Người vừa trải qua tai biến, tai nạn hay một bệnh nặng thường buồn không chỉ vì đau mà vì mất đi cơ thể và cuộc sống mình từng có: đi lại tự do, làm nghề cũ, tự chăm lo cho mình. Đó là một mất mát thật, và đau buồn cho nó là phản ứng bình thường, kể cả khi bác sĩ nói "may mà qua được".
Nỗi buồn này hay bị bỏ qua vì mọi người tập trung vào việc chữa và tập. Bài viết giúp người bệnh và người nhà nhận ra những mất mát nhỏ ít ai đếm, hiểu vì sao hai bên buồn theo kiểu khác nhau, biết câu nên hỏi người điều trị, và dấu hiệu khi nào cần chuyên gia tâm lý. Mọi việc về điều trị cần theo hướng dẫn của bác sĩ đang theo dõi.
Vì sao mất sức khoẻ cũng là một dạng tang
Chú Bình ở TP Hồ Chí Minh là thợ mộc ba mươi năm. Sau cơn đột quỵ, tay phải chú yếu đi, không cầm được bào. Con cái mừng vì cha qua khỏi, liên tục nói "ba còn sống là may". Chú gật đầu, nhưng tối nào cũng ngồi nhìn đống đồ nghề trong góc nhà. Chú không mất người thân nào, nhưng chú mất cái nghề, mất đôi tay khéo, mất vai người kiếm tiền chính trong nhà.
Những mất mát như thế không có tang lễ, không có ai đến chia buồn. Người bệnh thường được khuyên "cố lên", "lạc quan lên", khiến họ thấy nỗi buồn của mình là vô ơn. Thực ra buồn vì mất khả năng cũ không mâu thuẫn với biết ơn vì còn sống. Cả hai có thể cùng tồn tại, và việc cho phép mình buồn thường giúp người bệnh có sức tập luyện lâu dài hơn là cố tỏ ra vui.
Nỗi buồn này cũng không đi một đường thẳng. Có ngày tập được thêm vài bước thì phấn chấn, có ngày ngã một lần thì sụp xuống. Mỗi mốc như lần đầu về nhà, lần đầu ra đường, ngày giỗ, ngày Tết có thể làm sống lại cảm giác mất mát. Biết trước điều đó giúp người bệnh và người nhà bớt hoảng khi thấy mình "tụt lại".
Người trẻ gặp tai nạn cũng có nỗi buồn riêng: mất một tương lai tưởng chắc chắn, như đội bóng, chuyến du học, công việc vừa mới bắt đầu. Bạn bè cùng tuổi vẫn tiếp tục cuộc sống bình thường, đăng ảnh đi chơi, đi làm, lấy vợ lấy chồng, khiến người trẻ thấy mình bị bỏ lại phía sau. Với họ, nỗi buồn thường lẫn với giận dữ và cảm giác bất công. Gia đình không cần vội sửa cảm xúc ấy bằng lời khuyên, mà cần ở bên đủ lâu để người trẻ tự tìm lại một hướng đi mới cho mình, với sự hỗ trợ của người điều trị và, khi cần, chuyên gia tâm lý.
Những mất mát nhỏ ít ai đếm
Ngoài những thay đổi lớn mà ai cũng thấy, còn nhiều mất mát nhỏ cộng dồn mỗi ngày. Gọi tên được chúng giúp người bệnh hiểu vì sao mình mệt mỏi và dễ tủi thân:
- Mất sự riêng tư. Cần người giúp tắm, thay đồ, đi vệ sinh, điều nhiều người thấy xấu hổ hơn cả cơn đau.
- Mất nhịp tự chủ. Muốn đi đâu phải chờ người chở, muốn ăn gì phải nhờ người nấu.
- Mất vai trò trong nhà. Từ người lo cho cả nhà thành người được lo, quyết định trong nhà dần chuyển sang người khác.
- Mất công việc và thu nhập. Kéo theo lo lắng về tiền và cảm giác thành gánh nặng.
- Mất bạn bè, nhóm quen. Không còn ra quán đầu ngõ, không còn đi họp hội, bạn cũ đến thăm thưa dần.
- Mất hình ảnh bản thân. Ngại soi gương, ngại người lạ nhìn, ngại chụp ảnh chung.
- Mất những kế hoạch đã định. Chuyến đi thăm con ở xa, việc xây lại căn bếp, đám cưới của con mà mình muốn tự tay lo.
Người nhà có thể giúp bằng cách trả lại cho người bệnh những phần tự chủ nhỏ trong khả năng: tự chọn món ăn, tự quyết giờ tắm, được hỏi ý trước khi bàn chuyện trong nhà. Những điều nhỏ ấy giữ lại cho họ cảm giác vẫn là mình.
Những tháng đầu về nhà: sắp lại không gian và nếp ngày
Rời bệnh viện về nhà thường là lúc nỗi mất mát hiện rõ nhất. Ở viện, mọi thứ xoay quanh việc chữa; về nhà, người bệnh đối diện với chính căn nhà cũ nơi mình từng đi lại tự do. Cầu thang trước kia bước vài giây giờ thành một chặng khó, bậc cửa nhà tắm thành chỗ đáng sợ. Mỗi chỗ vướng là một lần nhắc lại điều đã mất.
Sắp xếp lại không gian theo hướng dẫn của người tập phục hồi chức năng giúp giảm bớt những lần nhắc ấy: chuyển phòng ngủ xuống tầng dưới, lắp tay vịn, kê đồ hay dùng trong tầm với. Nên hỏi ý người bệnh trước mỗi thay đổi, vì đây là nhà của họ, và họ có thể muốn giữ nguyên một góc quen như chiếc ghế cũ hay chỗ để đồ nghề.
Về nếp ngày, một lịch cố định gồm giờ tập, giờ nghỉ, giờ ra ngoài hiên hay ra công viên, và một việc người bệnh tự làm được, giúp ngày bớt dài. Những ngày đầu thường có khách đến thăm dồn dập rồi thưa dần; người nhà nên chủ động giữ liên lạc với bạn bè cũ của người bệnh để những cuộc thăm không dừng hẳn sau vài tuần.
Cũng nên chuẩn bị tinh thần rằng tiến bộ không đều. Có tuần tiến rõ, có tuần chững lại hoặc như lùi đi. Ghi lại những gì làm được theo từng tháng thay vì từng ngày giúp cả nhà thấy đường đi dài hơn, và người bệnh có thứ cụ thể để nhìn lại khi nản.
Người bệnh và người nhà buồn theo hai kiểu khác nhau
Cả người bệnh và người chăm đều đang mất một thứ gì đó, nhưng mất khác nhau nên dễ hiểu lầm nhau. Đặt cạnh nhau giúp hai bên bớt trách nhau.
| Người bệnh | Người nhà chăm sóc | |
|---|---|---|
| Điều đã mất | Cơ thể cũ, nghề, sự tự chủ | Thời gian riêng, nếp sống cũ, có khi cả việc làm |
| Cảm xúc hay giấu | Xấu hổ, sợ thành gánh nặng | Mệt, bực bội, rồi thấy có lỗi vì bực |
| Câu hay nghe | "Cố lên", "còn sống là may" | "Giỏi quá, hiếu thảo quá" |
| Điều thường cần | Được buồn, được hỏi ý, được làm việc vừa sức | Được thay ca, được nghỉ, được hỏi thăm |
| Dễ hiểu lầm | Nghĩ người nhà chán mình | Nghĩ người bệnh không chịu cố |
Khi thấy căng thẳng giữa hai bên tăng lên, một cuộc nói chuyện ngắn, mỗi người nói một điều mình đang thấy khó và một điều mình cần, thường giúp hơn nhiều so với nhịn mãi rồi vỡ ra. Nếu có thể, xếp lịch để người chăm chính có ít nhất một buổi trong tuần được nghỉ hẳn.
Câu nên hỏi bác sĩ và người tập phục hồi chức năng
Nhiều nỗi lo đến từ việc không biết điều gì có thể cải thiện, điều gì khó thay đổi. Hỏi rõ giúp người bệnh đặt kỳ vọng thực tế hơn, bớt thất vọng mỗi ngày. Người nhà nên ghi lại câu trả lời:
- Những khả năng nào có thể cải thiện thêm qua tập luyện, và thường trong khoảng thời gian nào?
- Những thay đổi nào có thể sẽ lâu dài, gia đình nên chuẩn bị gì trong nhà?
- Người bệnh có thể tự làm những việc gì ngay bây giờ mà không nguy hiểm?
- Dấu hiệu nào về tâm trạng, giấc ngủ, ăn uống cần báo ngay cho bác sĩ?
- Có thể gặp chuyên gia tâm lý hoặc nhóm người bệnh cùng cảnh ở đâu?
- Nếu muốn quay lại làm một phần việc cũ, nên bắt đầu từ đâu và cần lưu ý gì?
Đừng ngại hỏi lại khi chưa hiểu. Người bệnh có quyền biết rõ tình trạng của mình, và một kế hoạch rõ ràng thường làm nỗi buồn bớt mơ hồ.
Tìm lại vai trò trong nhà và ngoài xã hội
Bắt đầu từ việc nhỏ có ích thật. Trông cháu học bài, nhặt rau, gọi điện hỏi thăm họ hàng thay cả nhà. Việc phải có ích thật, không phải việc bày ra cho có, vì người bệnh nhận ra ngay.
Chuyển nghề cũ thành vai người truyền nghề. Như chú Bình không cầm bào được nữa nhưng vẫn chỉ cho cháu cách chọn gỗ, đo mộng. Kinh nghiệm vẫn còn nguyên dù tay đã yếu.
Giữ một nhóm quen. Bạn cũ, hội cựu chiến binh, nhóm tập thể dục ở công viên. Người nhà có thể chủ động chở đi, mời bạn đến nhà.
Tham gia quyết định trong nhà. Hỏi ý người bệnh về chuyện tiền bạc, chuyện học của cháu. Được hỏi ý giữ lại cho họ chỗ đứng.
Đặt mục tiêu đo được. Đi được từ giường ra cửa, tự cài nút áo, tự ăn hết bữa. Mục tiêu nhỏ, rõ, được ghi nhận khi đạt, giúp nỗi buồn có chỗ cân lại bằng niềm vui nhỏ.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Sau một biến cố sức khoẻ lớn, buồn là thường. Nhưng người bệnh hoặc người chăm nên được bác sĩ, chuyên gia tâm lý đánh giá nếu có những dấu hiệu sau kéo dài nhiều tuần:
- Từ chối tập luyện, từ chối ăn, nói những câu như "để chết cho xong".
- Khóc nhiều hoặc hoàn toàn lặng thinh, không còn muốn gặp ai.
- Ngủ rất ít hoặc ngủ gần cả ngày, khác hẳn trước.
- Người chăm kiệt sức, cáu gắt mất kiểm soát, không còn chăm được chính mình.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc nói mình là gánh nặng và muốn biến mất.
Với những câu nói về cái chết hay ý nghĩ tự hại, đừng gạt đi bằng "nói gở". Hãy nói ngay với người tin cậy, báo cho bác sĩ, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Sau tai biến, một số thay đổi về cảm xúc có thể liên quan đến chính tổn thương ở não, nên càng cần bác sĩ đánh giá thay vì cả nhà tự đoán. Khi đi khám, kể rõ thời điểm thay đổi bắt đầu và những gì đã thấy.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà sau tai biến hay khóc, hay cáu có phải do tính khí thay đổi?
Có thể do nỗi buồn vì mất khả năng cũ, cũng có thể liên quan đến chính tổn thương sau tai biến. Gia đình không nên tự đoán mà nên kể rõ với bác sĩ đang điều trị để được đánh giá.
Nói với người bệnh câu gì thay cho cố lên?
Thử hỏi: ba đang thấy khó nhất ở chỗ nào, con giúp được gì. Hoặc ghi nhận cụ thể: hôm nay ba tự cài được hai nút áo rồi. Những câu này cho người bệnh được buồn và được ghi nhận cùng lúc.
Bao lâu thì người bệnh chấp nhận được cơ thể mới?
Không có mốc chung. Có người dần quen trong vài tháng, có người lâu hơn, và cảm giác mất mát có thể quay lại ở những dịp đặc biệt. Kỳ vọng thực tế từ bác sĩ, phục hồi chức năng giúp quá trình này bớt hụt hẫng.
Người chăm thấy bực bội rồi lại thấy có lỗi thì làm sao?
Bực bội khi chăm lâu dài là phản ứng rất người, không làm bạn thành người xấu. Hãy xin người khác thay ca để được nghỉ, nói chuyện với ai đó tin cậy, và gặp chuyên gia nếu cảm giác này kéo dài.
Có nên để người bệnh quay lại làm việc cũ không?
Nên hỏi bác sĩ và người tập phục hồi chức năng về mức độ an toàn và những phần việc phù hợp. Quay lại một phần vừa sức thường giúp giữ vai trò và tinh thần, nhưng cần làm từ từ theo tư vấn.
Khi nào cần đưa người bệnh gặp chuyên gia tâm lý?
Khi họ từ chối tập, từ chối ăn, lặng thinh hoặc khóc nhiều kéo dài, hoặc nói tới cái chết. Với ý nghĩ tự hại, hãy báo bác sĩ, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115 ngay, đừng gạt đi.