xấu xảy ra với những người thân còn lại?
Nỗi lo này rất hay gặp sau mất mát đột ngột. Thay vì gọi điện kiểm tra liên tục, có thể thống nhất với gia đình một lần nhắn tin báo bình an mỗi tối. Nếu nỗi lo chiếm gần hết ngày của bạn, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Có nên đi làm lại ngay để quên đi không?
Đi làm giúp một số người có nhịp sinh hoạt và chỗ bám, nhưng không nên coi đó là cách để quên. Nếu quay lại sớm, hãy báo trước với người quản lý về khả năng mình chậm hơn, và dành thời gian riêng để buồn vào cuối ngày.
Khi nào cảm giác tội lỗi cần được chuyên gia giúp?
Khi ý nghĩ tự trách xuất hiện hầu như cả ngày, kéo dài nhiều tháng, khiến bạn không làm việc được hoặc thấy mình không đáng sống tiếp. Lúc đó hãy tìm bác sĩ, chuyên gia tâm lý; nếu có ý nghĩ tự hại, nói ngay với người tin cậy hoặc gọi 115.