ChapNhan.comChấp Nhận
Nói chuyện về cái chết và lời từ biệt

Nói gì với người thân sắp mất: lời nên nói, lời nên tránh trong những ngày cuối

Người thân đang ở những ngày cuối, bạn muốn nói mà sợ nói sai. Những điều người sắp ra đi thường cần nghe, câu mẫu theo từng vai và lời nên tránh.

Bamboo bed by an open window where an elderly Vietnamese man rests while his daughter, seen from behind, holds his hand, warm late afternoon light, side angle

Với người đang ở những ngày cuối, điều đáng nói nhất thường rất giản dị: cảm ơn, ghi nhận cuộc đời họ đã sống, cho họ biết những người ở lại sẽ lo được cho nhau, và để họ yên tâm rằng họ không bị bỏ một mình. Bạn không cần tìm được câu hay. Một câu thật, nói chậm, kèm một bàn tay nắm lấy, thường đủ hơn một bài nói dài.

Điều nên tránh là những câu khiến người bệnh phải gồng lên để an ủi ngược lại người nhà, hoặc những câu né hẳn sự thật mà chính họ đã cảm nhận được. Phần dưới đây đi từ điều người sắp ra đi thường cần nghe, đến câu mẫu theo từng vai trong gia đình, những câu nên tránh và cách nói theo sức người bệnh từng lúc.

Điều người sắp ra đi thường cần nghe nhất

Họ đã sống một cuộc đời có ý nghĩa. Người già hay tự hỏi mình đã làm được gì, có làm khổ con cháu không. Nhắc lại một việc cụ thể họ đã làm cho bạn, như những sáng chở bạn đi học hay cái năm họ nhịn ăn để đóng học phí, có sức nặng hơn mọi lời khen chung chung về đức hy sinh.

Họ được cảm ơn. Lời cảm ơn gọi đúng tên việc làm, đúng tên người, là lời ít ai hối hận vì đã nói. Nhiều người con kể rằng họ chỉ kịp nói “con cảm ơn mẹ” một lần, và câu đó là thứ họ bám vào suốt những năm sau.

Những người ở lại sẽ lo được cho nhau. Người sắp mất thường lo cho người khác hơn cho bản thân: lo vợ già ở một mình, lo đứa con út chưa ổn định. Một lời hứa cụ thể và làm được, chẳng hạn “tuần nào con cũng về với má”, giúp họ buông bớt nỗi lo.

Họ được phép đi khi đến lúc. Đây là câu khó nói nhất và không phải gia đình nào cũng thấy hợp. Với một số người bệnh đã rất mệt, nghe người thân nói “mẹ mệt rồi thì cứ nghỉ, tụi con ở bên nhau được” là một sự giải thoát. Nếu gia đình bạn chưa sẵn sàng, không cần ép mình nói.

Họ không ở một mình. Sự hiện diện là thông điệp rõ nhất. Ngồi cạnh, kể chuyện nhà, để ti vi nhỏ tiếng như mọi ngày, tất cả đều nói với họ rằng cuộc sống quanh họ vẫn còn và họ vẫn ở trong đó.

Câu mẫu theo từng vai trong gia đình

Câu mẫu chỉ là điểm tựa để bắt đầu; hãy sửa cho đúng cách nhà bạn vẫn nói với nhau, đúng cách xưng hô quen thuộc. Một câu lạ miệng nghe như đọc thuộc, người bệnh nhận ra ngay.

Vai người nóiCâu mở lờiLưu ý
Con nói với cha mẹ“Con nhớ hồi đó ba thức cả đêm canh con sốt. Con chưa nói cảm ơn ba lần nào cho đàng hoàng.”Gắn với một kỷ niệm có thật, càng cụ thể càng tốt.
Vợ hoặc chồng“Mình đi với nhau ngần ấy năm, cực nhiều mà vui cũng nhiều. Em không tiếc gì hết.”Hợp nói lúc chỉ có hai người, không cần con cháu chứng kiến.
Cháu nói với ông bà“Bà ơi, cháu vẫn nhớ món canh chua bà nấu. Mai mốt cháu nấu cho mẹ ăn theo đúng cách của bà.”Trẻ lớn có thể tự nói; trẻ nhỏ cần người lớn chuẩn bị riêng, việc này nên tìm hướng dẫn dành cho trẻ.
Anh chị em ruột“Hồi nhỏ chị hay giành đồ với em, giờ nghĩ lại thấy thương. Có chị ở đây rồi.”Hợp để gỡ những va chạm cũ mà không cần mổ xẻ.
Bạn lâu năm“Ông là người bạn tốt nhất của tui mấy chục năm nay.”Bạn bè hay ngại vượt quyền gia đình; một câu ngắn là đủ.

Khi người bệnh đáp lại bằng một câu như “đừng nói mấy chuyện đó”, đừng vội cụt hứng. Có người cần thời gian để mở lòng. Bạn có thể dừng lại, nắm tay họ, rồi hôm khác thử một câu nhẹ hơn.

Những câu nên tránh và vì sao

Phần lớn những câu dưới đây được nói ra vì thương, nhưng đặt vào tai người đang rất mệt thì chúng thành gánh nặng. Biết trước để khi cổ họng nghẹn lại, bạn không bật ra theo thói quen.

  • “Ba phải cố lên, ba không được bỏ tụi con.” Người bệnh đã cố rất lâu. Câu này đặt lên họ trách nhiệm phải sống tiếp vì người khác, và nhiều người thấy có lỗi khi cơ thể không theo nổi.
  • “Mẹ đừng nghĩ bậy, mẹ sắp khoẻ rồi.” Nếu người bệnh đã cảm nhận mình đang yếu đi, câu này đóng sập cánh cửa họ vừa hé ra để nói chuyện thật.
  • Bàn chuyện chia tài sản, chuyện ai sai ai đúng ngay bên giường. Người bệnh dù nhắm mắt vẫn có thể nghe. Những chuyện gia đình chưa thống nhất nên bàn ở phòng khác.
  • Khóc to, kể lể dồn dập. Khóc là bình thường và không cần giấu. Điều nên tránh là để người bệnh phải dỗ ngược lại bạn khi họ không còn sức.
  • Hỏi dồn “mẹ thấy sao, mẹ muốn gì” liên tục. Trả lời cũng tốn sức. Câu hỏi đóng, ngắn, cho phép gật hoặc lắc, dễ chịu hơn.

Nếu lỡ nói một câu như vậy, không sao. Chính bạn có thể sửa lại ngay: “Con nói vậy vì con sợ. Ba mệt thì cứ nghỉ, con ở đây.”

Nói theo sức của người bệnh từng lúc

Những ngày cuối, sức người bệnh lên xuống thất thường. Có buổi sáng họ tỉnh táo, muốn ngồi dậy, muốn hỏi chuyện nhà; có buổi chiều chỉ mở mắt được vài phút. Nhận ra lúc nào là lúc nào giúp bạn chọn đúng việc để làm, thay vì ép mọi điều phải nói trong một lần.

Lúc tỉnh táo là lúc dành cho những điều quan trọng: lời cảm ơn, lời xin lỗi nếu có, câu hỏi về điều họ còn mong muốn. Đừng chờ “đợi ba khoẻ hơn chút”, vì lúc tỉnh có thể không lặp lại nhiều lần. Lúc mệt thì nói ít, nói chậm, để khoảng lặng dài. Kể chuyện nhỏ trong ngày, đọc vài trang sách họ thích, mở bài hát quen. Lúc lơ mơ hay ngủ nhiều, nhiều người làm chăm sóc giảm nhẹ vẫn khuyên gia đình cứ nói với người bệnh bằng giọng bình thường, xưng tên mình khi bắt đầu, vì không ai biết chắc họ còn nghe được bao nhiêu.

Một mẹo nhỏ: bàn trong nhà xem ai nói chuyện vào giờ nào, tránh cả nhà dồn vào phòng cùng lúc. Người bệnh dễ mệt khi có quá nhiều giọng nói, nhưng lại vui khi từng người vào ngồi riêng một lúc.

Một tình huống: anh Tùng về với cha ở Quảng Ngãi

Anh Tùng làm việc ở TP Hồ Chí Minh, nhận tin cha bệnh nặng thì xin nghỉ về quê. Hai cha con vốn ít nói, cả đời giao tiếp bằng những câu ngắn về công việc, về mùa màng. Ba ngày đầu anh chỉ ngồi cạnh giường, rót nước, xoa lưng, và thấy bứt rứt vì không nói được gì cho ra hồn.

Đến ngày thứ tư, anh mang ra cuốn album cũ, hỏi cha về tấm ảnh hai cha con đứng cạnh chiếc xe đạp. Ông kể lại chuyện năm đó đạp xe gần hai chục cây số chở anh đi thi. Anh nghe, rồi nói: “Năm đó mà ba không chở, con đâu có đi học được tới giờ.” Ông không trả lời, chỉ vỗ vỗ tay anh. Với anh, đó là cuộc nói chuyện dài nhất của hai cha con.

Điều đáng rút ra: với những gia đình không quen nói lời yêu thương, một vật kỷ niệm, một tấm ảnh hay một món ăn có thể mở đường tốt hơn mọi câu soạn sẵn. Bạn không cần biến mình thành người khác trong những ngày cuối; chỉ cần cho phép mình nói thật thêm một chút.

Chuẩn bị cho chính mình trước khi bước vào phòng

Nhiều người đứng ở cửa phòng rất lâu vì không biết vào rồi sẽ nói gì. Vài bước chuẩn bị nhỏ giúp bạn bớt run và có mặt trọn vẹn hơn khi ngồi xuống cạnh giường.

  1. Nghĩ trước một điều duy nhất muốn nói hôm nay. Không phải cả bài, chỉ một ý: một lời cảm ơn, một kỷ niệm, một câu hỏi. Có một điểm tựa, phần còn lại sẽ tự đến.
  2. Hỏi người chăm chính về tình trạng trong ngày. Hôm nay người bệnh tỉnh hay mệt, vừa ngủ dậy hay vừa đau, để bạn chọn nói nhiều hay chỉ ngồi im.
  3. Để điện thoại ở ngoài. Mười phút không bị ngắt quãng quý hơn một giờ ngồi đó mà mắt nhìn màn hình.
  4. Mang theo một thứ để cùng nhìn. Tấm ảnh, cuốn sổ cũ, một bài hát họ thích. Đồ vật giúp hai người có chỗ để mắt dừng lại khi lời chưa ra.
  5. Cho phép mình được dừng. Nếu nghẹn, bạn cứ nói “con ra ngoài chút rồi vô”. Quay lại là được, không ai chấm điểm cuộc trò chuyện này.

Sau mỗi lần ngồi với người bệnh, ghi lại vài dòng điều họ nói. Những câu tưởng vụn vặt ấy về sau thường trở thành thứ người ở lại muốn giữ nhất.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Ở bên người thân sắp mất là việc nặng về cảm xúc, và không ai phải gánh một mình. Nếu người bệnh đang được chăm sóc giảm nhẹ, đội ngũ y tế và nhân viên công tác xã hội ở đó thường có kinh nghiệm hướng dẫn gia đình nói chuyện, cả khi người bệnh hỏi những câu khó. Bạn hỏi thẳng được: “Thưa bác sĩ, ba con đang ở giai đoạn nào, gia đình nên chuẩn bị gì, có nên nói thật với ba không?”

Hãy tìm thêm hỗ trợ nếu bạn mất ngủ nhiều đêm liền, không ăn được, thấy mình tê liệt hoặc giận dữ đến mức không ngồi nổi cạnh giường người bệnh, hoặc nỗi sợ khiến bạn tránh mặt họ. Một buổi nói chuyện với bác sĩ, chuyên gia tâm lý hay một người bạn đáng tin có thể giúp bạn sắp xếp lại cảm xúc.

Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân trong lúc kiệt sức này, hãy nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Sự giúp đỡ là có thật, và việc tìm đến nó không làm bạn bớt thương người thân.

Câu hỏi thường gặp

Người thân sắp mất mà không còn nói được thì có nên tiếp tục nói chuyện không?

Nên. Nhiều người làm chăm sóc giảm nhẹ khuyên gia đình vẫn nói với người bệnh bằng giọng bình thường, xưng tên khi bắt đầu, nắm tay hoặc chạm nhẹ. Không ai biết chắc họ còn nghe được bao nhiêu, nhưng lời nói ấy cũng giúp chính bạn.

Có nên khóc trước mặt người bệnh không?

Khóc là phản ứng tự nhiên và không cần giấu hoàn toàn. Người bệnh thường biết người nhà buồn. Điều nên tránh là khóc kể dồn dập khiến họ phải an ủi ngược lại; nếu thấy mình sắp vỡ oà, bạn có thể ra ngoài một lát rồi quay lại.

Nếu cha mẹ không thích nói chuyện tình cảm thì làm sao?

Dùng vật kỷ niệm, tấm ảnh cũ, món ăn quen hoặc hỏi họ kể lại chuyện xưa. Một câu cảm ơn gắn vào kỷ niệm cụ thể dễ nói và dễ nghe hơn lời yêu thương trực tiếp. Bạn không cần ép họ đáp lại bằng lời.

Có cần nói hết mọi điều trong một lần không?

Không cần. Sức người bệnh lên xuống từng buổi, nên chia ra nhiều lần ngắn, ưu tiên điều quan trọng nhất vào lúc họ tỉnh táo. Đừng chờ đến lúc hoàn hảo, vì những lúc tỉnh táo có thể không lặp lại nhiều.

Lỡ nói một câu khiến người bệnh buồn thì phải làm gì?

Sửa lại ngay bằng sự thật: nói rằng bạn nói vậy vì sợ, vì thương, rồi hỏi họ có muốn nghỉ hay muốn bạn ngồi yên bên cạnh không. Người bệnh thường tha thứ rất nhanh cho những câu vụng về xuất phát từ lòng thương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138