Bạn không cần buông bỏ hay quên người đã mất để sống tiếp. Nhiều người ở lại giữ mối gắn bó lâu dài với người thân qua câu chuyện, việc làm, những nếp sinh hoạt người ấy để lại, và điều đó có thể là chỗ dựa. Mối gắn bó chỉ đáng lo khi nó khiến bạn đứng yên, không làm được gì cho hiện tại.
Từ lâu nhiều người được khuyên phải "buông bỏ", "cắt đứt" để vượt qua. Những người làm việc với người đau buồn ngày nay thường nhìn khác: giữ một sự gắn bó lâu dài với người đã mất là điều phổ biến và thường lành mạnh. Bài này đưa ra những cách cụ thể để giữ, cách nhận ra khi kỷ niệm đang níu mình lại, và khi nào nên tìm người có chuyên môn.
Từ "buông bỏ" đến "gắn bó theo cách mới"
Trong nhiều năm, cách hiểu phổ biến về đau buồn cho rằng muốn sống tiếp thì phải tách mình khỏi người đã mất. Đến giữa những năm 1990, cuốn sách Continuing Bonds của Klass, Silverman và Nickman tập hợp nhiều quan sát cho thấy người ở lại thường vẫn duy trì mối liên hệ với người đã mất, như nói chuyện với họ, hỏi xem họ sẽ khuyên gì, giữ những giá trị họ để lại, và điều này không cản trở việc sống tiếp.
Với nhiều gia đình Việt, ý này không mới. Nếp nhà vẫn có những dịp tưởng nhớ, con cháu vẫn kể chuyện ông bà, vẫn nói "bố mà còn thì bố sẽ bảo thế này". Điều đáng nói là mỗi người có thể chủ động chọn những cách gắn bó hợp với mình, không chỉ dựa vào những dịp chung của cả họ.
Gắn bó theo cách mới nghĩa là quan hệ với người đã mất thay đổi hình dạng: từ gặp mặt, trò chuyện hằng ngày sang nhớ, kể, làm theo, mang theo. Bạn vẫn là con của mẹ, vợ của anh, em của chị; chỉ là bây giờ quan hệ ấy sống trong trí nhớ, trong việc làm và trong những người còn lại.
Những cách gắn bó nhiều người đã dùng
Kể chuyện. Kể cho con cháu nghe về ông bà khi còn trẻ, về những chuyện vui, cả những tật xấu đáng yêu. Câu chuyện giúp người đã mất còn là một con người cụ thể, không chỉ là tấm ảnh trên tường.
Viết. Một cuốn sổ ghi lại những câu người ấy hay nói, công thức món ăn, lời dặn. Có người viết thư cho người đã mất vào những dịp quan trọng, kể chuyện trong nhà. Viết ra giúp sắp xếp những gì đang rối trong lòng.
Làm theo. Tiếp tục một việc người ấy từng làm: chăm vườn rau của bố, nấu nồi canh của mẹ vào Chủ nhật, giữ thói quen giúp hàng xóm của bà. Việc làm là cách mang người ấy vào đời sống hằng ngày.
Mang giá trị theo. Hỏi mình: "Bố sẽ làm gì trong tình huống này?" khi phải quyết định khó. Có người nói đó là cách họ thấy người đã mất vẫn đang dạy mình.
Một chỗ để nhớ. Một góc nhà, một cái cây đã trồng, một chiếc ghế đá ở công viên người ấy hay ngồi. Có nơi để đến giúp nỗi nhớ có chỗ đặt xuống.
Một việc tốt mang tên người ấy. Góp quỹ học bổng nhỏ ở trường cũ, mang cơm cho người bệnh, tặng sách. Nhiều gia đình thấy ý nghĩa khi điều tốt người ấy làm được nối dài.
Kỷ niệm đang nâng đỡ hay đang níu lại: tự kiểm
Cùng một hành động có thể giúp người này mà níu người kia. Bảng dưới không phải để chấm điểm, mà để bạn tự nhìn xem mình đang ở đâu.
| Hành động | Thường đang nâng đỡ khi | Có thể đang níu lại khi |
|---|---|---|
| Xem ảnh, video cũ | Xem xong thấy ấm, có thể khóc rồi nhẹ | Xem nhiều giờ mỗi ngày, bỏ ăn, bỏ việc |
| Nói chuyện với người đã mất | Như một cách tâm sự, kể chuyện trong ngày | Không thể làm gì nếu chưa "hỏi ý" người ấy |
| Giữ nguyên đồ đạc, căn phòng | Có chỗ để nhớ, các phần khác của nhà vẫn sống | Không cho ai đụng vào, cả nhà sống quanh căn phòng |
| Thăm mộ | Theo nếp nhà hoặc khi thấy cần | Ngày nào cũng phải đến, bỏ việc, bỏ con cái để đến |
| Nghĩ về người đã mất | Có lúc nhớ, có lúc làm việc khác | Gần như mọi giờ trong ngày, nhiều tháng liền |
Nếu bạn thấy mình nhiều ở cột thứ ba trong thời gian dài, đó không phải lỗi của bạn. Đó là tín hiệu nỗi đau đang cần thêm người giúp, như phần cuối bài nói.
Một album câu chuyện cho cả nhà
Một việc nhiều gia đình làm cùng nhau sau năm đầu, vừa giữ kỷ niệm vừa giúp mọi người nói được về người đã mất:
- Gom ảnh từ điện thoại, máy tính và album cũ của các thành viên trong nhà về một chỗ.
- Chọn khoảng ba mươi đến năm mươi tấm theo các giai đoạn đời người: nhỏ, trẻ, lập gia đình, làm ông bà.
- Mỗi người viết vài dòng dưới một số tấm ảnh: hôm đó ở đâu, chuyện gì xảy ra, người ấy nói gì.
- Mời người lớn tuổi trong họ kể những chuyện con cháu chưa biết, ghi âm lại nếu họ đồng ý.
- In thành cuốn sổ hoặc làm một tệp chung, mỗi nhà giữ một bản.
- Mang ra xem vào những dịp gia đình tụ họp, để con cháu nhỏ biết người ấy là ai.
Cô Lan ở Hà Nội cùng ba người con làm một cuốn như vậy sau giỗ đầu của chồng. Cô kể những buổi ngồi chọn ảnh là lần đầu tiên cả nhà cùng cười khi nói về ông, thay vì chỉ khóc. Cuốn sổ giờ để trên bàn nước, cháu nội hay giở ra hỏi "ông đây hả bà?".
Khi các thành viên muốn giữ theo những cách khác nhau
Trong một nhà, người muốn nhắc tên người đã mất hằng ngày, người muốn im lặng; người muốn giữ hết đồ, người muốn cho đi; người muốn làm lễ lớn, người muốn đơn giản. Những khác biệt này dễ thành va chạm vì ai cũng nghĩ cách của mình mới là thương.
Một nguyên tắc hữu ích: ở những không gian chung và dịp chung, cả nhà thoả thuận một mức vừa phải mà mọi người chấp nhận được; ở không gian riêng, mỗi người được giữ theo cách của mình. Người mẹ có thể giữ góc ảnh trong phòng mình, người con trai có thể giữ chiếc đồng hồ của bố, người con gái viết sổ riêng. Không ai bắt người khác phải nhớ theo cách giống mình.
Niềm tin của mỗi gia đình về việc người đã mất "đi đâu" cũng khác nhau, và nên được tôn trọng. Gắn bó qua câu chuyện, việc làm và giá trị là những cách hợp với mọi niềm tin, vì nó nằm ở người ở lại.
Một tình huống hay gặp: người con dâu muốn cất bớt ảnh của bố chồng ở phòng khách vì các con nhỏ hay hỏi rồi khóc, còn mẹ chồng thấy như vậy là quên ông. Cách gỡ thường là giữ một tấm ảnh đẹp nhất ở chỗ trang trọng, các tấm còn lại đưa vào album hoặc vào phòng riêng của bà. Bà vẫn được nhìn ông mỗi ngày, các cháu được nghe kể về ông vào lúc thích hợp, và không ai phải chọn giữa thương người đã mất và lo cho người đang sống. Bàn những chuyện như vậy lúc mọi người bình tĩnh, không phải giữa ngày giỗ hay khi đang có khách.
Những việc không cần làm để chứng minh mình còn nhớ
Nhiều người ở lại tự đặt lên mình những "nghĩa vụ" nặng nề vì sợ bị coi là quên. Phần lớn những điều sau không cần thiết:
- Không cần ngày nào cũng khóc hay nhắc đến người đã mất. Có những ngày bạn không nghĩ đến họ, điều đó không làm tình thương ít đi.
- Không cần giữ mọi món đồ. Vài món chọn kỹ thường có ý nghĩa hơn cả tủ đồ cất kín.
- Không cần giữ nguyên mọi thói quen cũ. Đổi giờ ăn, đổi chỗ ngồi, sắp xếp lại nhà cửa không phải là phản bội.
- Không cần biến mọi dịp thành dịp tưởng niệm. Có những bữa cơm chỉ là bữa cơm.
- Không cần chứng minh nỗi nhớ của mình với họ hàng, hàng xóm hay trên mạng xã hội.
- Không cần sống cuộc đời người đã mất mong đợi theo từng chi tiết. Bạn có thể giữ giá trị của họ mà vẫn chọn con đường của mình.
Kỷ niệm giữ được lâu nhất thường là những thứ nhẹ: một câu nói quen, một món ăn, một cách cư xử với người khác. Chúng không cần bạn phải gồng lên để giữ, và chúng đi theo bạn qua những thay đổi của cuộc đời.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Gắn bó với người đã mất là bình thường. Nhưng nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi nỗi nhớ chiếm gần như trọn ngày trong thời gian dài, khi bạn không thể làm gì cho hiện tại như đi làm, chăm con, gặp gỡ, khi bạn tin chắc mình không thể sống thiếu người ấy, hoặc khi bạn không chấp nhận được sự thật là người ấy đã mất sau một thời gian rất lâu. Hệ thống phân loại bệnh ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới có mô tả tình trạng đau buồn kéo dài cần được đánh giá; người có chuyên môn sẽ đánh giá, bạn không cần tự kết luận.
Một số người kể có lúc như nghe thấy giọng, cảm thấy sự hiện diện của người đã mất. Nhiều người đau buồn có trải nghiệm này và nó không tự nó là điều đáng lo. Nếu những trải nghiệm ấy làm bạn sợ hãi, rối loạn, hoặc kèm theo những thay đổi khác về giấc ngủ, suy nghĩ, hãy kể với bác sĩ.
Nếu nỗi nhớ khiến bạn có ý nghĩ muốn đi theo người đã mất, hoặc muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Có người giúp được bạn, và bạn không phải đi qua chuyện này một mình.
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện với người đã mất có phải là bất thường không?
Nhiều người ở lại vẫn trò chuyện với người thân đã mất, kể chuyện trong ngày hay hỏi ý trong lúc khó. Điều này thường không có gì bất thường. Chỉ nên tìm hỗ trợ nếu nó khiến bạn không làm được việc thường ngày hoặc gây sợ hãi.
Có cần phải buông bỏ người đã mất mới sống tiếp được không?
Không nhất thiết. Nhiều người sống tiếp mà vẫn giữ mối gắn bó lâu dài với người thân qua câu chuyện, việc làm và giá trị người ấy để lại. Điều quan trọng là mối gắn bó ấy cho bạn sức, chứ không khiến bạn đứng yên.
Làm sao để con cháu nhỏ biết về ông bà đã mất?
Kể chuyện cụ thể, cho xem ảnh, làm cùng con món ông bà hay nấu, đưa con đến những nơi ông bà từng gắn bó. Một cuốn album có chú thích là món quà con cháu có thể giữ lâu dài. Cách nói với trẻ về cái chết nên phù hợp với lứa tuổi.
Giữ kỷ niệm thế nào khi cả nhà không thống nhất?
Thoả thuận mức chung cho những không gian và dịp chung, còn ở không gian riêng thì mỗi người giữ theo cách của mình. Không ai cần nhớ giống ai. Nếu va chạm kéo dài, có thể nhờ chuyên gia làm việc với gia đình.
Cảm thấy như người đã mất vẫn ở quanh mình có đáng lo không?
Nhiều người đau buồn có trải nghiệm này và nó không tự nó là điều đáng lo. Nếu nó làm bạn sợ hãi, rối loạn, hoặc kèm theo mất ngủ, thay đổi suy nghĩ kéo dài, hãy kể với bác sĩ để được đánh giá.
Viết thư cho người đã mất có giúp được gì không?
Với nhiều người có. Viết ra giúp nói những điều chưa kịp nói, kể chuyện trong nhà, sắp xếp cảm xúc đang rối. Không cần viết hay, không cần cho ai đọc. Nếu viết xong thấy quá nặng nề, có thể dừng lại và thử một cách khác.