ChapNhan.comChấp Nhận
Sống tiếp sau mất mát

Năm đầu tiên sau khi người thân mất: sinh nhật, giỗ đầu và những ngày khó

Năm đầu sau mất mát có nhiều lần đầu tiên: sinh nhật, ngày cưới, giỗ đầu. Cách đoán trước ngày khó, lên kế hoạch A và B, và khi nào nên tìm người giúp.

A middle-aged Vietnamese woman seen from behind sitting on a wooden veranda step at dusk, holding a small lit candle, warm amber light, soft focus garden, wide shot

Năm đầu tiên sau khi người thân mất thường nặng vì nó chứa rất nhiều "lần đầu tiên": sinh nhật đầu tiên không có người ấy, ngày cưới đầu tiên chỉ còn một người, mùa mưa đầu tiên, rồi ngày giỗ đầu. Những ngày này có thể đoán trước được, và chuẩn bị trước một chút thường giúp bạn đi qua nhẹ hơn là để nó ập đến.

Không có thời hạn nào để nỗi buồn phải xong, và năm thứ hai cũng không tự động dễ hơn. Điều có thể làm là biết trước những mốc nào sẽ khó, chia việc với người trong nhà, chuẩn bị một kế hoạch cho ngày đó và một kế hoạch dự phòng nếu mình không chịu nổi. Phần dưới đây đi qua từng việc, kèm dấu hiệu cho thấy lúc nào nên nhờ đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Vì sao năm đầu tiên thường nặng hơn bạn tưởng

Những tuần đầu sau đám tang, nhiều người sống trong trạng thái tê dại: việc nhiều, khách nhiều, cảm xúc chưa kịp đến. Khi mọi người đã về và nhịp sống quay lại, nỗi buồn mới bắt đầu lộ rõ. Nhiều người kể rằng tháng thứ ba hoặc thứ tư lại khó hơn tháng đầu, và họ lo mình "đang tệ đi". Phần lớn trường hợp, đó chỉ là lúc sự thật bắt đầu thấm.

Nỗi buồn trong năm đầu thường đến theo đợt, giống sóng: có ngày bình thường, ăn ngủ được, rồi một mùi hương, một bài hát hay một tin nhắn cũ làm bạn chao đảo cả buổi. Đợt sóng không có nghĩa là bạn quay lại vạch xuất phát. Khoảng cách giữa các đợt thường dài dần ra, dù không theo đường thẳng.

Người làm công việc hỗ trợ người đau buồn hay nhắc đến hiện tượng phản ứng ngày kỷ niệm: cơ thể và tâm trí "nhớ" ngày trước cả khi đầu óc chưa để ý. Có người mất ngủ, cáu gắt hay mệt rã rời vài ngày trước ngày mất của người thân mà không hiểu vì sao, rồi nhìn lịch mới nhận ra. Biết điều này giúp bạn bớt tự trách và có lý do để giảm bớt việc vào những tuần ấy.

Lập trước danh sách những ngày sẽ khó

Ngồi một buổi, có thể cùng một người trong nhà, liệt kê các mốc trong mười hai tháng tới. Bảng dưới là gợi ý để bắt đầu; mỗi gia đình sẽ có những mốc riêng mà chỉ mình biết.

MốcVì sao hay khóViệc nên chuẩn bị
Sinh nhật người đã mấtThói quen mua quà, nấu món người ấy thích bỗng không còn chỗQuyết định trước: đánh dấu ngày này hay để nó trôi qua lặng lẽ
Ngày cưới, ngày quen nhauThường chỉ còn một người nhớ, người ngoài hiếm khi biếtBáo trước cho một người bạn thân để họ nhắn hỏi thăm
Tết và các dịp đoàn tụCả nhà quây quần càng thấy rõ một chỗ trốngBàn với gia đình từ sớm, giữ hay đổi nếp cũ
Ngày khám bệnh, ngày nhập viện năm trướcKý ức về giai đoạn bệnh nặng hay quay lại rất rõXếp một việc nhẹ nhàng, có người đi cùng
Ngày giỗ đầuVừa nhiều việc vừa nhiều cảm xúc dồn vào một ngàyChia việc sớm, giữ cho mình vài giờ riêng
Sinh nhật của chính bạnLời chúc thiếu đúng một giọng quenCho phép mình tổ chức nhỏ hoặc không tổ chức

Đừng chỉ ghi ngày; ghi cả tuần trước đó. Với nhiều người, những ngày chờ đợi nặng hơn chính ngày kỷ niệm. Nếu đang đi làm, cân nhắc xin nghỉ hoặc giảm việc vào ngày khó nhất, và nói trước với một đồng nghiệp tin được.

Sinh nhật người đã mất: vài cách đánh dấu mà không gượng ép

Không có cách đúng duy nhất. Có gia đình muốn ngày đó vẫn có bánh, có món người ấy thích; có gia đình thấy như vậy quá đau và chọn đi đâu đó cho khác không khí. Cả hai đều bình thường. Điều quan trọng là bàn với nhau trước, để không ai phải đoán.

Làm một việc người ấy hay làm. Bà hay đi chợ sớm mua hoa, bạn có thể làm đúng việc đó. Bố hay pha ấm trà buổi sáng, cả nhà ngồi uống chung một ấm. Việc nhỏ, cụ thể thường dễ chịu hơn một buổi tưởng niệm trang trọng.

Để mỗi người kể một chuyện. Một bữa cơm, mỗi người kể một kỷ niệm vui hoặc buồn cười về người đã mất. Trẻ nhỏ trong nhà cũng được nghe và được kể nếu muốn. Nhiều gia đình bất ngờ khi thấy mình vừa khóc vừa cười trong cùng một bữa.

Chấp nhận rằng người trong nhà cần khác nhau. Chị Hạnh ở Huế mất mẹ sau gần một năm chăm bệnh. Đến sinh nhật mẹ, chị muốn cả nhà nấu món bún mẹ thích, còn em trai chị chỉ muốn đi làm như mọi ngày. Hai chị em thống nhất: buổi trưa ai rảnh thì về ăn, ai không về thì nhắn một tin. Không ai bị ép, cũng không ai bị trách là vô tâm.

Giỗ đầu: phần việc và phần lòng

Ngày giỗ đầu thường kéo theo nhiều việc: mời ai, nấu gì, ai đón người ở xa, ai lo phần nghi thức theo nếp gia đình. Chuyện nghi thức mỗi nhà một khác và có người lớn tuổi trong họ hướng dẫn; điều đáng lo hơn là người đau nhất lại thường là người ôm nhiều việc nhất, rồi đến tối thì kiệt sức mà chưa có lúc nào thật sự ngồi với nỗi nhớ.

Một cách hay dùng là tách việc ra từ sớm, khoảng một tháng trước. Một người lo danh sách khách và gọi mời, một người lo đồ ăn, một người lo đón đưa và chỗ ngủ cho người ở xa. Người vợ hay người chồng còn lại, nếu đã lớn tuổi, nên được giao việc nhẹ hoặc chỉ ngồi tiếp khách, chứ không phải đứng bếp cả ngày.

Hãy giữ cho mình vài giờ riêng, trước hoặc sau ngày giỗ. Có người ra thăm mộ một mình từ sáng sớm, có người ngồi lại trong phòng của người đã mất, có người viết vài dòng vào sổ. Những giờ đó không phải để "xử lý" nỗi buồn cho xong, mà để nỗi buồn có chỗ, thay vì bị nuốt vào trong lúc tiếp khách.

Nếu gia đình bất đồng về quy mô, chẳng hạn người muốn làm to, người muốn làm gọn, hãy nhớ rằng phía sau mỗi ý kiến thường là một cách thương khác nhau, không phải ai đúng ai sai. Hỏi nhau "điều gì quan trọng nhất với anh trong ngày đó?" thường giải quyết nhanh hơn tranh cãi về số mâm.

Những khoảnh khắc khó không có trên lịch

Bên cạnh những ngày đoán trước được, năm đầu còn nhiều lúc bất ngờ. Biết trước chúng tồn tại giúp bạn không nghĩ mình "có vấn đề" khi chúng đến:

  • Cầm điện thoại định gọi cho người ấy để kể một chuyện vui, rồi sững lại.
  • Thấy một người lạ ngoài đường có dáng đi, cái áo hay giọng nói giống hệt.
  • Lần đầu làm một việc người ấy vẫn làm: đóng tiền điện, sửa vòi nước, nấu nồi canh chua.
  • Nhận thư từ, cuộc gọi tiếp thị gửi đích danh người đã mất.
  • Mùa trong năm đổi: gió mùa về, mùa mưa đến, giống đúng thời điểm năm ngoái người ấy trở bệnh.
  • Những tin vui trong nhà, như cháu đỗ đại học hay có thêm em bé, mà người ấy không được biết.

Với những khoảnh khắc này, cách đơn giản nhất là cho phép mình dừng lại vài phút. Thở chậm, ngồi xuống, gọi cho một người biết chuyện. Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi nói thành lời: "Mình vừa nhớ mẹ quá." Câu ngắn như vậy đủ để người bên cạnh hiểu và ngồi lại, không cần giải thích dài.

Kế hoạch A và kế hoạch B cho một ngày khó

Với mỗi mốc lớn, chuẩn bị hai kế hoạch. Kế hoạch A là điều bạn định làm. Kế hoạch B là lối thoát nếu đến hôm đó bạn thấy không kham nổi. Có sẵn lối thoát khiến nhiều người dám thử kế hoạch A hơn.

  1. Viết ra ngày đó bạn muốn ở đâu, với ai, làm gì. Ví dụ: buổi sáng thăm mộ cùng con gái, trưa ăn cơm với hai em, chiều ở nhà.
  2. Viết kế hoạch B tương ứng: nếu thấy quá sức thì bỏ bữa trưa, nhắn các em là chị cần nghỉ, ở nhà nghe nhạc hoặc đi bộ một vòng.
  3. Báo trước cho người đi cùng rằng có thể bạn sẽ đổi kế hoạch vào phút chót, và đó không phải vì họ.
  4. Chọn một người "trực" trong ngày, người bạn có thể nhắn bất cứ lúc nào mà không phải giải thích.
  5. Chuẩn bị sẵn những thứ làm dịu: bữa ăn đơn giản đã nấu trước, một bộ phim nhẹ, quãng đường đi bộ quen.
  6. Sau ngày đó, dành một buổi để nghỉ, đừng xếp việc lớn ngay hôm sau.

Chỗ hay sai là chỉ chuẩn bị cho chính ngày kỷ niệm mà quên tuần trước và ngày sau đó. Một sai lầm khác là cố tỏ ra ổn trước con cháu. Người lớn trong nhà để lộ nỗi buồn một cách bình tĩnh thường giúp người nhỏ hiểu rằng buồn là được phép; còn chuyện nói với trẻ nhỏ về cái chết cần một cách riêng, phù hợp lứa tuổi.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Buồn, khóc, mất ngủ vài đêm quanh những ngày kỷ niệm là phản ứng thường gặp. Nhưng nếu sau nhiều tháng, nỗi nhớ vẫn chiếm gần như toàn bộ ngày của bạn, bạn không làm được những việc cơ bản như ăn uống, đi làm, chăm con, hoặc bạn tránh né mọi thứ gợi nhắc đến người đã mất đến mức cuộc sống bị thu hẹp, đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Hệ thống phân loại bệnh ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài cần được đánh giá; chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được, bạn không cần tự kết luận.

Khi đi khám, bạn có thể kể: người thân mất khi nào, giấc ngủ và ăn uống ra sao, những ngày nào nặng nhất, bạn đã thử những cách gì. Câu nên hỏi: "Tình trạng của em có cần theo dõi thêm không?", "Có hình thức trò chuyện nào phù hợp với người đang đau buồn không?". Đừng tự mua thuốc ngủ hay thuốc an thần theo lời mách.

Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hoặc thấy không muốn sống tiếp, hãy nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Ý nghĩ đó có thể xuất hiện ở người đang đau buồn, và nó là tín hiệu để được giúp, không phải điều phải giấu. Sự giúp đỡ là có thật và thường hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Năm thứ hai sau khi người thân mất có dễ hơn năm đầu không?

Với nhiều người có dễ hơn, nhưng không phải ai cũng vậy. Có người thấy năm thứ hai nặng theo kiểu khác, vì những người xung quanh đã thôi hỏi han và sự thật đã thấm hẳn. Không nên dùng năm làm thước đo, thử nhìn xem bạn có dần làm lại được những việc thường ngày không.

Có nên tổ chức sinh nhật cho người đã mất không?

Tuỳ gia đình. Có nhà thấy ấm lòng khi nấu món người ấy thích, kể chuyện về người ấy; có nhà thấy quá đau và chọn để ngày đó trôi qua lặng lẽ. Bàn trước với nhau, tôn trọng người không muốn tham gia, và không ép ai phải vui hay phải buồn.

Mấy ngày trước ngày mất của người thân mình hay mệt và cáu, như vậy có bình thường không?

Thường gặp. Nhiều người phản ứng với ngày kỷ niệm từ trước khi để ý đến lịch: mất ngủ, dễ cáu, mệt, đau đầu. Biết trước điều này, bạn có thể giảm việc vào tuần đó, ngủ sớm hơn và báo cho người thân để họ hiểu. Nếu kéo dài và nặng, hãy đi khám.

Trong ngày giỗ đầu nên giữ việc gì cho riêng mình?

Nên giữ vài giờ không phải tiếp khách hay đứng bếp: thăm mộ một mình, ngồi trong phòng người đã mất, viết vài dòng, hoặc đơn giản là đi bộ. Người đau nhất trong nhà thường ôm việc nhiều nhất, nên chia việc từ sớm để người ấy có khoảng lặng.

Làm sao biết mình cần gặp chuyên gia trong năm đầu?

Nên chú ý nếu sau nhiều tháng bạn vẫn không ăn ngủ được, không đi làm hay chăm sóc gia đình được, tránh né mọi thứ liên quan đến người đã mất, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự hại, nói ngay với người tin cậy hoặc gọi 115.

Có nên đi du lịch vào ngày kỷ niệm để tránh nỗi buồn không?

Đi xa là một lựa chọn hợp lý với nhiều người, nhất là khi ở nhà mọi thứ quá gợi nhớ. Chỉ nên lưu ý rằng nỗi buồn thường đi theo mình, nên chọn nơi yên tĩnh, đi cùng người hiểu chuyện, và vẫn dành chút thời gian để nhớ thay vì cố quên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138