ChapNhan.comChấp Nhận
Những mất mát khác trong đời

Mất nhà vì lũ lụt, hoả hoạn: sống qua cú sốc và dựng lại từng việc

Mất nhà sau lũ hay cháy là mất chỗ ở, đồ kỷ niệm và cảm giác an toàn cùng lúc. Việc cần làm những ngày đầu, phản ứng thường gặp và khi nào cần người giúp.

A Vietnamese family seen from behind standing in a muddy yard at dawn, sunlight breaking through clouds over rebuilt bamboo fence, hopeful amber tones, wide shot

Mất nhà vì lũ lụt, sạt lở hay hoả hoạn là một mất mát lớn, gồm cả chỗ ở, đồ đạc, kỷ vật và cảm giác an toàn. Sau cú sốc, việc mất ngủ, giật mình, buồn và giận là phản ứng thường gặp, không phải dấu hiệu yếu đuối.

Những ngày đầu, ưu tiên là an toàn, chỗ ở tạm, nước uống, thuốc men thường dùng và giữ liên lạc với chính quyền cấp xã. Phần cảm xúc thường đến muộn hơn, khi bận rộn đã lắng. Bài viết đi qua cả hai phần: việc thực tế theo thứ tự và cách chăm cho người trong nhà, nhất là người già, trong những tháng dựng lại.

Mất nhà là mất nhiều thứ cùng một lúc

Ngôi nhà không chỉ là bốn bức tường. Đó là chỗ cả nhà ăn cơm, góc ông ngồi uống trà, bức tường có vạch đo chiều cao các con qua từng năm. Khi nước cuốn hay lửa thiêu, những thứ ấy đi cùng lúc, và người trong cuộc thường chưa kịp nhận ra mình đã mất bao nhiêu. Có người chỉ bật khóc vài tuần sau, khi lục tìm cuốn album và nhớ ra nó đã không còn.

Thêm vào đó là mất cảm giác an toàn. Nhà là nơi ta tin mình được che chở. Sau một đêm nước lên tận mái hay một đám cháy giữa khuya, nhiều người không còn ngủ yên khi trời mưa to hay ngửi thấy mùi khói. Phản ứng đó là cơ thể đang cảnh giác sau một nguy hiểm thật, và thường dịu dần khi cuộc sống ổn định lại.

Mất nhà còn kéo theo mất nếp sống: ở nhờ nhà họ hàng, ở lều tạm, con cái đổi trường, đường đi làm xa hơn. Mỗi thay đổi nhỏ đều tốn sức. Nếu bạn thấy mình mệt rã rời dù không làm gì nhiều, đó là vì đầu óc đang phải xử lý quá nhiều thứ mới cùng lúc. Gọi tên được những mất mát này giúp bạn bớt trách mình chậm chạp hay dễ cáu.

Những ngày đầu: việc thực tế theo thứ tự

Khi mọi thứ đảo lộn, làm theo thứ tự giúp đỡ hoảng. Không cần làm hết trong một ngày; mỗi việc xong là bớt một nỗi lo.

  1. An toàn trước hết. Chưa quay vào nhà khi chưa được cơ quan chức năng hoặc người có chuyên môn cho phép, nhất là nhà bị cháy, nứt, sạt hay ngập lâu. Cẩn thận với điện, gas, tường yếu.
  2. Chỗ ở tạm và nhu cầu cơ bản. Nước sạch, thức ăn, quần áo khô, thuốc đang dùng hằng ngày của người già và người bệnh. Ghi lại tên thuốc nếu hộp thuốc đã mất để hỏi lại nơi khám.
  3. Báo với chính quyền cấp xã. UBND xã, phường nơi bạn ở là đầu mối nắm danh sách hộ bị thiệt hại và các khoản hỗ trợ. Hỏi rõ cần giấy tờ gì, nộp ở đâu, hạn đến khi nào; mức và điều kiện hỗ trợ tuỳ quy định hiện hành từng thời điểm.
  4. Chụp ảnh thiệt hại. Chụp nhà, đồ đạc hư hỏng trước khi dọn, có ích cho việc kê khai hỗ trợ và bảo hiểm nếu có.
  5. Lập danh sách giấy tờ đã mất. Căn cước, sổ đỏ, giấy khai sinh, bằng cấp, thẻ bảo hiểm y tế. Hỏi UBND cấp xã hoặc cơ quan đã cấp từng loại về cách cấp lại.
  6. Gọi cho ngân hàng, công ty bảo hiểm. Báo mất thẻ, hỏi về khoản vay, hỏi quyền lợi nếu nhà hoặc tài sản có mua bảo hiểm.

Giữ tất cả giấy tờ liên quan trong một túi nhựa kín. Mất giấy tờ lần thứ hai giữa lúc đang làm lại là chuyện hay gặp ở nơi ở tạm.

Phản ứng thường gặp sau khi mất nhà

Sau thảm hoạ, cả người lớn lẫn người già, trẻ nhỏ đều có thể có phản ứng mạnh. Phần lớn dịu dần trong vài tuần đến vài tháng khi đời sống ổn định. Bảng giúp phân biệt phản ứng thường gặp với dấu hiệu nên hỏi người có chuyên môn.

Phản ứngThường gặpNên hỏi người giúp khi
Giật mình, cảnh giácSợ khi trời mưa to, nghe còi, ngửi mùi khóiKéo dài nhiều tuần, làm không dám ngủ, không dám ở trong nhà
Mất ngủ, mơ thấy lạiĐêm thức giấc, mơ thấy nước, thấy lửaGần như đêm nào cũng vậy, ban ngày kiệt sức
Buồn, khócKhóc khi nhớ đồ vật, nhớ ngôi nhà cũKhông còn hứng thú với bất cứ việc gì, bỏ ăn
Giận, cáu gắtCáu với người nhà, với cán bộ, với hàng xómCó lúc mất kiểm soát, muốn gây hại cho ai đó
Tê dại, trống rỗngLàm việc như cái máy, không thấy cảm xúc gìKéo dài và tách hẳn khỏi người thân
Tự tráchGiá mà dọn đồ lên sớm hơn, giá mà kiểm tra ổ điệnTự trách chiếm gần hết suy nghĩ trong ngày

Người già thường ít than nhưng dễ suy sụp lặng lẽ: ăn ít, nằm nhiều, nói "già rồi, mất cả, sống làm gì". Trẻ nhỏ có thể bám người lớn hơn, sợ tối, quay lại thói quen của tuổi nhỏ hơn. Để ý thay đổi ở họ cũng quan trọng như lo chỗ ở.

Đồ kỷ niệm đã mất và những gì còn giữ được

Tiền có thể kiếm lại, nhà có thể dựng lại, nhưng ảnh cưới của ông bà, bức thư tay của mẹ, chiếc áo dài ngày tốt nghiệp thì không. Nỗi buồn vì mất kỷ vật thường bị người xung quanh xem nhẹ, vì "người còn là may rồi". Câu đó đúng, nhưng không có nghĩa là bạn không được tiếc.

Có những cách giữ lại một phần. Hỏi họ hàng, bạn bè xem ai còn giữ ảnh chụp chung, ảnh gửi qua điện thoại năm nào. Nhiều gia đình đã gom lại được cả trăm tấm ảnh nhờ hỏi khắp nơi. Ảnh bị ngấm nước chưa chắc đã hỏng hẳn; nên để khô tự nhiên, tách nhẹ từng tấm, không chà xát. Với những thứ không cứu được, có người chọn ngồi ghi lại những gì mình nhớ về món đồ ấy, ai tặng, dịp nào, kể cho con cháu nghe.

Chị Lan ở Lâm Đồng mất gần hết đồ sau vụ sạt lở. Chị kể rằng điều làm chị đỡ nhất là khi các em họ ở xa gửi về những tấm ảnh chụp mẹ chị ngày trước mà chính chị cũng chưa từng thấy. Mất mát không biến mất, nhưng kỷ niệm có thể được dựng lại từng mảnh qua những người cùng nhớ.

Khi cả xóm cùng mất: những điều hay gây tổn thương thêm

So sánh thiệt hại. "Nhà ông kia còn mất hết, nhà mình thế là may" giúp một số người thấy biết ơn, nhưng cũng khiến nhiều người không dám buồn. Mỗi nhà mất một kiểu, không cần xếp hạng.

Ngại nhận giúp đỡ. Nhiều người lớn tuổi thấy xấu hổ khi nhận hàng cứu trợ. Nhận giúp lúc khó khăn là chuyện bình thường của cộng đồng; sau này bạn sẽ có dịp giúp lại người khác.

Bất bình về chia hỗ trợ. Khi thấy chưa công bằng, hãy hỏi lại UBND cấp xã bằng câu hỏi cụ thể, có giấy tờ kèm theo, thay vì để cơn giận dồn nén giữa hàng xóm với nhau.

Bị hỏi đi hỏi lại về đêm hôm ấy. Kể nhiều lần cho người tò mò có thể làm cơn sợ sống lại. Bạn có quyền nói "mình chưa muốn kể".

Một mình gánh hết việc. Thường có một người trong nhà đứng ra lo tất cả. Người đó cũng đang mất nhà, cũng cần được nghỉ và được hỏi han.

Dựng lại không cần vội: những việc nên để sau

Sau thiên tai, áp lực phải nhanh chóng "trở lại như cũ" rất lớn, từ chính mình lẫn từ người xung quanh. Nhưng quyết định vội lúc đầu óc còn chấn động hay để lại hệ quả kéo dài. Những việc dưới đây đáng cân nhắc chậm lại:

  • Vay nóng để xây lại thật nhanh. Khoản nợ lãi cao có thể đè nặng lâu hơn cả thiệt hại ban đầu. Hỏi trước về các chương trình hỗ trợ, vay ưu đãi qua chính quyền cấp xã và ngân hàng.
  • Bán đất, bán nhà với giá vội. Người mua thường biết bạn đang cần tiền gấp.
  • Ký hợp đồng xây sửa khi chưa có người hiểu việc xem cùng. Sau thiên tai thường có nhiều lời mời làm nhanh, giá rẻ; nên nhờ người thân có kinh nghiệm xem giúp.
  • Ép cả nhà tỏ ra ổn. Mỗi người cần thời gian khác nhau. Trẻ con, người già có thể chậm hơn người lớn đang bận rộn.
  • Vứt hết đồ hư hỏng trong một ngày. Có những món tưởng hỏng mà vẫn giữ được, hoặc là kỷ vật cần thời gian để chia tay.

Chậm lại không có nghĩa là ngồi yên. Vẫn làm các việc an toàn, giấy tờ, chỗ ở tạm như phần trên; chỉ những quyết định lớn, khó đảo ngược là nên đợi khi giấc ngủ và tâm trạng ổn hơn, và nên bàn với ít nhất một người tin cậy ngoài mình.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Phần lớn người trải qua thiên tai, hoả hoạn sẽ dần ổn hơn khi có chỗ ở ổn định, có người thân bên cạnh và lấy lại được nếp ngày. Nhưng nếu sau vài tuần, những phản ứng ở cột cuối của bảng trên vẫn còn, hoặc nặng lên, hãy gặp bác sĩ ở trạm y tế, bệnh viện gần nhất để được đánh giá và giới thiệu tới chuyên gia tâm lý. Ở nhiều nơi sau thiên tai lớn, ngành y tế và các tổ chức có đưa người hỗ trợ tâm lý về địa phương; hỏi UBND cấp xã hoặc trạm y tế để biết.

Khi gặp, nên kể rõ chuyện đã xảy ra, thay đổi về giấc ngủ, ăn uống, cảm xúc và hỏi: mình có cần được theo dõi thêm không, người nhà nên làm gì để giúp. Với người già, con cháu nên đi cùng vì người già thường nói "không sao" dù đang rất mệt.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ không muốn sống, muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Mất nhà là cú đánh rất lớn, nhưng không ai phải tự gánh nó một mình, và sự giúp đỡ là có thật.

Câu hỏi thường gặp

Mất nhà đã mấy tháng mà vẫn sợ mỗi khi trời mưa có bình thường không?

Khá thường gặp sau lũ lụt. Cơ thể ghi nhớ nguy hiểm và báo động khi gặp tín hiệu giống. Nếu nỗi sợ làm bạn không ngủ được, không ở trong nhà được trong thời gian dài, nên gặp bác sĩ để được hỗ trợ.

Giấy tờ mất hết trong lũ thì bắt đầu làm lại từ đâu?

Bắt đầu bằng việc lập danh sách giấy tờ đã mất, rồi hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về thủ tục cấp lại từng loại và nơi nộp. Nên mang theo bất cứ bản chụp, bản sao nào còn giữ được, kể cả ảnh trong điện thoại.

Người già trong nhà cứ nói không sao nhưng ăn ít, nằm nhiều thì làm gì?

Đó có thể là dấu hiệu đang suy sụp lặng lẽ. Hỏi cụ thể về bữa ăn, giấc ngủ, để ông bà kể về ngôi nhà cũ, giao việc nhỏ vừa sức. Nếu kéo dài vài tuần, đưa đi khám và kể rõ với bác sĩ.

Có nên dựng lại nhà ngay chỗ cũ không?

Đây là quyết định lớn, nên hỏi chính quyền cấp xã về mức độ an toàn của khu đất, quy hoạch và các chương trình hỗ trợ trước khi quyết. Trong lúc cảm xúc còn nặng, nhờ một người thân tỉnh táo cùng xem xét là cách tốt.

Thấy giận cán bộ, giận hàng xóm sau thiên tai có sao không?

Giận là phản ứng phổ biến khi mất mát lớn và mọi thứ chậm chạp. Hãy chuyển cơn giận thành câu hỏi cụ thể gửi đúng nơi phụ trách. Nếu cơn giận làm bạn mất kiểm soát hay muốn gây hại cho ai, nên tìm người có chuyên môn.

Khi nào thì cần gặp chuyên gia tâm lý sau khi mất nhà?

Khi giật mình, mất ngủ, buồn hoặc tê dại kéo dài nhiều tuần và làm bạn không sinh hoạt được, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Với ý nghĩ tự hại, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138