Vui trở lại sau khi người thân mất không có nghĩa là bạn đã quên hay thương ít đi. Niềm vui và nỗi nhớ có thể đi cùng nhau trong cùng một ngày, thậm chí cùng một lúc. Cảm giác áy náy khi lỡ cười rất thường gặp; nhận ra nó, gọi tên nó và cho phép mình vui từng chút là một phần của việc sống tiếp.
Nhiều người kể lần đầu bật cười to sau đám tang, họ khựng lại như vừa làm điều gì sai. Có người từ chối mọi lời mời đi chơi suốt một năm vì sợ người khác nghĩ mình vô tâm. Bài này giải thích vì sao điều đó xảy ra, những câu người xung quanh hay nói và cách trả lời, cách bước lại với những việc mình thích, và dấu hiệu khi nào cảm giác có lỗi cần được người có chuyên môn giúp.
Vì sao lỡ vui một chút lại thấy có lỗi
Trong đầu nhiều người có một phép tính ngầm: buồn bao nhiêu là thương bấy nhiêu. Nếu hôm nay mình vui, có phải hôm nay mình bớt thương? Phép tính đó nghe hợp lý nhưng không đúng. Tình thương không đo bằng số giờ khóc. Người con vui khi đứa cháu biết đi không phải đang quên mẹ; có khi trong niềm vui đó đã có cả câu "giá mà mẹ thấy".
Có những mô tả về đau buồn cho rằng người ta đi qua mất mát bằng cách dao động qua lại giữa hai trạng thái: lúc hướng về nỗi mất, nhớ, khóc, nghĩ về người đã mất; lúc hướng về đời sống, làm việc, gặp bạn, thử cái mới. Mô hình hai tiến trình của Stroebe và Schut mô tả điều này, và coi việc qua lại giữa hai phía là lành mạnh, không phải bất thường. Những lúc bạn cười chính là những lúc bạn đang ở phía đời sống, để rồi có sức quay lại với nỗi nhớ.
Cảm giác có lỗi còn mạnh hơn nếu trước khi người thân mất có một giai đoạn chăm bệnh dài. Khi việc chăm sóc kết thúc, nhiều người thấy nhẹ nhõm, ngủ được một giấc trọn, rồi lại thấy mình thật tệ vì đã nhẹ nhõm. Nhẹ nhõm vì hết những đêm thức trắng, hết cảnh nhìn người mình thương đau đớn là cảm giác rất con người, không phải sự phản bội.
Niềm vui lành mạnh và cách né tránh nỗi buồn: phân biệt thế nào
Không phải mọi niềm vui đều giống nhau. Có những lúc bận rộn vui vẻ thật ra là để chạy trốn. Bảng dưới giúp bạn tự nhìn lại, không phải để phán xét.
| Dấu hiệu | Thường là sống tiếp | Có thể đang né tránh |
|---|---|---|
| Cách nhắc đến người đã mất | Vẫn nhắc được, có lúc buồn, có lúc mỉm cười | Tránh hẳn tên, đổi chủ đề ngay khi ai nhắc |
| Lịch sinh hoạt | Có lúc vui, có lúc ở một mình để nhớ | Lấp kín mọi giờ để không có lúc nào yên |
| Rượu bia, mua sắm, giải trí | Ở mức trước kia | Tăng rõ rệt, khó dừng |
| Sau một buổi vui | Thấy ấm, có thể hơi chạnh lòng | Trống rỗng, cần ngay một cuộc vui khác |
| Những ngày kỷ niệm | Dành chỗ cho chúng theo cách của mình | Lên kế hoạch dày đặc để không phải nghĩ đến |
Nếu thấy mình nghiêng nhiều về cột thứ ba, không có nghĩa bạn làm sai. Đó có thể là cách bạn tự bảo vệ trong lúc chưa đủ sức. Chỉ cần thỉnh thoảng cho phép mình dừng lại, ngồi với nỗi nhớ một chút, hoặc kể với một người tin cậy.
Khi người khác nói mình vô tâm
Mỗi người có một chiếc đồng hồ riêng. Chị gái có thể vẫn khóc mỗi tối khi em đã đi làm, đi chơi lại. Người lớn tuổi trong họ có thể có quan niệm về việc giữ tang mà người trẻ không theo. Khác nhịp không có nghĩa ai thương nhiều hơn.
Có thể giải thích ngắn, không cần tranh cãi. Câu mẫu, xưng theo vai: "Con vẫn nhớ bố lắm, đi với bạn là để con có sức mà lo cho mẹ." Hoặc với anh chị: "Em vẫn buồn, chỉ là em buồn theo cách khác." Không cần chứng minh nỗi buồn của mình cho ai xem.
Tôn trọng phong tục của gia đình ở những dịp chung. Trong một số dịp như giỗ, Tết, hoặc khi về quê, có thể giữ ý theo nếp nhà để không làm người lớn phiền lòng. Đó là tôn trọng, không phải giả vờ. Những lúc riêng, bạn vẫn có quyền sống theo nhịp của mình.
Mạng xã hội là chỗ dễ bị đánh giá nhất. Một tấm ảnh đi chơi đăng vài tuần sau tang có thể khiến người ngoài bình luận. Nếu chưa muốn đối diện chuyện đó, có thể chọn chế độ chỉ bạn bè thân xem, hoặc chờ thêm một thời gian. Đây là lựa chọn của bạn, không phải nghĩa vụ.
Bước lại với những điều mình thích, từng chút một
Nhiều người không phải không muốn vui, mà không biết bắt đầu từ đâu. Đi từ việc nhẹ nhất:
- Chọn một việc nhỏ, ít người, ít áp lực: uống cà phê với một người bạn thân, đi bộ ở công viên, xem một bộ phim ở nhà.
- Báo trước với người đi cùng rằng có thể bạn sẽ buồn giữa chừng hoặc về sớm, và điều đó không sao.
- Để ý cảm giác sau đó: ấm hơn, mệt hơn, hay lẫn lộn. Không có cảm giác nào sai.
- Lần sau thử một việc lớn hơn một chút: một bữa ăn đông người hơn, một chuyến đi trong ngày.
- Thử những việc người đã mất từng thích làm cùng bạn khi thấy sẵn sàng. Có người thấy đau, có người thấy như được ở gần người ấy.
- Nếu một việc vẫn quá đau sau nhiều lần thử, gác lại và chọn việc khác. Không cần vượt qua mọi thứ cùng lúc.
Anh Khoa ở Cần Thơ mất vợ đã gần một năm. Anh từng hay đi câu cá với vợ mỗi sáng Chủ nhật. Lần đầu quay lại bến sông, anh chỉ ngồi được nửa giờ rồi về. Lần thứ tư, anh rủ cậu con trai đi cùng, ngồi cả buổi sáng, kể cho con nghe mẹ từng câu được con cá to nhất thế nào. Anh nói đó là buổi sáng đầu tiên anh thấy vừa nhớ vừa vui.
Tin vui lớn trong nhà khi đang có tang
Năm đầu sau mất mát, cuộc sống trong nhà vẫn tiếp diễn: có người cưới, có em bé chào đời, có cháu đỗ đại học, có người lên chức. Gia đình thường lúng túng, không biết nên mừng thế nào cho phải. Có nhà hoãn đám cưới, có nhà vẫn tổ chức nhưng làm gọn, có nhà xin ý kiến người lớn trong họ theo phong tục từng vùng. Những chuyện nghi lễ ấy mỗi nơi một khác, nên hỏi người lớn trong gia đình.
Ở góc cảm xúc, người trong cuộc thường mang hai nỗi lo cùng lúc. Cô dâu chú rể sợ niềm vui của mình làm người khác đau; người đang đau buồn nhất, như người mẹ goá, lại sợ nỗi buồn của mình làm hỏng ngày vui của con. Nói thẳng với nhau thường gỡ được: "Mẹ muốn con cưới vui, mẹ nhớ bố thì mẹ nhớ, không phải vì con." Câu như vậy cho phép cả hai cảm giác cùng có mặt.
Nhiều gia đình chọn một cách nhỏ để người đã mất có mặt trong ngày vui: một phút lặng nhớ trong bữa tiệc, một bông hoa trên chiếc ghế người ấy lẽ ra ngồi, một câu nhắc tên trong lời cảm ơn. Không bắt buộc, nhưng với nhiều người, đó là cách giúp niềm vui không bị cảm giác có lỗi đè lên.
Vui trở lại không có nghĩa là hết buồn
Một hiểu lầm phổ biến là sống tiếp nghĩa là đến một ngày bạn hết buồn hẳn, như khỏi một trận ốm. Với phần lớn người ở lại, nỗi nhớ không biến mất mà đổi hình dạng: ít dữ dội hơn, ít bất ngờ hơn, và có chỗ ngồi cạnh những phần khác của đời sống. Một người có thể đang vui trong đám cưới em gái và rưng rưng vì mẹ không được thấy, trong cùng một buổi chiều.
Vì vậy, đừng chờ "hết buồn" rồi mới cho phép mình vui, cũng đừng hoảng khi đang vui mà nỗi buồn ập đến. Cả hai cùng tồn tại là chuyện bình thường. Nhiều người còn nói những khoảnh khắc vui có pha chút buồn ấy lại là lúc họ thấy gần người đã mất nhất.
Có những điều có thể giúp hai cảm giác này sống chung dễ hơn: nhắc tên người đã mất trong những dịp vui, như nâng ly nhớ bố trong đám cưới; làm một việc nhỏ người ấy hay làm trong ngày vui; hoặc chỉ nói với người bên cạnh "giá mà mẹ ở đây". Không cần giấu nỗi nhớ để niềm vui trọn vẹn.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Cảm giác áy náy khi vui thường nhẹ dần theo thời gian. Nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu cảm giác có lỗi trở thành dằn vặt kéo dài, khiến bạn tự trừng phạt mình bằng cách từ chối mọi niềm vui, bỏ ăn, bỏ ngủ; nếu sau một thời gian dài bạn không còn cảm thấy vui với bất cứ điều gì, kể cả những điều trước kia rất thích; hoặc nếu bạn đang lấp đầy mọi khoảng trống bằng rượu bia, mua sắm hay những cuộc vui không dừng được.
Những điều này không tự nói lên bạn bị bệnh gì; chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được, và họ có cách giúp bạn gỡ dần cảm giác có lỗi. Khi đi khám, có thể kể: "Mỗi lần em cười là em thấy có lỗi với mẹ, rồi cả ngày nặng nề." Một câu cụ thể như vậy giúp người nghe hiểu nhanh.
Nếu cảm giác có lỗi đi kèm ý nghĩ mình không đáng sống, hoặc muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Ý nghĩ ấy cần được nói ra và được giúp, và sự giúp đỡ là có thật.
Câu hỏi thường gặp
Mới mất người thân mà đi chơi, đi ăn với bạn có sao không?
Không có gì sai nếu điều đó giúp bạn có sức. Gặp người thân, bạn bè là một cách tự chăm sóc. Ở những dịp chung với gia đình, có thể giữ ý theo nếp nhà để tôn trọng người lớn, còn những lúc riêng bạn có quyền sống theo nhịp của mình.
Thấy nhẹ nhõm sau khi người thân bệnh lâu năm mất có phải mình tệ không?
Không. Sau một thời gian dài chăm bệnh, nhẹ nhõm vì người thân không còn đau đớn và vì mình được nghỉ là cảm giác rất thường gặp. Nhẹ nhõm và thương nhớ có thể đi cùng nhau. Nếu cảm giác có lỗi dằn vặt kéo dài, hãy tìm chuyên gia.
Người nhà trách mình vui quá sớm thì nên trả lời thế nào?
Một câu ngắn thường đủ: "Con vẫn nhớ bố, chỉ là con buồn theo cách khác." Không cần tranh cãi hay chứng minh. Ở những dịp chung có thể giữ ý theo nếp nhà, những lúc khác bạn vẫn có quyền chọn cách sống của mình.
Bao lâu sau tang thì đăng ảnh vui lên mạng xã hội được?
Không có mốc bắt buộc. Nếu ngại bị bình luận, có thể để chế độ chỉ bạn thân xem, hoặc chờ thêm một thời gian. Điều quan trọng là bạn thấy thoải mái, không phải điều người ngoài mong đợi.
Làm sao biết mình đang vui thật hay đang chạy trốn nỗi buồn?
Để ý xem bạn còn nhắc được đến người đã mất không, có lúc nào ở yên với nỗi nhớ không, và sau những cuộc vui thấy ấm hay trống rỗng. Nếu luôn phải lấp kín mọi giờ và dùng rượu bia nhiều hơn, nên trò chuyện với chuyên gia.
Có phải sống tiếp là phải quên người đã mất không?
Không. Phần lớn người ở lại vẫn nhớ người thân suốt đời, chỉ là nỗi nhớ bớt dữ dội và có chỗ sống cùng những niềm vui mới. Sống tiếp là mang người ấy theo trong một hình dạng khác, không phải bỏ lại.