ChapNhan.comChấp Nhận
Những mất mát đặc biệt khó

Người thân mất tích, không tìm thấy: sống với mất mát không rõ ràng

Người thân mất tích, mất trên biển hay sau thiên tai mà không tìm thấy. Vì sao nỗi đau lơ lửng, việc thực tế cần lo, cách giữ hy vọng mà vẫn sống tiếp.

A Vietnamese woman seen from behind sitting on a low sea wall in early morning, woven hat beside her, calm grey sea, pale pink sky, wide shot from above

Khi người thân mất tích, mất trên biển, sau lũ quét hay sạt lở mà không tìm thấy, gia đình rơi vào một dạng mất mát đặc biệt: không biết chắc người ấy còn hay mất. Không có câu trả lời, không có nơi để tiễn biệt, nên nỗi đau lơ lửng, khó đi tiếp mà cũng không thể dừng lại.

Nhà nghiên cứu Pauline Boss gọi đây là mất mát không rõ ràng, và cho rằng cái khó không nằm ở người trong cuộc yếu đuối, mà ở chính sự mơ hồ của hoàn cảnh. Bài viết đi qua những cảm xúc giằng co thường gặp, những việc thực tế cần lo, cách giữ hy vọng mà vẫn sống được, và lúc nào cần chuyên gia đi cùng.

Mất mát không rõ ràng là gì

Với phần lớn mất mát, dù đau đến đâu, có một sự thật rõ ràng: người ấy đã mất. Gia đình có thể làm tang, có nơi để tìm về, và nỗi buồn có một điểm bắt đầu. Khi người thân mất tích, điểm bắt đầu ấy không có. Người ấy vắng mặt về thể xác nhưng vẫn hiện diện rất mạnh trong tâm trí cả nhà, và không ai dám chắc nên chờ hay nên tiễn.

Khái niệm mất mát không rõ ràng do Pauline Boss đưa ra còn bao gồm một kiểu ngược lại: người vẫn ở đó về thể xác nhưng đã vắng mặt về tâm trí, như khi người thân sa sút trí tuệ nặng. Bài này chỉ bàn kiểu thứ nhất, khi người thân không còn ở đây mà không ai biết chuyện gì đã xảy ra.

Điều quan trọng nhất cần hiểu: sự bế tắc mà gia đình cảm thấy là phản ứng tự nhiên trước một hoàn cảnh bế tắc. Không phải gia đình "không chịu chấp nhận", cũng không phải ai đó yếu đuối. Khi không có thông tin, đầu óc không thể kết thúc một câu chuyện. Vì vậy, cách đi qua không phải là ép mình phải tin người ấy đã mất, mà là học cách sống cùng sự không chắc chắn.

Những cảm xúc giằng co thường gặp

Hy vọng rồi tuyệt vọng, lặp lại. Một cuộc gọi lạ, một tin đồn, một ngày đặc biệt có thể thắp lại hy vọng, rồi lại tắt. Vòng lặp này rất mệt và là điều hầu hết gia đình có người mất tích đều trải qua.

Tội lỗi khi nghĩ người ấy đã mất. Chỉ một ý nghĩ "chắc không còn nữa" cũng khiến nhiều người thấy như mình đang phản bội, đang bỏ cuộc. Ngược lại, tiếp tục hy vọng lại khiến họ thấy mình ngây thơ.

Đứng hình trong đời sống. Không dám dọn phòng, không dám chuyển nhà, không dám thay số điện thoại vì sợ người ấy trở về không tìm được. Quyết định nào cũng có vẻ như là từ bỏ.

Giận dữ. Giận lực lượng tìm kiếm, giận người đã đi cùng, giận cả người mất tích vì đã đi chuyến ấy. Giận là phản ứng thường gặp khi bất lực.

Cô lập. Người xung quanh không biết nên chia buồn hay động viên, nên thường im lặng. Gia đình thấy mình bị bỏ lại với một nỗi đau không ai gọi được tên.

Những việc thực tế cần lo

Trong lúc chờ đợi, vẫn có những việc giấy tờ và pháp lý cần được lo để gia đình không bị kẹt thêm. Nên có một người trong nhà phụ trách:

  1. Báo tin cho cơ quan công an nơi người thân cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc, và giữ lại mọi giấy tờ tiếp nhận. Ghi tên, cách liên lạc với cán bộ phụ trách.
  2. Lập một bìa hồ sơ riêng: ảnh gần nhất của người mất tích, giấy tờ tuỳ thân, mô tả trang phục, đặc điểm nhận dạng, những người đi cùng. Hồ sơ này cần cho nhiều việc về sau.
  3. Tìm hiểu về thủ tục tuyên bố mất tích và tuyên bố đã chết theo Bộ luật Dân sự. Đây là việc do toà án có thẩm quyền quyết định theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan, với các điều kiện và thời hạn cụ thể. Hãy hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý để biết hiện hành áp dụng thế nào, đừng nghe theo lời đồn.
  4. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và chủ sử dụng lao động về các chế độ có liên quan nếu người mất tích đang đi làm, đang đóng bảo hiểm. Các chế độ thường phụ thuộc vào quyết định của toà án, nên hỏi trước để chuẩn bị.
  5. Lo các khoản đang chạy: tiền điện, khoản vay, học phí của con. Nói chuyện trực tiếp với ngân hàng, nhà trường về hoàn cảnh; nhiều nơi có cách hỗ trợ khi được biết.

Nộp đơn yêu cầu tuyên bố mất tích hay đã chết là việc về mặt pháp lý, không có nghĩa là gia đình từ bỏ hy vọng. Nhiều gia đình cần nghe điều này rõ ràng trước khi dám làm.

Giữ hy vọng và sống tiếp: cả hai cùng lúc

Một ý tưởng mà Pauline Boss nhấn mạnh là cho phép mình nghĩ theo kiểu "vừa thế này, vừa thế kia" thay vì buộc phải chọn một. Bảng dưới là vài ví dụ:

Thay vì phải chọnCó thể nghĩ làViệc làm tương ứng
Còn sống hay đã mấtNgười ấy có thể còn, và cũng có thể đã mấtVẫn giữ hồ sơ tìm kiếm, đồng thời lo giấy tờ cho gia đình
Giữ nguyên phòng hay dọn điGiữ lại một phần, sắp xếp phần còn lạiCất đồ dùng hằng ngày, giữ lại một góc riêng
Chờ đợi hay sống tiếpChờ đợi và sống tiếp cùng lúcCon cái vẫn đi học, người lớn vẫn đi làm
Làm lễ hay không làm lễCó thể có một buổi tưởng nhớ không mang nghĩa khép lạiHọp mặt gia đình vào ngày người ấy mất tích để nhớ
Nói về người ấy ở thì quá khứ hay hiện tạiDùng cách nào thấy tự nhiên vào lúc đóKhông sửa lời nhau trong gia đình

Nghĩ theo kiểu "vừa... vừa..." không làm nỗi đau biến mất. Nó chỉ giảm bớt áp lực phải đưa ra một kết luận mà hoàn cảnh chưa cho phép.

Khi gia đình bất đồng với nhau

Trong cùng một nhà, người mẹ có thể kiên quyết tin con còn sống, người cha muốn làm một buổi tưởng nhớ, còn người em thì chỉ muốn thôi không nhắc nữa. Mỗi người đang đối diện sự mơ hồ theo cách riêng. Khi những cách ấy va vào nhau, gia đình dễ chia rẽ, có khi trách nhau là "bỏ cuộc" hay "mù quáng".

Một nguyên tắc giúp được: không ai trong nhà bắt người khác phải tin giống mình. Người tiếp tục hy vọng không cần thuyết phục người khác cùng hy vọng; người đã chấp nhận khả năng người thân không còn cũng không cần ép người kia chấp nhận. Những quyết định chung, như làm hay không làm một buổi tưởng nhớ, nên bàn bạc chậm rãi và có thể làm theo cách mà ai cũng thấy chấp nhận được. Chi tiết nghi lễ là chuyện riêng của từng gia đình và phong tục từng nơi.

Ví dụ giả định: gia đình anh Toàn ở Hải Phòng có người con trai mất tích khi đi biển. Hai năm sau, bố anh muốn lập bàn thờ, mẹ anh không đồng ý. Cuối cùng cả nhà thống nhất làm một buổi họp mặt mỗi năm vào ngày tàu ra khơi, gọi là ngày nhớ con, không gọi là ngày giỗ. Người mẹ thấy mình không bị ép từ bỏ, người cha thấy mình có nơi để gửi nỗi nhớ. Cách gọi tên đôi khi quan trọng hơn người ta tưởng.

Cảnh giác với tin đồn và kẻ lợi dụng

Gia đình có người mất tích thường rất dễ bị tổn thương trước những tin tức không rõ nguồn. Một vài điều nên nhớ:

  • Người tự xưng biết tung tích, có tin tức, hoặc có khả năng tìm người, rồi đòi tiền trước: đây là dấu hiệu lừa đảo hay gặp. Không chuyển tiền, báo ngay cho cơ quan công an đang thụ lý.
  • Tin đồn trên mạng xã hội về việc "thấy người giống" cần được chuyển cho cơ quan chức năng kiểm tra, thay vì gia đình tự đi theo, nhất là đi một mình.
  • Nên có một người trong nhà phụ trách tiếp nhận thông tin, để người mẹ, người vợ không phải nghe trực tiếp mọi tin, cả tin thật lẫn tin giả.
  • Hạn chế đăng thông tin cá nhân chi tiết của gia đình lên mạng, như địa chỉ, số tài khoản, lịch sinh hoạt.
  • Khi báo chí hoặc người lạ muốn phỏng vấn, gia đình có quyền từ chối hoặc nhờ một người đại diện trả lời.

Cảnh giác không có nghĩa là bỏ hy vọng. Nó chỉ giúp hy vọng của gia đình không bị người khác lợi dụng, và giữ sức cho những người đang chờ.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Sống lâu dài với sự mơ hồ rất hao mòn. Gia đình nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi:

  • Một người trong nhà gần như không làm gì khác ngoài tìm kiếm và chờ tin, bỏ ăn, bỏ ngủ, bỏ việc trong nhiều tháng.
  • Gia đình chia rẽ, trách nhau và không tự nói chuyện được với nhau.
  • Trẻ em trong nhà có thay đổi rõ ở việc học, giấc ngủ, hoặc thường hỏi những câu mà người lớn không biết trả lời.
  • Hình ảnh về sự việc như cơn bão, trận lũ cứ ập về, hoặc người thân sợ hãi những nơi chốn gợi nhớ.
  • Có ý nghĩ làm hại bản thân: hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Khi tìm chuyên gia, có thể hỏi họ đã từng làm việc với gia đình có người mất tích chưa, và có thể gặp cả gia đình cùng lúc không. Ở những nơi vừa trải qua thiên tai, chính quyền và các tổ chức xã hội đôi khi có chương trình hỗ trợ tâm lý cho người dân; hỏi UBND cấp xã để biết.

Câu hỏi thường gặp

Người thân mất tích bao lâu thì được coi là đã mất?

Việc tuyên bố một người mất tích hay đã chết do toà án quyết định theo Bộ luật Dân sự, với điều kiện và thời hạn cụ thể. Gia đình nên hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý để biết quy định hiện hành áp dụng cho trường hợp của mình.

Làm thủ tục tuyên bố đã chết có phải là từ bỏ hy vọng không?

Không. Đó là thủ tục pháp lý giúp gia đình giải quyết giấy tờ, tài sản, chế độ. Nhiều gia đình vẫn tiếp tục hy vọng sau khi làm thủ tục, và nếu người mất tích trở về, pháp luật có quy định về việc huỷ quyết định đó.

Có nên làm lễ cho người thân mất tích không?

Tuỳ gia đình. Có nhà làm một buổi tưởng nhớ không mang nghĩa khép lại, có nhà chờ thêm. Điều quan trọng là bàn bạc chậm rãi, không ai ép ai, và chọn cách mà mọi người đều thấy chấp nhận được.

Nói với con nhỏ thế nào khi bố hoặc mẹ mất tích?

Nói thật một cách đơn giản rằng người lớn cũng chưa biết bố hay mẹ đang ở đâu, và mọi người vẫn đang tìm. Tránh hứa chắc điều không biết. Cách nói chi tiết theo độ tuổi nên hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.

Có người nhắn tin nói biết tung tích người thân và đòi tiền thì làm sao?

Không chuyển tiền. Đây là kiểu lừa đảo nhắm vào gia đình có người mất tích. Hãy giữ lại tin nhắn và báo ngay cho cơ quan công an đang thụ lý vụ việc để họ kiểm tra.

Sống với sự không chắc chắn kéo dài nhiều năm thì làm sao chịu nổi?

Nhiều gia đình học được cách giữ cả hy vọng lẫn đời sống cùng lúc: vẫn chờ, nhưng vẫn để con đi học, người lớn đi làm. Nhóm hỗ trợ và chuyên gia tâm lý có thể giúp rất nhiều trên chặng đường dài này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138