ChapNhan.comChấp Nhận
Sống tiếp sau mất mát

Vai trò trong gia đình thay đổi sau khi người thân mất: ai gánh việc gì

Khi người giữ tiền, người nấu ăn hay người kết nối cả nhà ra đi, vai trò bị bỏ trống. Cách nhận ra, chia lại việc công bằng và tránh để một người gánh hết.

Two adult Vietnamese siblings seen from behind sitting on a riverside bench in late afternoon, one resting a hand on the other shoulder, calm water, soft golden haze

Khi một người trong nhà mất đi, những việc người ấy vẫn làm không tự biến mất: ai giữ tiền, ai nấu cơm, ai gọi điện hỏi han cả họ, ai quyết chuyện lớn. Nhận ra rõ từng vai trò bị bỏ trống rồi chia lại có bàn bạc sẽ giúp gia đình đỡ va chạm và không ai bị đè bẹp.

Nhiều gia đình không nói ra chuyện này, ai thấy việc thì làm, cho đến khi một người kiệt sức hoặc anh em giận nhau. Bài này giúp bạn liệt kê những vai trò thường bị bỏ trống, cách chia lại công bằng, những chỗ hay sai, và chuyện những vai trò không thể thay, chỉ có thể để trống một cách tử tế.

Những vai trò hay bị bỏ trống mà ít ai gọi tên

Ngồi xuống và viết ra người đã mất từng làm những gì trong nhà. Danh sách thường dài hơn bạn tưởng. Các vai trò hay gặp:

  • Người giữ tiền và lo khoản chi lớn: đóng học phí, tiền điện nước, khoản vay, sổ tiết kiệm.
  • Người lo bếp núc, đi chợ, nhớ ai ăn được gì, ai kiêng gì.
  • Người kết nối: gọi điện cho họ hàng, nhớ ngày giỗ, ngày sinh nhật, rủ cả nhà về ăn cơm.
  • Người quyết định: chuyện học hành của con cháu, chuyện sửa nhà, chuyện chữa bệnh cho người lớn.
  • Người sửa chữa, lo giấy tờ, làm việc với chính quyền địa phương, ngân hàng.
  • Người chăm người khác: ông bà già yếu, anh chị em bệnh, cháu nhỏ.
  • Người giữ không khí: kể chuyện vui, hoà giải khi anh em cãi nhau.

Một người có thể giữ nhiều vai cùng lúc. Bà Sáu ở Cần Thơ mất chồng sau bốn mươi năm; đến lúc ngồi viết, bà mới nhận ra ông vừa là người giữ sổ sách, vừa là người gọi điện thăm từng đứa con mỗi tối Chủ nhật. Vai thứ hai mới làm bà hụt hẫng nhất, vì không ai nghĩ đến chuyện thay ông làm.

Chia lại việc: vai nào nên giao, vai nào nên học

Không phải vai nào cũng nên chuyển hẳn cho một người. Bảng dưới gợi ý cách nhìn từng loại việc.

Loại vai tròCách hợp lýChỗ cần cẩn thận
Tiền bạc, giấy tờNgười còn lại học dần, có một người con hỗ trợ; ghi chép minh bạchĐừng để một người con nắm hết mà không ai khác biết
Bếp núc, việc nhàChia theo ngày hoặc theo việc; cân nhắc đơn giản hoáNgười lớn tuổi có thể chưa quen, cần thời gian
Kết nối họ hàngMột người nhận làm, có lịch nhắcDễ bị bỏ quên nhất vì không ai thấy là việc
Quyết định lớnBàn chung, người đứng đầu mới có thể là người điều phối chứ không phải người quyết một mìnhTránh quyết vội trong năm đầu
Chăm người khác trong nhàChia ca rõ ràng, tính cả người ở xa góp tiền hoặc thời gianNgười ở gần thường gánh quá nhiều

Nguyên tắc chung: vai nào liên quan đến sự an toàn và tiền bạc của người còn lại thì nên có ít nhất hai người cùng biết. Vai nào gắn với tình cảm thì để người muốn nhận làm, đừng phân công ép buộc.

Con cả, con ở gần và người hay gánh hết

Ở nhiều gia đình Việt, người con cả hoặc người con ở gần bố mẹ nhất tự động bị coi là người thay vai. Họ vừa lo hậu sự, vừa lo giấy tờ, vừa chăm người cha hoặc mẹ còn lại, trong khi chính họ cũng đang đau buồn. Anh chị em ở xa có thể thương nhưng không biết giúp gì, rồi giữa hai bên dần có khoảng cách: người ở gần thấy mình bị bỏ mặc, người ở xa thấy mình bị trách oan.

Cách tháo gỡ thường bắt đầu bằng việc nói ra cụ thể. Thay vì "em mệt quá", hãy nói "tuần này em cần một người đưa mẹ đi khám thứ Năm và một người gọi điện cho mẹ mỗi tối". Người ở xa có thể nhận những việc làm được từ xa: gọi điện, đặt đồ ăn, góp chi phí, lo giấy tờ trực tuyến, về thay ca vào cuối tuần hay dịp lễ.

Người hay gánh hết cũng cần tự hỏi: mình có đang ôm việc vì sợ người khác làm không tốt, hay vì làm việc giúp mình khỏi phải ngồi với nỗi buồn? Cả hai đều dễ hiểu, nhưng kéo dài sẽ dẫn đến kiệt sức. Buông bớt một hai việc, chấp nhận người khác làm khác mình, là một phần của việc sống tiếp.

Khi người còn lại phải học một vai hoàn toàn mới

Bắt đầu từ việc nhỏ nhất. Một người mẹ chưa từng ra ngân hàng có thể bắt đầu bằng đi cùng con một lần, lần sau tự làm có con đứng cạnh. Một người cha chưa từng nấu ăn có thể học ba món đơn giản trước. Học từng bước giúp người lớn tuổi giữ được lòng tự trọng.

Ghi lại theo cách người ấy dễ đọc. Một cuốn sổ ghi ngày đóng tiền, các số tài khoản cần nhớ được cất cẩn thận, các bước làm việc thường xuyên. Chữ to, đơn giản. Đừng chỉ hướng dẫn qua điện thoại rồi bắt nhớ.

Không làm thay hoàn toàn. Con cháu thương thường muốn lo hết, nhưng làm thay hết có thể khiến người còn lại thấy mình vô dụng và phụ thuộc. Hỏi: "Phần nào mẹ muốn tự làm, phần nào mẹ muốn con lo?"

Chấp nhận lúc đầu sẽ có lỗi. Quên đóng một hoá đơn, nấu món mặn quá, nhầm một ngày hẹn. Những lỗi nhỏ này sửa được. Phản ứng gay gắt với lỗi đầu tiên dễ khiến người lớn tuổi không dám thử nữa.

Những vai không thể thay, chỉ có thể để trống tử tế

Có những vai không ai thay được: người duy nhất gọi bạn bằng tên ở nhà, người hiểu bạn mà không cần nói, người cả nhà nhìn vào để biết mọi chuyện ổn. Cố tìm người thay những vai này thường dẫn đến thất vọng, hoặc đặt lên vai một người con kỳ vọng quá sức, chẳng hạn bắt người con trai mười tám tuổi "làm trụ cột thay bố".

Nhiều gia đình thấy dễ chịu hơn khi thừa nhận chỗ trống đó bằng lời: "Không ai thay được bố, cả nhà mình sẽ cùng nhau lo." Câu nói ấy giải phóng người con khỏi gánh nặng phải trở thành người khác, và giữ cho người đã mất một chỗ riêng trong gia đình.

Theo thời gian, nhiều nhà tự hình thành những thói quen mới thay cho thói quen cũ, ví dụ thay vì bố gọi điện mỗi tối Chủ nhật, cả nhà lập nhóm trò chuyện chung và chia sẻ ảnh mỗi cuối tuần. Thói quen mới không xoá thói quen cũ, nó chỉ là cách gia đình tiếp tục gắn bó trong hình dạng khác.

Con tuổi mới lớn và người già trong nhà: vai trò của họ cũng đổi

Người ta hay để ý người lớn mà quên rằng con cái tuổi mới lớn cũng bị đẩy vào vai mới. Một cậu con trai mười lăm tuổi mất bố có thể tự thấy mình phải bảo vệ mẹ, bỏ bớt chuyện chơi với bạn, hay giấu điểm kém để mẹ khỏi buồn. Một cô con gái có thể ôm hết việc nhà để em nhỏ khỏi thiếu thốn. Các em làm vậy vì thương, nhưng cái giá là chính nỗi buồn của các em bị gác lại.

Người lớn trong nhà nên nói rõ với các em: các con được giúp việc nhà, nhưng không phải gánh thay bố hay mẹ, và các con vẫn được đi học, đi chơi, được buồn và được vui. Giao việc vừa sức, khen cụ thể, và để ý nếu kết quả học tập, giấc ngủ hay tính tình của các em đổi khác rõ rệt trong thời gian dài.

Ở chiều ngược lại, ông bà lớn tuổi có thể mất vai trò quen thuộc. Một người bà vốn là người nấu ăn cho cả nhà, khi con cháu chuyển bà về ở cùng để tiện chăm, có thể thấy mình thừa. Hãy giữ cho người già một việc có ý nghĩa: trông cây, dạy cháu một món ăn, kể chuyện gia đình. Được cần đến là điều giúp người già đứng vững sau mất mát.

Tiền bạc chung: ba nguyên tắc tránh nghi kỵ

Minh bạch từ đầu. Ngay khi có khoản chi chung cho hậu sự, cho việc chăm cha hoặc mẹ còn lại, hãy ghi lại ai chi gì, ngày nào. Một cuốn sổ hoặc một bảng chia sẻ chung đơn giản là đủ. Nghi kỵ thường không đến từ số tiền lớn mà từ việc không ai biết rõ.

Tách tiền chăm người còn sống khỏi chuyện thừa kế. Tiền chi cho bữa ăn, thuốc men, điện nước của người mẹ goá là việc hằng tháng, cần thống nhất ai góp bao nhiêu. Chuyện tài sản người mất để lại là việc khác, có quy định riêng của pháp luật. Trộn hai chuyện vào một cuộc nói chuyện dễ thành tranh cãi.

Đóng góp không chỉ bằng tiền. Người ở gần góp thời gian, người ở xa góp tiền, người rảnh tay góp công giấy tờ. Ghi nhận cả ba loại đóng góp giúp không ai thấy mình bị coi nhẹ.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Gia đình nào cũng có va chạm sau mất mát. Nhưng nên tìm người có chuyên môn khi các cuộc cãi vã lặp đi lặp lại và ngày càng gay gắt, khi một người trong nhà bị cô lập, khi người gánh việc chính có dấu hiệu kiệt sức kéo dài như mất ngủ triền miên, đau đầu, dễ nổi nóng, khóc không kiểm soát, hoặc khi người cha hay mẹ còn lại thu mình, không ăn, không ra khỏi nhà nhiều tuần.

Có thể bắt đầu từ bác sĩ gia đình hoặc trạm y tế xã, phường, rồi được giới thiệu đến chuyên gia tâm lý. Một số chuyên gia làm việc với cả gia đình, giúp mọi người nói ra những điều khó nói trong một không gian an toàn. Đừng tự gắn tên bệnh cho người thân; hãy mô tả điều bạn thấy và để người có chuyên môn đánh giá.

Nếu ai trong nhà nói đến chuyện không muốn sống nữa hoặc có ý định làm hại bản thân, hãy coi đó là việc khẩn: ở bên người đó, không để họ một mình, đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Nếu chính bạn có những ý nghĩ đó, hãy nói ngay với một người tin cậy.

Câu hỏi thường gặp

Bố mất, mẹ không biết gì về tiền bạc trong nhà thì nên bắt đầu từ đâu?

Gom giấy tờ về một chỗ, lập danh sách các khoản thu chi định kỳ, khoản vay và tài khoản. Một người con ngồi cùng mẹ học dần từng việc, ghi vào sổ chữ to. Nên có ít nhất hai người cùng biết các khoản quan trọng để tránh nhầm lẫn và nghi kỵ.

Con cả có bắt buộc phải gánh vai trò của bố mẹ không?

Không bắt buộc. Truyền thống có thể khiến mọi người kỳ vọng như vậy, nhưng chia việc rõ ràng giữa anh chị em thường bền hơn. Người con cả có thể là người điều phối, còn việc và chi phí nên được chia theo khả năng của từng người.

Anh chị em ở xa thì giúp được gì?

Gọi điện đều đặn cho cha hoặc mẹ còn lại, góp chi phí, lo giấy tờ trực tuyến, đặt đồ ăn, về thay ca vào cuối tuần hay dịp lễ, và hỏi người ở gần cần gì cụ thể. Một lời cảm ơn rõ ràng với người ở gần cũng giúp nhiều.

Có nên để người con nhỏ tuổi làm trụ cột thay bố không?

Không nên đặt lên vai một người trẻ kỳ vọng thay thế người đã mất. Có thể giao việc vừa sức, nhưng cần nói rõ rằng cả nhà cùng lo. Người trẻ cũng đang đau buồn và cần được chăm sóc như mọi người khác.

Gia đình cãi nhau nhiều sau tang có bình thường không?

Va chạm sau mất mát khá thường gặp vì ai cũng mệt và đau. Nếu cãi vã lặp lại, ngày càng nặng hoặc có người bị cô lập, nên tìm chuyên gia tâm lý làm việc với gia đình. Tài sản lớn thì nên tách riêng và giải quyết theo pháp luật.

Bao lâu thì gia đình quen với vai trò mới?

Không có mốc chung. Nhiều nhà mất cả năm đầu để thử, sai và điều chỉnh. Điều đáng để ý là mọi người có dần làm được việc thường ngày và nói chuyện được với nhau hay không, chứ không phải đã đủ bao nhiêu tháng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138