Tết đầu tiên vắng người thân thường là một trong những mốc khó nhất của năm đầu, vì Tết vốn là dịp cả nhà quây quần nên chỗ trống hiện ra rõ nhất. Cách giúp nhiều gia đình đi qua nhẹ hơn là bàn trước với nhau: giữ lại nếp nào, đổi nếp nào, ai lo việc gì, và để mỗi người được buồn theo cách riêng.
Không cần phải đón một cái Tết "như mọi năm", cũng không bắt buộc phải bỏ hẳn Tết. Phong tục về nhà có tang trong năm đầu mỗi vùng, mỗi họ một khác và nên hỏi người lớn trong gia đình; bài này không bàn nghi lễ mà bàn những việc cụ thể giúp người ở lại đỡ kiệt sức và đỡ va chạm với nhau trong những ngày đông người.
Vì sao Tết đầu tiên khó theo một kiểu riêng
Những ngày kỷ niệm khác, như sinh nhật hay ngày mất, thường chỉ gia đình nhỏ nhớ. Tết thì khác: cả xã hội cùng vui, đường phố rộn ràng, nhà nào cũng sắm sửa. Người đang đau buồn bị đặt giữa không khí đó, nên càng thấy mình lạc nhịp. Nhiều người kể họ khó chịu nhất không phải đêm giao thừa mà là những ngày đi chợ cuối năm, khi thấy món người ấy hay mua.
Tết còn gắn với vai trò. Người mất có thể là người vẫn gói bánh, người đứng ra cúng, người lì xì cho cháu, người gọi điện giục con cái về sớm. Khi vai trò ấy trống, cả nhà vừa thiếu một người để thương vừa thiếu một người để làm việc. Hai chuyện đó dồn vào nhau khiến ai cũng mệt và dễ nóng.
Ngoài ra, Tết là lúc gặp nhiều họ hàng, hàng xóm. Câu hỏi "năm nay nhà mình thế nào" lặp đi lặp lại có thể làm người đang buồn phải kể đi kể lại chuyện cũ. Biết trước những điều này giúp gia đình chuẩn bị, thay vì đến sát Tết mới lúng túng.
Giữ nếp cũ hay đổi khác: so sánh để cả nhà cùng chọn
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi nhà. Bảng dưới giúp gia đình nhìn thấy cái được và cái khó của từng hướng, rồi chọn cái hợp với mình năm nay. Năm sau có thể chọn khác.
| Hướng | Giúp được gì | Có thể khó ở đâu | Hợp với nhà nào |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên nếp cũ | Cảm giác người ấy vẫn còn trong những việc quen thuộc | Chỗ trống hiện rõ ở từng việc, dễ khóc giữa chừng | Nhà muốn tưởng nhớ qua việc làm, có đủ người chia việc |
| Giữ một phần, đổi một phần | Vừa giữ kỷ niệm vừa giảm sức nặng | Cần bàn kỹ để không ai thấy bị bỏ qua | Phần lớn gia đình trong năm đầu |
| Đổi hẳn, như về quê ngoại hay đi xa | Không khí mới, ít gợi nhớ, đỡ phải tiếp khách | Có người trong nhà thấy như đang chạy trốn | Nhà ít người, người ở lại quá kiệt sức |
| Tết thật gọn, chỉ gia đình nhỏ | Đỡ mệt, ít câu hỏi | Họ hàng có thể phật lòng nếu không báo trước | Nhà có người lớn tuổi yếu, cần nghỉ |
Một ví dụ: anh Tùng ở Đà Nẵng mất bố vào tháng Tám. Mẹ anh muốn giữ nồi bánh tét như mọi năm, còn vợ anh lo mẹ quá sức. Cả nhà chọn giữ nồi bánh nhưng làm ít hơn, anh Tùng và em trai đứng bếp thay bố, mẹ ngồi chỉ cách gói. Ai cũng thấy bố "có mặt" mà mẹ không phải thức trắng.
Một buổi họp gia đình trước Tết khoảng một tháng
Nhiều va chạm ngày Tết đến từ việc mỗi người âm thầm nghĩ một kiểu. Một buổi ngồi lại, dù chỉ nửa giờ qua điện thoại với người ở xa, giúp tránh phần lớn chuyện đó.
- Mở đầu bằng việc gọi tên nỗi nhớ: "Tết này là Tết đầu tiên không có mẹ, chắc ai cũng thấy nặng." Câu mở như vậy cho mọi người được phép nói thật.
- Mỗi người nói một việc mình muốn giữ và một việc mình thấy quá sức. Ghi lại, không bàn cãi ở bước này.
- Chọn những việc cả nhà cùng giữ, và những việc năm nay tạm bỏ hoặc làm nhỏ lại.
- Chia các vai trò người đã mất vẫn làm: ai đi chợ, ai đứng bếp, ai lo phần cúng theo nếp nhà, ai lì xì cho cháu.
- Thống nhất cách trả lời họ hàng khi được hỏi, để không ai phải nghĩ câu trả lời lúc đang xúc động.
- Hẹn một lúc trong mấy ngày Tết để cả nhà cùng nhắc đến người đã mất, có thể là bữa cơm chiều mùng một hay lúc thắp nén nhang.
Chỗ hay sai là để người lớn nhất trong nhà quyết hết rồi thông báo. Người trẻ có thể đồng ý ngoài mặt nhưng trong lòng thấy nỗi buồn của mình không được tính. Một sai lầm khác là né không nhắc tên người đã mất suốt mấy ngày Tết vì sợ ai đó khóc. Với nhiều gia đình, được nhắc tên lại là điều dễ chịu.
Tiếp khách và trả lời câu hỏi của họ hàng
Chuẩn bị sẵn một câu ngắn. Ví dụ: "Dạ, nhà con năm nay vẫn buồn, nhưng cả nhà đang tập quen dần." Câu đủ thật để không phải gồng, đủ ngắn để không phải kể lại từ đầu. Nếu chưa muốn nói thêm, có thể nối: "Cô chú dạo này khoẻ không ạ?"
Có quyền nói không. Bạn không bắt buộc phải đi chúc Tết đủ mọi nhà hay tiếp đủ mọi khách. Một người trong nhà có thể đứng ra tiếp, người đang đau nhất được vào trong nghỉ. Gửi lời qua người khác không phải là thất lễ.
Khi có người nói câu làm mình đau. Những câu như "thôi đừng buồn nữa, ngày Tết" thường xuất phát từ ý tốt nhưng vụng. Bạn không cần tranh luận. Cảm ơn ngắn gọn rồi chuyển chỗ ngồi hoặc đi pha thêm ấm trà là đủ.
Khi chính bạn đi chúc Tết một nhà có tang. Phép tắc chúc Tết nhà có tang mỗi vùng một khác và đã có nhiều hướng dẫn riêng. Ở góc người ở lại, điều họ thường cần nhất là được nhắc tên người đã mất một cách tự nhiên, và không bị hỏi dồn về lúc người ấy mất.
Chăm người lớn tuổi trong nhà dịp Tết
Nếu người mất là ông hoặc bà, người vợ hay chồng còn lại thường là người chịu Tết đầu tiên nặng nhất. Họ vừa mất người bạn đời mấy chục năm, vừa phải đóng vai chủ nhà khi con cháu kéo về. Nhiều cụ cố gắng tỏ ra vui để con cháu yên lòng, rồi khi khách về thì ngồi một mình rất lâu.
Vài việc con cháu làm được: để ý giấc ngủ và bữa ăn của cụ, vì ngày Tết đảo lộn giờ giấc rất dễ làm người già mệt; cử một người ở cạnh vào những lúc dễ trống trải như chiều cuối năm, đêm giao thừa, sáng mùng một; không xếp lịch thăm viếng dày đặc. Hỏi trực tiếp: "Tết này bà muốn làm gì, không muốn làm gì?" Nhiều cụ trả lời rất rõ ràng nếu được hỏi.
Cũng đừng quên trẻ nhỏ. Các cháu có thể vừa háo hức Tết vừa buồn vì thiếu ông bà, và đôi khi thấy có lỗi vì mình vui. Cho trẻ thấy rằng vui Tết và nhớ ông bà có thể đi cùng nhau. Cách nói chuyện với trẻ về cái chết theo từng lứa tuổi là một chủ đề riêng, nên tìm hướng dẫn chuyên về trẻ em.
Những việc không cần làm trong Tết đầu tiên
Áp lực "phải làm cho đủ" thường nặng hơn chính nỗi buồn. Danh sách dưới đây là những việc nhiều gia đình đã thấy có thể bỏ qua trong năm đầu mà không ai trách:
- Không cần dọn nhà, sơn sửa, sắm sửa nhiều như mọi năm. Một căn nhà gọn gàng là đủ.
- Không cần nấu đủ mọi món người đã mất từng nấu. Chọn một hai món có ý nghĩa nhất, phần còn lại mua sẵn hoặc bỏ.
- Không cần đi chúc Tết hết họ hàng, hàng xóm. Ưu tiên vài nhà thân, nhờ người khác gửi lời phần còn lại.
- Không cần tỏ ra vui vẻ trước mặt khách. Bình thản, lịch sự là đủ, nụ cười gượng chỉ làm bạn mệt thêm.
- Không cần quyết định trong dịp Tết những việc lớn như bán nhà, chia đồ đạc, chuyển về ở với con. Người lớn tuổi dễ bị hỏi những chuyện này khi cả nhà tụ họp; nên hẹn bàn sau, lúc mọi người đã bình tâm.
- Không cần giữ đúng giờ giấc như mọi năm. Nếu đêm giao thừa quá nặng, đi ngủ sớm cũng được.
Bỏ bớt việc không có nghĩa là bớt thương. Nhiều người kể rằng năm đầu họ làm ít hơn hẳn, và chính nhờ vậy mà còn sức để ngồi với nhau, nhắc chuyện người đã mất, thay vì cả nhà chỉ kịp chạy việc rồi mệt lả.
Chăm chính mình và khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Tết thường đi kèm rượu bia, thức khuya và ăn uống thất thường. Với người đang đau buồn, rượu có thể làm nỗi buồn tạm lặng xuống nhưng hay khiến đêm ngủ chập chờn và hôm sau nặng nề hơn. Giữ được giờ ngủ, đi bộ ngắn vào buổi sáng và ăn những bữa đơn giản là ba việc nhỏ nhưng giúp được nhiều.
Nên chú ý những dấu hiệu cho thấy bạn cần người có chuyên môn: sau Tết nhiều tuần vẫn không ngủ được, không quay lại làm việc được, thấy cuộc sống mất hết ý nghĩa, hoặc dùng rượu ngày càng nhiều để chịu đựng. Gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý không có nghĩa là bạn yếu đuối; đó là cách để có người cùng đi qua đoạn đường này. Họ sẽ đánh giá xem nỗi buồn của bạn đang tiến triển ra sao, bạn không cần tự đặt tên cho nó.
Nếu trong những ngày Tết bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Các cơ sở cấp cứu vẫn làm việc trong dịp Tết. Ý nghĩ đó cần được nói ra, và có người giúp được bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang trong năm có được trang trí Tết không?
Phong tục mỗi vùng, mỗi họ một khác, nên hỏi người lớn trong gia đình. Về mặt cảm xúc, nhiều nhà chọn trang trí đơn giản hơn mọi năm, giữ cành hoa hay chậu cây quen thuộc nhưng bỏ bớt đồ rực rỡ. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất và không ai thấy bị ép.
Có nên về quê ăn Tết khi vừa mất mẹ không?
Tuỳ nơi nào giúp bạn và gia đình đỡ nặng nề hơn. Về quê có thể ấm vì đông người thân, nhưng cũng có thể mệt vì nhiều câu hỏi. Nếu về, hãy chuẩn bị sẵn một câu trả lời ngắn và cho phép mình rút vào nghỉ khi cần.
Bố vừa mất, mẹ không muốn đón Tết thì con cái nên làm gì?
Hỏi mẹ cụ thể mẹ không muốn phần nào: tiếp khách, nấu nướng hay không khí rộn ràng. Thường có thể giữ một Tết rất gọn trong gia đình nhỏ, con cháu lo việc, mẹ chỉ cần có mặt khi muốn. Đừng ép vui, nhưng cũng đừng để mẹ ở một mình những lúc dễ trống trải.
Làm sao để trẻ con trong nhà vẫn vui Tết khi cả nhà đang buồn?
Giữ những việc trẻ mong chờ như lì xì, quần áo mới, đi chơi một buổi, đồng thời cho trẻ biết người lớn đang nhớ ông hay bà và buồn là bình thường. Trẻ thường thoải mái hơn khi được phép vừa vui vừa nhớ.
Có nên nhắc tên người đã mất trong bữa cơm Tết không?
Với nhiều gia đình, nhắc tên một cách tự nhiên lại giúp mọi người nhẹ lòng hơn là né tránh. Có thể kể một kỷ niệm vui về người ấy hay nấu món người ấy thích. Nếu có người trong nhà chưa sẵn sàng, hãy hỏi trước và tôn trọng nhịp của họ.
Sau Tết vẫn buồn nặng hơn trước thì có đáng lo không?
Nhiều người thấy hụt hẫng sau Tết vì những ngày đông người đã qua và nhà lại vắng. Nếu cảm giác này kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng đến ăn ngủ và công việc, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự hại, nói ngay với người tin cậy hoặc gọi 115.